FIN
LBTTRBS DB JACQUES SABOLBT, ifiVtQUB DE GÀRPBNTRÀS, ▲ ANTOINB DU PRAT, CARDINAL ET ARCHBYBQUB PB SENS.
1* Jac. Sadolet, episc. Garpent Antonio Prato, episcopo tennonesi
S. M. £. cardin^S. P. D.
Quo tempore Romam à summo pontifice ex meâ «arrat mue-
^ *^ ^ riani suam et
ecclosiâ evocatus accesseram, eâ conditione eram pro- cratûutW*?ue"
. *^ Antonio Pra-
feotus, ut constitutis rébus mei munens (eram enim ilSniuSÏ?*^** illi à consiiiis, ut tu sois) iiceret mihi ad meam ecciesiam reverti, et in eà die jam debitum, et nuper inchoatumDeo omnipotentifamulatumimpendere. Quod et posteà feci optimà pontificis voluntate , ità apto teuipore atque opportuno, ut facile appareretjusta et recta cupientibus libenter Deum opem ferre, Vigenti enim diebu3 ipsis ante sum eiapsus, quam iila clades^ hor-
&08 APPBNDICe.
ribilisque calamitas urbi Romae incideret. Qua et si meœ quoque fortun© omnes dissipa tae fuerunt: salus tamen mea, et libertas mihi incclumis retenta est. Mea igitur causa dolendum mihi non fuit, neque enim admodùm sum jacturâ rei familiaris commotus, aliénant autem vicem quin dolerem humanitatis causa facere non potui. Gravi itaque mœrore et acerbissimis animi angoribus ex multorum mihi amicissimorum, ac summi praecipuè pontificis incommodis fui affectus : quem ego (Deum immortalem côntestans) virum tonum, eumdemque prudentem pacisque imprimis amantem esse semper cognovi : verum aliquorum minime prudentium consiliis parùm felicem. Sed mihi ad meam ecclesiam jam reverso tua amplitude proposita imprimis fuit. Arbitrabar enim mei ofTicii esse, meœque perpetuse erga te observantiae, aliquid ad te scribere, ex quo et mea fidelis tuorum erga me meritorum memoria, et maximarum clarissimarumque virtutum tuarum admiratio tibi significaretur : egoque quod diù antè cupiebam, amplificatœ dignitati tuae gratularer : cujus ipse quoque pro virili meâ parte, si non adjutor (tua enim summa et praestabilis virtus atque auctoritas meo adjumento non egebat) at certe conscîus, et diligens minister extitissem. Accidit autem propter mea plurima incommoda, maximasque omnium rerum difTicultates, ut ab hoc scribendi ofTicio usque ad hune diem fuerim retardatus. Gratulor igitnr tibi, verèque et ex animo gratulor, quod hune istum amplissimi sacerdotii honorem ità es adeptus, non ut gratiaî iile datus, sed ut virtuti tributus fuisse videatur : ut in eo non favor, sed meritum, non muneris, sed praemii ratio, non voluntas dantis, sed accipientis dignitas, fuerit spectata. Qui quidem honor in te collatus, mihi ipse honestior
ÀPPENDIGB. 409
atque insignior multo videtur esse factus, Nam quod ad hoDorem ipsum attinet, multi ssepe indigni illum obtinuerunt. Sed habere usum rerum maximarum, fugere infamias et turpitudines, abstinere alienis, justitiam colère, negociorum maximorum et curarum altissimarum auctorem esse sapientem , ingeiiio, integritate, doctrinâquepraestare, veri hi honores, vera ornamenta sunt. Quae cùm in te mea sententia permaxima sînt, magis honori ipsi propter te, quœ tibi propter honorera ducimus gratulandum. 111e enîm judicare tantummodô habet ejus hominis, in quem collatus est, virtutem et dignitatem, in quo fallere sœpe est solitus. Tu vero effecisti, non ut nunc demùm vere judicet, sed ut plus in le etiam praestare, quam in aliis promittere posse videatur. Sed haec clariora , quam ut multa egeant praedicatione, parciùs attingenda sunt. Tantum à Deo itnmortali est postulandum, ut tibi istum honorera fortuuet et perpetuœ felicitati jubeat esse : quod nos summâ cura benevolentiâet araore erga te eumdem ipsura Deura supplices deprecamur. De me autem ipso hoc tibî habeo dicere : cum tua erga me vetusta mérita gratâ mihi recordatione in animo semper versentur, non posse me oblivisci quantum tibi debeam. Itaque laboro dies ac noctes, ut aliquo modo possim in te videri gratus. Et quoniàm cœterarum facultatem rerum fortuna mihi ademit, illud quod proprium est mihi ab Deo omnipotente donum, quod ego sacris literis et praestantissimis dîsciplinis apprime deditus, colère scribendo nonnihil possum hominum de rae et de ipsâ virtute benemeritorum meraoriara : totura tuae laudi et amplitudini defero, Etenim ha ne voluntat^m meam si non fueris aspernatus, dabitur aliquandô nobis locus, ubi memorem me tuorum erga me meritorum et tu
&10 APPBNBIGB.
