FIN DE L'APPENDICE
PIÈCES JUSTIFICATIVES
Pages 3» et 40.
Bref du pape Innocent au révérend père dom Guignes, prieur de la Grande-Chartreuse (1).
iNifocENT , évêque, serviteur des serviteurs de Bieu , à son cher fils Guigues , prieur de la Grande-Chartreuse , salut et bénédiction apostolique. Ayant appris la vie du bienheureux Hugues , et les miracles qui s'opèrent par ses mérites, nous avons tous loué ensemble la souveraine majesté de Dieu pour lui en témoigner notre reconnaissance, et après en avoir communiqué avec les archevêques , évêques , cardinaux et les autres qui étaient présents, nous avons ordonné qu'on lui rendrait les honneurs dus aux saints et aux élus , et qu'on célébrerait solennellement avec joie le jour de sa gloire. Mais parce que vous avez une connaissance particulière de la vie sainte qu'il a menée et de l'éclat de ses miracles, qui l'ont rendu si célèbre parmi les hommes , nous vous mandons , de l'autorité du bienheureux Pierre et de la nôtre, de transmettre à la postérité, avec tout le soin possible , tout ce que vous en savez, afin que Dieu soit honoré dans ce saint; que le clergé en lisant cette histoire et le peuple en l'écoutant rendent grâces au Seigneur, et que par son intercession ils méritent tous d'obtenir le pardon de leurs péchés. Nous saluons par votre moyen , et nous bénissons en notre Seigneur les frères chartreux nos chers enfants , qui ont soin d'offrir à Dieu leurs prières pour nous.
(i) Noua donnons ici lu traduction du bref d'Innocent II , qui engagea le (trieur Guigues a écrire la vit- de saint Hugues , et la réponse de ce dernier. Cette traduction est empruntée à un vieil auteur
PIÈCES JUSTIFICATIVES
Réponse en forme de préface de dom Guignes sur la vie de saint Hugues , évêque de Grenoble, au pape Innocent II.
Le 20 avril
Guigues, serviteur inutile des pauvres chartreux, souhaite à monseigneur très-cher père et révérendissime pontife du siège apostolique le salut perpétuel , la paix en notre Seigneur et tout ce qu'enfin peut demander à Dieu un si grand pécheur.
Votre sainteté apostolique n'a point épargné ma honte ni mon ignorance d'avoir bien voulu me commander par l'autorité du bienheureux Pierre, et par la sienne, de laisser à sa postérité la vie du bienheureux Hugues , évéque de Grenoble, comme il parait par la lettre de votre sérénité que nous avons mise à la tête de ce petit ouvrage.
Plusieurs personnes m'avaient autrefois prié d'écrire cette histoire, surtout deux évêques de grande autorité, Àiraudde Maurienne et Hugues de Grenoble, dont le premier, qui était régulier tant dans sa manière de vie que dans ses habits, avait vécu près de trente ans avec notre saint dans la conduite des affaires de l'église , et l'autre, qui était chartreux comme nous, lui a succédé de son vivant dans le gouvernement de son diocèse , par les ordres de votre sainteté , sur la prière que le bienheureux Hugues lui en fit, à cause de ses grandes et continuelles infirmités.
A l'égard des autres qui me connaissaient familièrement , je pouvais m'excuser sur mon insuffisance ou sur mon indisposition qui ne m'était pas un moindre obstacle ; mais le poids de votre autorité m'a accablé et m*a entièrement fermé la bouche, dans la crainte que j'avais que si je refusais d'obéir à celui qui a la conduite du monde, je n'offensasse le Créateur du monde, et qu'en lâchant d'éviter auprès des hommes la confusion de mon ignorance, je n'attirasse sur moi la colère de Dieu.
