PREUVES ET NOTES
TESTAMENT DE REGINE DE GOUT, ÉPOUSE DE JEAN, COMTE d'armagnac, VICOMTESSE DE LOMAGNE, ET DAME DE PLUSIEURS SEIGNEURIES, ENTR' AUTRES DE CELLE DE VILLANDRAUT (i).
IN nomine Sanctas et Individus Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritûs Sancti. Amen. Noverint universi quod Domina
(1) Ce Testament existe dans le trésor des Chartres du château de Pau, et aux Archives du Roi en la ville de Rhodes. On insère d'autant plus
Domina Regina de Guto (i), Comitissa Armaniaci, Fezenciaci et Ruthenensis, Vice-Comitissaque Leomanise et Altivillaris, cupiens providere saluti animae sua? et disposition! bonorum suorum, ne post obitum suum de et super hasreditate et bonis suis, inter aliquos dissentionis materia oriatur, attends periculis quae humanas naturas obviant, cum nihil sit certius morte, et incertius horâ raortis, et nihil magis debeatur
volontiers cette pièce dans le présent Ouvrage, qu'on a lieu de douter si jusqu'ici elle a été mise au jour. D'ailleurs, plusieurs familles nobles dont il est question dans ce testament, y verront avec plaisir des preuves de l'antiquité de leur noblesse dans la personne de leurs ancêtres, qui y sont qualifiés Milites ou Domicelli. Pense-t-on que les Propriétaires actuels des Seigneuries dont il est fait mention dans ce testament, ne seraient pas flattés d'apprendre qu'elles existoient dès le commencement du treizième siècle, et qu'elles étoient dès-lors assez considérables pour avoir été acquises par des Seigneurs aussi distingués que ceux de la maison de Goût, qui étoit illustre, non seulement par l'antiquité de sa noblesse et par des alliances distinguées, mais qui l'étoit devenue infiniment davantage depuis qu'elle avoit fourni un sujet qui étoit parvenu jusqu'au Souverain Pontificat ? Il n'y a point de doute que la célébrité des personnes qui ont été propriétaires des Seigneuries, n'imprime à celles-ci une espèce de lustre qui détermine les possesseurs à les conserver dans leur maison, ou les acheteurs à les acquérir. Telles sont les raisons qui nous ont déterminé à mettre au jour ce testament, qui, indépendamment de cela, vient au soutien de l'histoire, et qui sert à en éclaircir ou à prouver certains faits.
(1) Nous apprenons d'Oyhenart (Notitia utriusque Vasconia, p. 481), que Bertrand de Goût (qui étoit neveu du Pape Clément V), et qui étoit Vicomte de Lomagne, eut une fille, entr'autres, appellée Régine, qui épousa Jean, Comte d'Armagnac, et qui , étant décédée sans enfans, avoit institué son mari héritier universel. Regina Gntta ohiit nuîîis reliclis liberis, Joanne Armeniacensi Comité, marito, hœrede instituio, qui tandem hune Vice-Comitatum Comitatui Armeniacensi annexait.
Régine elle-même, qui n'avoit qu'une sœur appellée Brayde, épouse du Vicomte de Bruniquel, fut instituée, selon Oyhenart, héritière universelle, ex asse hœres, par son père Bertrand de Goût , et cela s'accorde très-bien avec ce qui est porté par ce testament, par lequel il est justifié qu'elle étoit Vicomtesse de Lomagne et d' Auvillars , et de plusieurs autres Seigneuries dont elle institua son mari héritier.
hominibus quàm ut suprême voluntatis liber sit stilus, sanâ mente, licet infirma corpore, in suo bono sensu et intellectu, et in sua bonâ memoriâ, prout humana fragilitas nosse potest in praesentiâ mei Notarii et aliorum Notariorum, et testium infrà scriptorum vocatorum et rogatorum, ut dictée Dominae volentis facere, seu condere suum testamentum nuncupativum audirent, seu ultimam voluntatem nuncupativam, ipsum testamentum, seu ultimam voluntatem fecit et condidit in modum qui sequitur et in formam.
Imprimis animam suam et corpus suum commendavit humiliter Altissimo Creatori et Beatissimae Virgini Matri ejus, totique Collegio Beatorum; deindè dicta testatrix, i° legavit ad pias causas, et jure legati reliquit piis locis et miserabilibus personis, duo millia librarum turonensium parvorum per magnificum et potentem virum Dominum Joannem, Dei gratiâ, Comitem Armaniaci, Fezenciaci et Ruthenensis, virum suum, haeredem infrà scriptum dividendarum et distribuendarum.