ipse agnoscas, et ventura posteritaa intelligat Yale amplissime patrone, et tuo patrocinio nos favere non desine. Garpent vu idus sept, mbxxyui.
a. Jac. Sadolet, episc. Garpent Antonio Prato, 3« R. E. cardînali
commen. Quîa notum est meum erga tuam amplitudinem stu-
it Antonio de ^ o *-
înciicuTa" dium, et incredibilis tui nominis observantia : ideô fit, pirantem, ut ut ouidam hominos , de tua in me vicissim voluntate
procuretmu- ^ '
ésSliiCîâi^" conjecturam facientes, cupiant tibi per me commendari. Quibus ego profecto hoc officium huraanitati debitimi non negabo : dum illud prias tester, in cunctis qu8&cunque à te peticro, ità mihi cupere morem geri ; si ea tibi et facilia factu, etœqua atque honesta esse videbuntur. JoannesFraxinus, qui bas litteras tibi reddidit, civis est Avenionensis, in primis honestus et bonus, mihi autem et sua causa, et suorum necessariorum et cognatorum, quos ego mirifice diligo, yaldô çharus atque jucundus. Is ad nostrum hoc vitae genus, et ad sacerdotalem ordinem aspirans, cupèret ecclesiastica aiiqua vectigalia consequi : quod difficillimum sibi putat fore, nisi sacerdotiorum in regno obtinendi aliquam facultateni sit nactus. Eam porro arbitratur se tua upius ope atque auxilio consequi posse. Itaque eum tuae bonitati, beneficentise, humanitatique commendo : ut per te, perque tuam gratiam ac benignitatem , optatum exitum votorum suorum consequatur. Quod faciiiùs effi-
APPBNDIGB» Ail
cere poteris, quod et ipse mediocria postulat , et tua etiam limitandi ac definiendi futura est potestas. Ego, si hoc in iHum beneficium meâ commendatione adduo-» tus contuleris, non mediocri me ipsum beneficio abs te affectum esse arbitrabor, Erit enim haec significatio tu8B erga me voluntatis, non modo honori mihi et or^ namento apud hasce nationes, sed animo etiam meo prcecipuè grata : quippè qui fructum meae in te summsa observantiae summique amoris non alium prorsùs quœro, quam amorem ipsum tuum: quo ut perpetuo dignus sim, omnibus meis studiis atque ofTiciis diligentissimè providebo : tuorumque erga me meritorum memoriam gratâ semper recordatione prosequar. Tu ut nos diligas , babea^que in numéro tuorum omni animi cura et studio abs te peto. Vale. Carpent, xv calend. martii mdxxix.
3. Jac. Sadolet, episc. Carpent. Antonio Prato, S. U. E. cardinal!
Mea tuarum maximarum occupationum eoeitatio scnbit
ràt.
tonlo de P
facit, ut minus saepe ad te litterasdem, quam cuperem. âne?» Aqi
sis praepo
Sed ubi nominis tui honor agitur, non puto me alie- S*oTreia!