Au reste , je prie ceux qui liront cette vie de ne pas juger par ce récit de la vertu d'un si grand saint , qui est si au-dessus de mes discours , et même de mes pensées , afin qu'on ne s'imagine pas que j'ai porté ses louanges au-delà de ses mérites; car à parler sincèrement, bien loin d'avoir trop relevé la
PIÈCES JUSTIFICATIVES
grandeur de sa sainteté, je n'ai pas même pu décrire exactement les avantages de sa conversation toute sainte, tant par mon incapacité que par le défaut de mes expressions.
Page 40.
Remarques sur les car tulaires de saint Hugues, (Extrait dcY Histoire de Grenoble, par M. l'abbé Barthélémy.)
Saint Hugues n'a laissé aucun ouvrage , soit que tous ses moments fussent remplis par les travaux pénibles de son ministère, soit qu'accablé toute sa vie d'infirmités , il lui fût impossible de se livrer à des études abstraites et assidues ; nous n'avons de lui que trois cartulaires ou recueils de Chartres, qu'il entreprit pour éviter à ses successeurs l'embarras où il s'était trouvé. Lorsque Chorier entreprit son Histoire du Dauphiné, il eut l'adresse de se procurer presque tous les cartulaires et anciens titres de la province. Comme on en connaissait peu le prix, on ne prit aucune précaution en les lui confiant, ni aucun soin de les retirer. Un des grands vicaires de M. de Scarron , évêque du temps de Chorier, lui prêta ceux de l'évêché de Grenoble; le chapitre lui confia aussi tous ses anciens titres. Les titres du chapitre furent rendus parce qu'on avait exigé un chargé ; mais les cartulaires de l'évêché restèrent en son pouvoir, il se les appropria; nous l'avons déjà observé, Chorier avait une conduite qui répondait peu à ses talents ; quelque sacrés que fussent ces dépôts , il crut pouvoir les tourner à son profit et les vendre.
Des trois cartulaires de l'évêché qui lui avaient été confiés, deux étaient déjà passés dans des mains étrangères; il ne lui en restait plus qu'un troisième, moins précieux que les autres, puisque, ainsi que nous le prouverons, il ne peut être que d'un successeur de saint Hugues. M. le cardinal le Camus ayant désiré le rétablir dans ses archives , Chorier en exigea six louis d'or de ce prélat. Cet indigne marché se fit le 12 septembre 1670.
Sans la générosité d'un savant magistrat , le second carlulaire eût sans doule été égaré pour jamais, mais M. Achille
PIÈCES JUSTIFICATIVES
de Harlay en flt présent en 1T08 à M. Alleman de Montmorin, pour lors évêque. M. l'abbé de Camps en a donné une notice, elle est à la tète de ce cartulaire : elle est peu exacte. C'est un livre écrit sur parchemin, in-4<>, de cent quatre feuillets. Il contient cent vingt-sept actes , dont la plupart n'ont rapport qu'à des cessions de dîmes ; l'écriture, qui est très-lisible, parait être plus ancienne que du temps de saint Hugues , ce qui est une preuve qu'on ne peut donner des principes certains sur l'âge des écritures. Ce cartulaire a été fort maltraité ; les douze premiers feuillets ont été coupés ou se sont pourris. On y trouve des actes effacés avec la plume, d'autres avec le canif; il y a de ces ratures qui sont très-longues. M. l'abbé de Camps a prétendu qu'il serait curieux d'en savoir la cause. Cela supposerait que ç'a été par intérêt ou par méchanceté ; mais il est à remarquer qu'aucune de ces ratures n'interrompt le sens et les dispositions des actes , d'où on doit conclure qu'elles n'ont pu être faites que par l'auteur même du cartulaire.
On n'y trouve que deux actes plus anciens que l'épiscopat de saint Hugues , savoir une chartre de 1057 , que nous avons citée ailleurs, par laquelle la reine Hcrmengarde, veuve de Rodolphe, dernier roi de Bourgogne, donne à l'église de Grenoble l'église de Sainte-Marie d' Aix en Savoie , et un mas situé à Chambéry , diocèse de Grenoble. L'autre est celle par laquelle Humbert, évêque de Grenoble, donne en fief au comte Manassès plusieurs terres situées dans le Genevois.