Item, legavit et jure legati reliquit servitoribus et servientibus, utriusque sexûs, duo millia librarum turonensium parvorum, per dictum Dominum virum suum dividendarum et distribuendarum.
Item, legavit et jure legati reliquit Conventui Fratrum Praedicatorum Altivillaris , viginti quinque libras turonenses parvorum annui et perpetui redditûs recipiendas de pedagio dicti loci Altivillaris de manibus receptorum pedagiorum dicti loci, videlicet, decem solidos turonenses parvorum quâlibet septimanâ pro anniversario.
Item, quod Conventus et Fratres ipsius Conventûs qui sunt et erunt pro tempore, quâlibet septimanâ célèbrent et celebrare teneantur unam Missam de Requiem altâ voce, et singuli Fratres singulas Missas de Requiem, prout eis videbitur, videlicet, altâ vel submissâ voce pro anima ipsius testatricis, et animabus parentum suorum.
Item, legavit modo simili et jure legati, i° elegit sepultu-
ram suam in Ecclesiâ Fratrum Prasdicatorum Altivillaris, in quâ, cum carissimo Domino avo suo paterno (i), et circà ejus tumulum jussit corpus suum transferri et honorificè sepeliri.
Item, dicta Domina testatrix reliquit pro dicto et in redemptionem ipsius et parentum suorum pecaminum, Conventui Fratrum Prasdicatorum Lectoraa, viginti quinque libras turonenses parvorum annui et perpetui redditûs sibi solvendas per Bajulum Lectorae, qui est et pro tempore erit perpetuo de Bailiva dicti loci solvendas, videlicet decem solidos turonenses parvorum quâlibet septimanâ, ità tamen quod dictus Conventus et Fratres qui sunt et erunt pro tempore de Conventu dicti loci, singulis septimanis de Requiem unam Missam et singuli Fratres, singulas Missas, pro anima ipsius testatricis et animabus parentum suorum célèbrent et celebrare teneantur.
Item, dicta Domina testatrix reliquit jure institutionis carissimaa Dominae suae Dominai Beatrici (2), Vice-Comitissaa Lautricensi, matri suae, quingentas libras turonenses parvorum annui et perpetui redditûs in aliquâ parte terras ipsius testatricis, sibi per dictum Dominum virum suum, unà cum executoribus suis infrà scriptis vel duobus ipsorum, videlicet Domino Rogerio de Armaniaco, et Domino Amanevo de Labreto vel altero ipsorum, altero impedito, assignando; in
(1) L'aïeul paternel de Régine de Goût fut, selon Oyhenart (Ibidem, p. 481), Arnaud Gassies de Goût , Vicomte de Lomagne, qui a voit épousé Miramonde de Mauleon, et qui eut pour fils Bertrand, qui lui succéda dans le Vicomte de Lomagne.
(2) Nous apprenons par cette énonciation, que Beatrix, Vicomtesse de Lautrec, étoit l'épouse de Bertrand de Goût, père de Régine, testatrice. Oyhenart, Auteur d'ailleurs très-exact, dit bien que Béatrix étoit l'épouse de Bertrand de Goût ; mais il ne dit pas de quelle Maison elle étoit. C'est par ce testament que nous apprenons qu'elle étoit issue de la Maison des Vicomtes de Lautrec.
quibus quidem quingentis libris turonensibus parvorum annui et perpetui redditûs ipsam Dominam Beatricem, matrem suam, sibi haeredem instituit.
Item, Domina praedicta testatrix, per dictum Dominum Joannem, Comitem Armaniaci , Fezenciaci et Ruthenensis, virum suum, hseredem universalem sibi instituit, in dictis Vice-Comitatibus Leomanise et Altivillaris, in bastidis, villis, locis, castris, castellaniis de Durasio, de Montesecuto, de Alemanis, de Polio Guillelmi, de Seyssas, de Podio Sarampione, de Livrano (1), de Blancaforti, de Vitterriis, de Vinhandrando, de Donsato, de Dunis, de Perussio, de Montiliis, de Pennis, de Mayamsis, de Cedorone cum omni émolument), mero et mixto imperio, et Jurisdictionibus et universis pertinentiis suis, et universalibus omnibus et singulis bonis et rébus suis mobilibus, et immobilibus homagiis, fidelitatum juramentis, et receptione ipsorum, et juribus et bonis quibuscumque mobilibus, et se moventibus et immobilibus quaecumque sint et ubicumque sint, et cujuscumque conditions existant; volens dicta Domina Regina quod si forte dictus Dominus Cornes, vir et hères suus praedictus, non posset obtinere virtute testamenti, quod predicta omnia et singula obtineat et valeat jure codicillorum, vel jure donationis causa mortis, vel cujuscumque alterius ultimaa voluntatis seu dispositionis ; volens et mandans dicta Domina tes-
(1) Nous avons parlé (p. 284 etsuiv., t. I du présent Ouvrage) de la Seigneurie de Livran, placée dans la Paroisse de Saint-Germain d'Esteuil en Médoc, près Lesparre, et nous y avons remarqué que, suivant un titre du 10 Octobre 13 10, elle appartenoit, à cette époque, à Arnaud Gassies de Goût, père de Bertrand et aïeul de Régine testatrice : c'est par la voie de Bertrand de Goût son père, que cette Seigneurie étoit parvenue à Régine de Goût, qui la laissa en héritage à Jean , Comte d'Armagnac , son mari. Celui-ci étant décédé sans enfans, cette Seigneurie étoit en 1 3 5 1 , comme on l'a vu, au pouvoir du Soudan de Latrau, qui étoit de la Maison de Preyssac, alliée celle de Goût.