■i«^»i*A • L T».j» petitque n
num ab oïlicio lacturum, si quse tuœ dignitati conve- j;osque d nire arbitrer, libéré ad te scribam. Sumus in maximo mœrore omnes, quibus rectus regendi ordo, et justitia cordi est, ex Cossinerii Aquensis prsesidis, viri clarissimi et sanctissimi morte. Qui his regionibus et populis abs
te prœpositus, tanquam è cœlo nobis mîssus, novae integritatis et justitiae lumen quoddam omnibus ostendebat : suamque propè inauditam virtutem cum tuâ maximâ laude et istius Régis admirabili gloriâ, labore et vigiliîs suis, omnium hominum tempori et commodo expositam habebat. Qui alieno sanè tempore nobis ereptus est : suo ipse profecto non mediocri bono, sed cum nostro gravi incommode Quanquam ego eum de facie non noveram, verum ità se gerebat in eo munere, quod illi abs te coramissum fuerat, ità œquitatem, veritatem, imbecillitatem, adversùs injuriam, mendacium, violentiamque protegebat, ac tuebatur, ut quotidianis illius laudibus, et commemoratione clarissimorum operum calèrent aures meae, in quo egregia quaedam juncta erat commendatio nomînis tui, cum incredibili cunetorum erga te benevolentia. Sic enim omnes judicabant ad tuas cœteras virtutes, quee uno omnium ore celebrantur, prudentiara, gravitatem , integritatem, doctrinam, quaB ità in te elucent, ut solus propè omnium hominum tantis curis et negotiis, quaB gubernas, liabeare par, hanc quoque accedere laudem dignam sapientiâ tuâ, ut non solùm per te, sed per alios etiam, velles populorum et gentium saluti ac tranquillitati esse consultum. Cùm enim cerneremus omnes, quam tu curam suscepisses, ut optimûs nobis rector praeficeretur : et tuam prt)videntîam de nobis agnoscebamus, et in te amore in^edibili accensi ferebamur. Ac nostra quidem erga amplitudinem tuam voluntascadem futura est, eademque de tuis virtutibus opinio. Sed tu iô quo spes nostrae sitœ sunt, cujus fiducia cuncti in tanto dolore aliquantùm aequiescimus ; per Deum ipsum immortalem, qui haec facta et opéra in primis ifttuetur, qui te meritô voluit tantâ potestate
esse prseditum » ut istam tuam mentem tôt sapientiae thesauris refertam, ad publici boni curam totam conferres: ne desere nos, eamdemque adhibe auctoritatem et diligentiam, quam adhibuisti anteà : ut similis nobis praeses justus, ac gravis, turque imitator disciplinae de integro praeponatur. Quod cùm feceris , non magno tuo labore jnaximam es consecuturus apud Deum gratiam, àpud homines laudem. Nos quidem qui, tui toti sumus, et tuo nomini, famœ, honorique prsecipuè dediti : quantum erit in nobis, non sinemus hujus tui tantiactam insignis beneficii praedicationem, neque nunc silentip tegi, neque apud posteros mutara esse. Yale. Carp. Pridiè nonas julii. mdxxxi.
4. Jac. Sadolet, episc. Garpent. Antonio Prato, S. M. E. cardinal!
Quse tua fuerit humanitas in excipiendo Paulo meo, Agit gratias
^ ir ' Antonio dePr«-
cùm is salutatum ad te meis verbis venisset ; quanta lïidoiSo ^flbi^
raliter ab co
declaratio ejus benevolentiae, quam erga me suscep- 5S5^|iSi' com'
, - , n , , • Tfc inemorat de
tam habes, eo referente narranteque cognovi. Pro fjj," ^Suf|P^j*^: quâ, quidego dicam? habere me gratiam tibi? habeo °*«°*«''**'equidem. Sed quid istud est, tantis jam à te beneficiis acceptis? An me relaturum eam aliquandô? Quis audeat hoc loqui? aut quis non intelligat, sicut ad solis lumen lychni igniculum , sic advirtutem, ad amplitudinem, ad auctoritatem tuam, meas omnes fortunas nuUius esse moraenti? sed ne ego plané ingratus sim,
dili APPKNDIGB.