Quoique saint Hugues ait vécu jusqu'en 1132 , il n'y a aucun acte dont la date soit postérieure à 1 1 1 1. M. de Camps a conclu de là que la fin n'y est pas et qu'elle manque. Il se trompe encore ici: ce cartulaire est sans ordre, tous les actes sont transposés , les dates ne sont point suivies. Des deux que nous venons de citer comme antérieurs au pontilleat de saint nugues, l'un est au fo :j.5 et l'autre nu f» 97. Au premier feuillet est un acte de Hu8, tout de suite c'en est un de ; le troisième neteestdc 1110 , le neuvième de 1107. l'n qui est de la première année du pontilleat de saint Hugues est le quatrevingt-troisième , et celui dont la date est (le 1111 se trouve avant des actes de 1100, 1103 et lloo.
Au fo 39, est une liste chronologique des évêques de Grenoble; elle est écrite de deux mains dilTérentcs, et ce qu'il faut remarquer . c'est que réemurequi paraît la plus ancienne
PIÈCES JUSTIFICATIVES
l'est beaucoup moins que celle du cartulaire ; la première finit à l'évéque Falco , qui gouverna encore l'évêché de Grenoble après l'an 1836, et la dernière à Syrénius, qui est nommé après Aimond II qui vivait en 1450. On ne peut point dire par conséquent que cette liste, dans laquelle il y a outre cela plusieurs erreurs , soit de saint Hugues. Il faut présumer que s'étant trouvé dans ce cartulaire deux feuillets non écrits, on y a copié les noms des évèques , d'abord jusqu'à l'évoque Falco, et ensuite jusqu'à Aimond II, ce qui fait que cette liste est en effet de deux mains différentes dont aucune ne ressemble au cartulaire. On doit porter le même jugement au sujet d'une reconnaissance de l'an 1109, qu'on y trouve à la fin , d'une rente due à l'évêque Jean.
Jusqu'ici on a cité ce cartulaire comme le propre ouvrage de saint Hugues , et comme l'ayant écrit lui-même ; mais c'est ce qui n'est point : le talent de l'écriture était alors très-rare, c'était une profession particulière. Hugues était bien éloigné d'exceller dans cet art, il écrivait très-mal. Les lettres qu'il formait étaient longues et sans liaisons; un acte qu'on conservait dans les archives del'évêché, signé par saint Hugues, que nous avions vérifié , confirme cette remarque : celles du cartulaire au contraire annoncent un scribe habile , elles sont d'une grandeur ordinaire et approchent du caractère romain. La plupart des actes des cartulaires sont ainsi terminés: Àmalus scripsit, ou Richardtis clericus d. episeopi Hugonis scripsit hanc chartam, Hugues II, en parlant du cartulaire de son prédécesseur, dit expressément que saint Hugues l'avait fait rédiger en sa présence et dicté, quam dictaverat; ainsi , il est évident que saint Hugues n'a pas écrit lui-même le cartulaire (1).
Quoi qu'il en soit , au reste, ce cartulaire, dont nous avons cité les actes sous l'indication du deuxième cartulaire, n'en est pas moins précieux ; il doit porter le nom de cartulaire de saint nugues , parce qu'il suffit qu'il ait été fait par son ordre et sous ses yeux.