tatrix, quibuscumque fidelibus et vassallis, emphyteotis, colonis, et aliis omnibus et singulis subditis suis, ut dicto Domino Comiti, viro suo et haeredi, quodcumque sibi placuerit post obitum ipsius eidem Domino Comiti vel aliis, seu aliis per eum destinandis, praestent absque omni difficultate homagia et fidelitatis sacramenta, et aliàs de juribus et deveriis suis, cum Domino Comiti respondeant intégré; et sibi tanquàm Domino suo pareant efficaciter, et intendant, transfèrent dicta Domina testatrix jure perpetuo Vice-Comitatus, prasdicta loca et castra praedicta, villas et jura sua omnia et singula cum omni dominio, ressorto, mero et mixto imperio, in eumdem Dominum Comitem virtute testamenti vel codicillorum , seu donationis causa mortis, vel cujuslibet alterius ultimae voluntatis, vel alterius cujuscumque dispositionis, pro meliori jure et fortiori quo poterit; objecto quod, si forte contingeret, quod absit, dictum Dominum Comitem decedere absque libero, vel liberis masculis ex suo proprio corpore, ex quâcumque légitima uxore procreatis; in illo casu substituit dicto Domino Comiti in dictis Vice-Comitatibus, ac etiam Villis, Castris, et Baroniis superius nominatis, asqualiter, et pro indiviso et in aequalibus proportionibus, videlicet, Arnaldum Bernard! de Preyssaco, Militent, vel dictum Soldanum Amanevum et Bertrandum de Monta (i), fratres, Aymericum de Duraforti (2), Dominum vel Domicellos, Regi-
(1) Pour savoir qui étoit Bertrand de Monta, que Régine, testatrice, appelle à sa succession, au cas que le Comte d'Armagnac, son mari , vînt à décéder sans enfans, on remarquera, d'après Oyhenart {Ibidem), que Régine avoit une tante appellée Elipide, qui avoit été mariée à Amanieu de Monta, dont étoit fils, selon les apparences, Bertrand, dont il est ici question; et en ce cas il étoit parent assez près de Régine, testatrice, pour être appelle à sa succession.
(2) Cette même Régine avoit une autre tante qui sans doute l'avoit tenue sur les Fonts Baptismaux, puisqu'elle portoit le même nom. Quoi qu'il en soit, elle avoit été mariée à Bertrand de Durfort, Seigneur de Clairmont ;
T. III. (Édil. Baur., vol. VI.) 17
nam de Auto, uxorem nobilis Anyssancii de Pinibus (1), Domicelli, et Braydam, Vice-Comitissam Bruniquelli (2), nec-non Indiam (3) uxorem Domini de Monteferrando, et nihilominus in casu praedicto, videlicet, si contingeret dictum Dominum Comitem decedere sine libero vel sine liberis, reliquit jure legati, nobili Marquesise de Sevinnaco uxori et homini Domini de Montealto, Domicelli, duo millia libras
et ce fut pour cette raison qu'Aymericq de Durfort, leur fils, fut appelle à la succession de Régine de Goût sa cousine, dont il eut les Seigneuries de Duras, de Blanquefort et de Villandraut, et ce fut sur la tête de cet Aymericq que commença la branche des Durfort-Duras , qui a donné jusqu'ici deux Maréchaux de France et des Gouverneurs de Province.