si non agnt)scam ^ et cui^ et quantum ddXBàin^ âudebo nimirùm egere tibi gratias^ atque eas quidem quantas possum maximas : te vehementer deprecans, ut tua illa praestans atque eximia erga me humanitas, qua me tibi in pèrpetuutti obstrinxisti, hoc etiam addat ad reliquà plurima bénéficia cutouli , ut meam hanc gratiarum actionem in bonam partem accipiat î meumque memorem, et gratum animum approbet, etiamsi pares me» voluntati effectus non sequantur. Id quod me à Bapîentiâ, et ab animi tui aequitate spero jam impetrasse* Ego hoc tempore versor in opère omnium difficillimo, ut divi Pauli epistolam interpréter ad Romanes. Cujus operis cùm primum quoque librum confecissem (nam in très libres tota divisa commentatio est) forte iter hac habuit amplissimus vir collega tuus Franciscus Tumonius, cognitàque meorum studiorum ratione, cùm me multum ut perseverarem hortatus est, tùm illud petiit ut simul atque hune primum perfecissem librum, ad eum statim mitterem: quod idem posteà per litterasnon destitit postulare. Id ego nunc feci : misique ipsum volumen examinandum omnium doctorum judicio, qui modo sequitatem animi cum doctrinà habcant conjunctam. Nam quod ad me attinet, paratus ad utrumque sum, et probari, et reprehendi. Quae etiam reprehensio si fuerit justa, mihifutura est utilior: quandô per illam melior et consideratior fiam. Haec * ego ad te scripsi, magîs ut ne quid mearum renun tibi esset ignotum, quam utaudeam postulare ut haec legas. Quœ etiam si non indigna , attamen incommoda sunt tuis gravissimis et maximis occupationibus. Mihi tua salus, dignités, amplitude, ità est cordi, ut Deum optimum maximum quo ista omnia tibi tueatur, quotidie que ad secundiores provehat eventus, rogare non
•ÀPPSNDtCfi. M5
dêslttâtai : quod dit vif tuti et bonis morîbUd ac legibud, Banctdôque fidei catholicae, cum tuà insigni laude, eommodo semper atque emolumento. Yale. Pridiè ealend* octob. mdxxxu. Garpent»
5. Jac» Sadolet, episc. Carpent. Antonio prato. S. R. £• cardînali
Cùm Lugduni fuissem, speciemque illam in te summi beÏÏnSSiJ (Bt prgecellentis viri, de quo tam multa absens audie- *'^"^^ ^a ram, ipseque pluribus in rébus ità esse cognoveram, îeKSnanim
commemon
oculis hîeis praesens subjecissem , fuissemque eam magnâ meâ cum voluptate, ncc minori cum admiratione Contemplatus : proptereà quod voluptatem mihi meus in tepefpetuus atnor, singularisque observantia^ admirationem verô sapientiœ et virtutis tuae magnitude afferebat : posBum tibi confirmare, post meum illinc disces- 6um, memoriam tui semper mihi in animo ità versatam esse^ ut^ non dies neque noctes, mea de te cogitatio, et cura aliquid conandi , quo pro tuis plurimis erga me beneficiis gratus in te esse intelligerer, ullo modo requiesceret. Etsi enim superioribus temporibus tu nunquàm destitisti de me benemereri, tuamque ego in meis rébus omnibus, quœ ope et auxilio tuo eguerunt, benevolentiam erga me , humanitatem, liberalitatem sum expertus : tamen hoc récente facto, quo mihi dedisti prœclarum apud Regem, tui de me judicii testimonîum : idemque detulisti, ac de optimi Régis voluntate mihi es
pollicitus : si Regera, etRegiam colère et sectari vellem, amplifisima mihi fortunae prœmia non defutura. Hoc inquam tuo prœstantissiino merito, que nullum majas à tante et tali vire nç optari quidem potest, ità sum «d omnem benevolentiam et studium colendi tui ac venerandi nominis incitatus, ut ne si vitam quidem pro te effundam, vel parvam partem tuorum meritonim videar consecuturus. Quanquam enim diii est, quod ego amplitudinem tuam et colo, et diligo, oronique honore atque observantiâ prosequor, multisque ^tuis erga me benevolentiœ significationibus summè devinctum me atque obligatum esse sentie : tum autem de gra vitale, doctrinâ , sapientiâque tuâ , ità existime , ut nullum prepè exemplum taie, heminis rerum melem noaxiinarum tantà facilitate prudentiâque mederantis, ne antiquis quidem temperibus, putem extitisse : tamen illud de te judicium commune mihi