L'autre cartulaire, que nous trouvons cité par Choricr,
(i) Long-temps après cette époque , on n'exinoiit pas mrme des chanoines qu'ils sussent lire; en 1286 seulement , 1c chapitre de Vienne arrêta qu'U n'en recevrait plus a l'avenir, qu'ils ne sussent lire et chanter, a moins qu'ils ne fussent de grande condition. (Charvet, H'ut. de l'église de Viorne, p. 4»«- )
UG
PIÈGES JUSTIFICATIVES
que Yalbonnais n'a pas connu et que nous avons appelé premier cartulaire , n'est plus dans les archives de l'évèché de Grenoble; il a appartenu à M. le président de Secousse de l'académie des inscriptions , qui probablement l'avait acheté de celui à qui Chorier l'avait vendu. M. de Caulet, évèque de Grenoble, l'ayant emprunté, en fit faire une copie mais trèsfautive , il y employa un clerc de son église qui ne savait pas lire les vieilles écritures. Nous ne dirons point si ce cartulaire est de la même écriture que celui dont nous avons déjà parlé, et s'il est dans le même format; il faudrait les comparer. L'ayant eu en sa disposition , M. de Caulet aurait du faire cet examen , il aurait dû ordonner une exacte description , le faire extraire proutjacet, et le faire collationner en forme probante. Ce cartulaire ne contient que trente-quatre chartes. Plusieurs sont antérieures à l épiscopat de saint Hugues, la plus ancienne est de 815 , presque toutes n'ont rapport qu'aux difficultés élevées par l'archevêque de Vienne au sujet du comté de Salmoirenc; elles sont comme dans les autres cartulaire s sans ordre de date suivie. Après le vingt-sixième acte est la liste chronologique des évèques de Grenoble , elle commence à Domnin et finit à Hugues. Celle du précédent cartulaire est à la vérité la même , à part deux ou trois petites différences dans l'orthographe des noms, mais celle-ci est certainement la seule authentique. Saint Hugues ne l'entreprit qu'après les plus grandes recherches , et après avoir consulté les livres de l'église de Vienne , de Lyon et de Valence ; ainsi on ne peut contester son authenticité. A la suite de cette liste on trouve les noms des archevêques de Vienne auxquels les évêques de Grenoble ont été contemporains ; saint Hugues y donne toujours le nom de saint aux archevêques reconnus pour tels, ce qu'il n'a jamais fait d'aucun évèque de Grenoble. C'est enfin dans ce cartulaire qu'est la relation de toutes les injustices de l'archevêque Gui. Cela seul doit le rendre très-précieux ; saint Hugues y adresse la parole aux siècles â venir, noscat posteritas, il entre dans les plus petits détails, il veut que tout soit connu; rien n'est plus curieux que ce manifeste. Ce grand archevêque, ce saint pape que Baronius qualifie de bienheureux , de très-saint pontife; qui, avant son élection au souverain pontificat , eut , suivant Sugger , une vision prophétique ; que le vénérable Guigues appelle V homme de Dieu ; qui fut, suivant M. de Maupertuy, grand dans lemonde, grand
PIÈCES JUSTIFICATIVES
Vi7
dans l'église , grand devant Dieu et grand devant les hommes, nous est peint comme un fourbe , ou tout au moins comme un homme opiniâtre et passionné : c'est un saint, et un saint dont les vertus ne sont pas douteuses, qui l'assure. Son témoignage est un garant irréprochable de tout ce qu'il avance.
Le troisième cartulaire que nous avons encore souvent cité est celui que M. le Camus racheta en 1676 de Chorier; c'est le plus étendu de tous , les actes y sont comme dans les précédents sans ordre et sans suite de dates ; ils sont presque tous du temps de saint Hugues , mais il y en a plusieurs de ses successeurs. Il y en a d'Hugues II , de GeofTroi , cinquième cvêque après saint Hugues ; de Soffrey, qui vivait en 4224, ce qui démontre que ce cartulaire n'est ni de saint Hugues ni de ses successeurs immédiats. Il y a soixante-sept actes qui ne sont qu'une répétition de ceux du deuxième cartulaire; il n'y en a qu'un seul antérieur à l'épiscopat de saint Hugues , c'est la confirmation en 89* , par l'empereur Louis , de la donation queBoson avait faite à l'évêque Isaac de l'église deSaint- Donat.
Pane 46.
Notice sur Odillon. (Extrait d'un manuscrit de la
Grande-Chartreuse. )
XXI, die maii.