(1) Ces mots de Pinibus ne peuvent s'adapter qu'à la Maison noble de Despins, ou à celle de Piis, qu'on trouve avoir été désignée par ces mots latins, de Pinibus, et qui, dans le principe, peuvent avoir formé une seule et même Maison. C'est à celle de ces deux Maisons, qui sont d'une noblesse ancienne, à prouver ce qui en est et à établir, par bons titres, leur ancienne alliance avec la Maison de Goût. On se trouve dans des circonstances où une grande partie des Nobles s'occupe principalement de pareilles recherches. Un chacun se donne toute sorte de soins pour retrouver et rassembler les titres de leur ancienne noblesse, à la conservation desquels leurs ancêtres n'ont pas toujours apporté toute l'attention requise. Il faut en convenir, la plupart des anciens Nobles étoient plus occupés à prouver leur noblesse par leurs exploits que par leurs titres ; ils s'imaginoient que lorsque leurs services dans la profession des armes étoient anciens et bien connus, ils n'avoient pas besoin d'autres titres : mais nous sommes dans un temps où la noblesse ne se prouve que par titres, et quelquefois ils se trouvent dans des dépôts où on ne soupçonneroit pas leur existence : c'est ce qui nous a déterminé, en partie, à publier le testament dont il est ici question, dans lequel il est fait mention de différentes anciennes Maisons nobles de cette Province.
(2) Brayde, dont nous avons déjà parlé, étoit , selon Oyhenart (Ibidem), sœur de Régine, et avoit été mariée à Renaud, Vicomte de Bruniquel.
(3) Jndie, qui avoit épousé Amaubin de Bar es, Seigneur de Montferrand, étoit fille, quoique Oyhenart n'en fasse pas mention, de Bertrand de Goût ; elle eut pour fils Bernard de Barès, auquel Bertrand de Goût substitua la terre de .Veyrines, qui entra, par ce mariage , dans la Maison de Barès ou de Montferrand.
turonenses parvorum semel solvendas; volens, statuens et ordinans dicta Domina testatrix, quod si forte contingeret dictos substitutos vel aliquem ipsorum facere, vel venire contra praedictam dispositionem suam, quod in illo casu talis contra faciens, vel veniens, privetur omni commodo, jure et emolumento quod habiturus esset ex substitutione praedictâ, vel aliàs ex testamento praedicto.
Item, Domina testatrix fecit et ordinavit executores suos praesentis testament!, videlicet, Reverendum in Christo Patrem Rogerium de Armaniaco, Dei gratiâ, Vaurensem Episcopum, non ut Episcopum, sed ut Rogerium de Armaniaco, industriam, affectionem et confidentiam personae, non dignitatis eligendo; nec-non nobiles et potentes viros, Dominum Amanevum de Lebreto, Dominum Amaltricum de Narbonne, Dominum de Talhayrano, Dominum Arnaldum de Noalhano (i), Milites, venerabilem virum Dominum Guillelmum de Cardelhaco, Archidiaconum Anglesii in Ecclesiâ Auxitanâ; quibus dédit et concessit plenam et liberam potestatem recipiendi, de bonis suis vendendi, alienandi et impignorandi pro executione testamenti sui praedicti, et recipiendi redditus suos et loca sine praejudicio, tamen dicti haeredis sui, et aliàs excipiendi et distribuendi prout eorum discretum vel Dominorum ex ipsis videlicet, dictis Domino Rogerio, et Domino Amanevo de Lebreto, vel eorum alteri, altero absente, mortuo,
(1) Nous avons eu déjà occasion de parler de l'ancienneté de la Maison noble de Noailhan : en voici une nouvelle qui sert à confirmer ce que nous en avons dit. Régine de Goût, qui étoit une des dames distinguées de son temps, nomme, au nombre de ses exécuteurs testamentaires, Arnaud de Noailhan, qui est qualifié non seulement Chevalier, mais qui est encore placé au rang des nobles et pnissans hommes, nobiles et potentes viros, ainsi qu'il est porté par ce testament. La qualité d'exécuteur testamentaire suppose incontestablement un attachement de cœur et d'affection de la part de celui à qui on la donne, mais encore une grande confiance de la part de la personne de qui on la reçoit.
260 VARIÉTÉS B0RDEL01SES
vel aliàs impedito, vel nolente visum fuerit expedire; hoc acto quod dicti Milites et Archidiaconus sine praedictis Dominis Rogerio de Armaniaco et Amanevo de Lebreto ipsis viventibus, nisi de eorum expresso consensu, vel alterius ipsorum sublato de medio, vel aliàs absente, vel impedito vel nolente non possint se intromittere de executione praedictâ, et quod dicti Domini Rogerius et Amanevus vel alteri ipsorum altero absente, vel impedito vel nolente exequendi dictum testamentum, et omnia praedictâ et singula plenam habeant potestatem contradictoribus quibuscumque et impedientibus, et qui impedire nisi fuerunt executionem prsedictam, vel quominùs dictus Dominus Cornes, vir suus et haeres, possessionem pacificam omnium et singularum rerum et jurium hasreditariorum praedictorum valeat obtinere, et plénum jus consequi in eisdem et omne emolumentum quod talibus impeditoribus ex dicto testamento competeret, vel competere posset, eisdem penitus adimendo.