cum multis semper fuit. Hoc vero quod praecipuè ac propriè meum est, quo tibi sum tantâ et tam insigni tuâ humanitate obstrictus, sic me et cepit, et incendit, ut prersiis mihi necessario confitendum sit, neque ad referendam tibi gratiam aliquas opes meas, neque vero ad commemoranda verba ulla suppetere. Et quoniam arbitrer ad meum ofDcîum pertinere, ut tibi respondeam, de ee, quod tu mecum locutus es; agamque, quoquo mode pessum, tamen gratias. Quorum alterum tune propter brevitalem temporis mihi non licuit : alterum nunquàm plané hcebit sic facere ut debee : de ee primùm dicam, quod ad sectandum Regem pertinet: cui equidem sum toto animi mei studio addictus. Sed ut hanc vitam abjiciam pacatam, atque tranquillam, in quam ego, veluti in pertum, ex magnis ipse queque negotiis et, agitationibus, tanquàm ex fluctibus me recepi : non casu neque
APPBNPIGB. &17
fortiiitu, sed conrilio certo, datâqae operâ ; nequaquàm id videretur aut constantiaB meae, aut verioris vit» utilitatibus convenire. Non cnim in opibus praecipuè, nec in divitiis, nostra posita benè agendae vitae ratio est : sed in eis magis studiis et actionibus, quse et praesen* tem nobis jucunditatem praebent, et futuram immortalitatem pollicentur. Quod tu summus omnium et prudentissimus vir, in te ipso facile potes recognoscere, Sed et si quieta vita hsBC, illi alteri vitae difTicili et negotiosae praeponenda multûm est : tamen cum incidant interdum tempera, ut officium caeteris rébus sit antevertendum, nec possit aliter virtus et veritas rite conversari, nisi labor aliquis , negotiumve suscipiatur : si quod eveniret tempus ejusmodi, quo magna res aliqua Régis nostri, magnave gloria ageretur, si modo ei ego muneri viderer esse idoneus : et si ea res cum fide et dignitate tractanda esset : in quo utique video errare et decipi communem vitam , quae versutas et varias gerendarum rerum rationes, illis rectis et prudentibus actionibus anteponit. Si talis, inquam, actîo, ac taie offeretur tempus, non denegarem Régi nostro profecto operam et fidelitatem meam. Neque cùm id facerem, viderer mihi ad hoc jam suscepto génère vitae desciscere : id enim certè nunquàm sum facturus. Sed officie tantisper me judicaremfungi, unaque aliquâin actione ei Régi deservirem, cui me omni honestâ ratione, et propter potestatem ejus, et propter virtutem atque humanitatem, esse subjectum decet, Sed neque hoc ut contingat, optandum mihi est. Cupio enim rationes et concilia omnia Régis ità faciles cursus habere, ut non sit opéra aut industria cujusquam admodùm requirenda. Et tamen si contingeret, non tantam in me ingenii vim agnosco, ut non multos Rex habiturus sit, quam ego
dis APPBNDICB»
SUIT), magis idoneos. Quamobrem hftc tibi mente et voluntate meâ satis expositâ, redeundum mihi ad id, est quod est omnium longé difficillimum ; quo pacto tibi gratias agam. Quod si autem non tam ampla auctoritas, aut mérita erga rae mediocria saltem forent, conarer aliquid profecto, et aliquam partem gratiae exequi me posse confiderem. Sed cùm et amplitudo tuae dignitatis, et benignitas in me tua omnem meam agendi loquendique facultatem longé superet : peto à te, ut meum amorem erga te, et fidem et pietatem, quae nunquàm posthàc à tui mihi venerandi nominis assidue cultu, incredibilique observantiâ abfuturâ est, pro aliquâ parte gratise recipias. Quod si ea studia, in quibus quotidiè versor, aliquid forte aliquandô habebunt auctoritatis : dabo operam profecto, ut quanquam tuum praeclarissimum nomen raeis ipsum scriptis multô plus luminis allaturum sit, quam ipsimea scripta, meum tamen de te, tuisque prsestantissimis virtutibusjudicium apudposteros appareat. Quod non ideô scribo, quod magnam tibi rem polliceri mihi videar : sed quo tu magnam meam erga te intelligas esse voluntatem. Vale» Carpent. , V idus julii mdxxxjii.
(Jacobi Sadoleti opéra, apud Seb. Gryph, Lugduni, 1550.)
niÉFÀCE ET DÉDICACE DU ROMAN INTITULÉ : ALLOBROGICJB
IfARKATIONIl LIBELLUSf PAR JEAN DE PINS, ÉVÊQUE DE