Odilo, conversus Car tu si ae , pater sancti Hugonîs senioris episcopi gratianopolitani , jam olim in militari habitu tan ta? sanctitatis emicuit prarogativa , ut in veritatis et castitatis virtutibus paucos haberet consimiles. Ut autem sanctus sanctiflearetur adhuc , œvo jam gravis , sanctissimo monente fllio , tanto favore contempsit sœculum , ut senectutis immemor et délicats consuetudinis, duras quas Cartùsîa? propter verba labiorumDei custodit , viasaggredi non dubitaverit. Ubi annis fere decem et octo in tanta sobrietate , tanta vixit in humilitate , ut cunctis ibidem Deo famulantibus carus , cunctis haberetur veneratione dignissimus. Cui viam univers» camis ingressuro (erat quippe firme jam centenarius) , venerabilis affuit fllius, eumque propriis et inunxit et sacra
PIÈCES JUSTIFICATIVES
coramunione replevit manibus. Explctoque condigna veneratione tain sancto funere obitus diem , sicut et matris eleemosynis, quoad vixit, celebrem duxit et sacrifiais. Florait Odilo circa annum ilto cujus Gannerorius obitum refert ad hanc diem, in suo martyrologio cartusiensi. Guigo priorCartusiœ in vita sancti Hagonis episcopi gratianopolitani meminit Odilonis sicut et caeteri rernm nostrarum scriptores.
Page 56.
Char ta de Lancio.
Mediator Dei et hominum, Dominus noster Jesus-Christus, humanitatem nostrain susciperc dignatus, nosque sciens propriis mentis minime posse salvari, contra peccaminum nostrorum vulnera pra?ceptonim suorum dignatus est opponcre salutifera medicamina ; prajeepit enim nobis ut de iniqua mammona faciamus nobis amicos in praesenti seculo , a quibus mereamur recipi in alterna tabernacula in mturo. Quapropter ego Hector nomine, et uxor mea Cana cum flliis nostris, peccatorum nostrorum multitudinc compuncti, relinquimus sive donamus omnipotenti Deoet ipsiusDci etUomini nostri Jesu-Christi genitrici , bcatœ semperque Virgini necnon et beato Vincentio gloriosissîmo martyri, et episcopo Gratianopolis Hugoni et successoribus cjus, omnes ecclesias quas possideo in episcopatu gratianopolitanensi cum tertia parte decimarum; videlicet : ecclcsiam Sancti-Petri, sub Castro cassianaco positam , cum capclla cjusdem eastri , neenon et capellam sancta? Maria? de Fontanis , et ecclcsiam quae est sita in villa qua3 vocatur Lancium cum tertia parte decimarum quas in eadem villa possedi, cum parrochia Sancti-Pauli de Nogareto, relinquo et dono ad proprietatem Gratianopolis episcopi ad habendum et possidendum perennitus , sub manu, sicut prœdiximus , episcopi et clericorum ejusdem ecclesi*. Feci vero hoc donum ego Hector cum uxore mea ac flliis in ecclesia Sancti-Vincentii,ponenslibrum Evangelii super al tare, sub testimonio Hugonis episcopi et canonicorum ejusdem ecclcsiai , atque monachorum de Casa-Dei , scilicet Bernard i et Duranni , anno millesimo octogesimo ab incarnatione
PIÈCES JUSTIFICATIVES
domini indictione tertia , anno pontificatus domini Hugonis episcopi , primo.
Page 95.
Litterœ fundationis.