Revocans, dicta Domina testatrix, cassans et annullans et irritans omne aliud testamentum et codicillos, et quamcumque aliam dispositionem quod et quos et quam fecerat, aut istud testamentum, seu dispositionem sub quâcumque forma verborum etiamsi in illis testamentis et dispositionibus essent apposita verba derogatoria aliis testamentis, seu dispositionibus vel donationibus in obitu faciendis, et etiamsi in illis dicta testatrix dixisset se aliud testamentum seu dispositionem ulteriùs non facturam, et quod si eam faceret non valeret.
Volens quod istud sit suum ultimum et praecipuum et irrevocabile testamentum,, seu donatio perpetuo valitura, videlicet quod valeat jure lestamenti vel jure donationis causa mortis, vel jure codicillorum, vel cusjuslibet alterius ultimas voluntatis, vel dispositionis, vel eo meliori jure quo valere possit ad utilitatem dicti Domini Comitis hasredis sui, voluit et etiam ordinavit dicta textatrix quod dictus
hasres suus summas superiùs legatas dictis legatariis, prout superiùs est expressum solvere teneatur, et nihilominùs summam praedictam quingentarum librarum parvorum turonensium annui et perpetui redditûs dictae Dominée matri suae dare, tradere et assignare in terra ejusdem testatricis ad electionem dicti heredis sui et executorum suorum, ut suprà dictum est; in quibus matrem suam prasdictam supra, et hic heredem instituit; quam quidem matrem suam voluit esse contentam de bonis et rébus suis de dicta summâ quingentarum librarum turonensium parvorum annui et perpetui redditûs; ita quod nihil plus possit petere ab héerede suo suprà dicto, nisi tantùm dictam summam quingentarum librarum turonensium parvorum annui et perpetui redditûs.
Acta fuerunt hase in Castro de Lavardens, Comitatus Fezenciaci, secundo idus Augusti, anno ab Domini Incarnatione millesimo trecentesimo vigesimo quinto, régnante Domino Carolo, Francorum et Navarrae Rege, et dicto Domino Guillelmo-Philippo , Comité Armaniaci et Ferenciaci, et Ruthenensi, et Domino Guillelmo existente, Archiepiscopo Auxitanensi prassentibus testibus ad prasmissa vocatis et rogatis per dictam Dominant testatricem, qui simul et uno contextu, praesens testamentum nuncupativum dictas testatricis, seu suam ultimam voluntatem et universa et singula suprà contenta audierunt, videlicet Reverendo in Christo Pâtre Domino Rogerio de Armaniaco, Episcopo Vaurensi, Domini Guillelmo de Cardilhaco, Archidiacono Anglesii in Ecclesiâ Auxitanensi, Audeberto Mascaronis Milite, Petro de Biax Decretorum Doctore, Guidone de Cardilhaco, Othone Domino de Montealto, Bertrando de Cardilhaco, Domicellis, Guillelmo Arnaldi de Jaulino Juris Perito, Domino Sancio d'Esperavento Praesbitero, Fratre Othone de Bescure, Priore Praedicatorum Lectoras; Petro de Condomio, Clerico, et me Bernardo de Vineto, publico Regio totius Agenesii, et Comitatus de Gaura, nec-non auctoritate Imperiali Notario,
Magistris Joanne de Gorana, publico Notario, Comitatuum Armaniaci, Fezenciaci et terrae Ripparire, nec-non Vice-Comitatuum Fezensaguelli, et Brulhesii, Sancio de Sossio publico Regio citrà Garonam et in Auxitanâ Diocesi Notario, qui omnes et singuli et quilibet in solidum per dictam Dominam testatricem requisiti et rogati fuimus, ut de prasmissis omnibus et singulis meliori modo et forma quibus possemus justà concilium sapientum facti subtantiâ non mutatâ, retineremus et conficeremus quilibet per se et separatim unum vel plura publica instrumenta; et ego Bernardus de Vineto prasdictus publicus Regius totius Agenesii, et Comitatus de Gaura, nec-non auctoritate Imperiali Notarius, ad requisitionem dictae Dominas testatricis et haeredis suprà scriptorum, praesens instrumentum retinui, scripsi, et in formam publicam redegi, signoque meo consueto signavi.