Gratia sanctae et individu® trinitatis misericorditer nostrae salutis ammoniti, recordati sumus humana? statum conditions, et vitœ fragilis lapsus innumerabiles , quam sine termino ducimus in peccatis; bonum itaque judicavimus nos peccati servos de manu mortis redimere , temporalia pro cœlestibus mutare , œternam hereditatem pretio periturœ possessionis comparare, ne duplici contritione conteramur , et pra sentis vitœ miserias, laborum et dolorum initium sumamus. Itaque magistro Brunoni et his qui cum eo vénérant fratribus , ut Deo vacarent , ad inhabitandam solitudinem quœrentibus , ipsis eorumque succcssoribus , in œternam possessionem spatiosam eremum concessimus , ego Humbertus de Miribel , unacum Oddone fralremeo,ct caHerisqui jurisaliquid habebant in praedicto loco. Hi vero sunt : Hugo de Tulnone , Anseelmus Garcinus, dcindc Lucia et fllii ejus, Rostagnus, Wigo, Anscelmus, Pontius atque Boso , precibus et inlerventu malris eorum; Bernardus quoque Longobardus cum filiis suis ; similiter et domnus abbas Siguinus de Casa-Dei , cum suorum fratrum conventu , quidquid ibi juris habere vidcbantur supradictis conccsserunt fratribus. Ipsa vero quam eis dcdimus ercmus hos habet ab oriente terminos , etc. Si qua vero pcrsona potens aut impotens hanc donationem infregerit, tanquam sacrilegii rea , ab omnipotentis Dei gratia et lidelium consortio separata , analhematœ maranatha fcrialur, œterni ignis incendio, nisi digne satisfecerit , cum Dathan et Abiron et Juda traditore concremanda. Praefata quidem eremus his terminis omnibus conclusa , a magisjlro Brunone et ab his qui cum eo erant fratribus cœpil inhabitari ac construi, anno ah incarnatione domini millesimo octogesimo quarto , episcopatus vero domini Hugonis gratianopolitani episcopi, quarto. Qui videlicet laudat et corroborât hoc donum quod fecerunt supra scripta? personae, cum omni
PIÈCES JUSTIFICATIVES
conventu clericorum suorum, et quantum ad se pertinet, quidquid sui juris esse videtur omnino concedit. Testes Wigo decanus , Joannes de Podio et Rostagnus , Wigo de Lanz et Galterius Calnesius, Ricard us et Folcherius , Addo et Oldoricus, Petrus et Sylvius, Humbcrtus et Galterius Buca , Petrus et Girbertus , Adalhertus et Aldeleus Petrus , et Acardus. LectaestautemhaecchartaGratianopoli, inecclesiabeatœ et gloriosae semperque virginis Maria? , quarta ferîa , secunda hebdomada domini adventus , in praesentia pra3dicti do m ni Hugonis, gralian. episcopi , atque canonicorum suorum, aliorumque multorum tam sacerdotum quam cœtcrorum ordinum clericorum celebrantium sanctam synodum , quinto iduo decembris.
La confirmation solennelle ne fut donnée par saint Hugues en plein synode , qu'au mois de décembre 1097.
Page 18.
Charta Hugonis , episcopi gratianopolitani , vetantis ne mulieres Cartkusiam accédant. (Tiré des archives de la chambre des comptes de Dauphiné.)
Hugo, gratianopolitana? ecclesiœ vocatus episcopus , laïcis et presbyteris in gratianopolitano episcopatu commorantibus , aeternam in domino salutem. Quomodo fratrcs nostri Garthusia» monachi Deo placere desiderent , mundus quem fugiunt etloci in quo habitant asperitas et soliludo satis probant. Quorum desiderio , quoniam pax et quies maxime necessariae sunt, supra ponlem qui terminus possessionis eorum est , ad removenda ea qua? proposito eorum contraria sunt , domum œdiflcari consuluimus et prœcepimus. Rogamus itaque dilectionem vestram , et auctoritate divinainjungimus, ut feminae per terram eorum nullatenus transeant , neque viri arma portantes. Prœterea , infra terminos eorum possessionis, piscationem et venationem , et avium captionem , ovium vel caprarum , atque omnium domesticorum animalium pascua et transilum prohibemus. Obcdientes monitis nostris divina clcmentia in gratia sua multiplicet , et in omnibus bonis qua?
PIÈCES JUSTIFICATIVES
ibidem a servis Dei geruntur , vel usque in sœculi flnem gercnda sunt , eamdem quam habere ipsi cupiunt partem tribuat. Inobedientes vero divino judicio reos relinquimus , et seculari potestate puniri faciemus. Datum mense julii, anno mlxxxiv.
Paye
Seconde donation de Seguin, abbé de la Chaise-Dieu,, aux compagnons de Bruno , après leur retour dans les montagnes de Chartreuse.
Ego frater Siguinus, abbas Casae-Dei, notum fleri volo prœsentibus et futuris , quod frater Bruno a domino papa Urbano Romam evocatus , videns loci destitutionem fratribus recedentibus, propter absentiam ejus dédit locum Carthusia? nobis et congregationi nobis commissae. Postmodum vero rogatu prœdicti patris nostrae papa? Urbani , et precibus prememorati fratris Brunonîs eisdem fratribus , ut ibidem remanerent a priore eorum Brunone plurimum confortatis ; fratri Landuino , quem magister Bruno discedens caeteris fratribus prœposuit , ipsi et caeteris fratribus sub eo degentibus et eorum successoribus; donum quod nobis prœdictus Bruno fecerat, coram congregatione nobis commissa in capitulo nostro, sub prxsentia gratianopolitani episcopi Hugonis,ego ipse frater Siguinus, praedictae Casas-Dci abbas, cum assensu fratrum nostrorum reliqui et eis ac successoribus eorum, locum prœdictœ Cartusiae pro voluntate eorum omnino liberum feci et juri eorum omnimodo tradidi. Sed charta quam nobis prœdictus Bruno fecerat ideo non est reddita (1) , quum a fratribus nostris in capitulo sub interdicto requisita non potuit inveniri , et si unquam inventa fuerit, eorum ipsa charta sit juris. Factum est hoc anno ab incarnatione Domini millesimo nonagesimo xv-kl octobris. Ego Siguinus , Casa>Dei abbas subscripsi, et in prœsentia lugdunensis archiepiscopi Hugonis hanc chartam ex integro confirma vi.
(i) Il parait que Bruno avait emporté cette charte, et que dès-lors une nouvelle donation de Seguin aux chartreui devenait nécessaire.
PIÈCES JCSTIFICATIVES.
Page» toi, 109 et suivantes.
Charta de liteinter Hugonem, episcopumgratianopolitanum, et inter Guidonem, archiepiscopum vUnnensem.
Ego Hugo, gratianopolitanus episcopus, postcrorum notitia? trado, qua lite vienncnsis arcbicpiscopus Guido calumniam moverit de salmoriacensî pago adversus gratianopoiitanam ecclesiam , prefatum pagum injuste possidere quamquani juriscrat viennensisecclcsia?. Adquamquerinioniam deflniendam Viennam convenimus , sed causa tune indiscussa, diem aliam placito constituimus, in qua die apud Romanos i te ni m convenerunt cum eo, Gontardus valcntiniensis et Guido genevensis, nobiscum Pontius belicensis et Landricus matisconensis, episcopi, ubi et scriptiset aliis testimoniis oslendimus quod pagum illuin gratianopolitana ecclesia per centuni annos eteo ampli us possedisset , ex quo vero primum possèdent, penîtus ignorarc. E contra Viennenses objeccrunt quod eo temporc quo gratianopolitana ecclesia a paganis desolata erat,ejusdem civitatis episcopo ab archiepiscopo viennensi ad tempus concessum est. A quîbus cum requisivissent prav fati episcopi , si super hac responsionc aliqua charlaruin monumenta haberent , responsum est nullum ex indc scriptum habere, sedsolum vulgi rumorcm suffleere. Gratianopolitani canon ici postulaverunt ut présentes episcopi super hoc judicarent , utrum nuda et sola viennensiuin verba gratianopolitanam ecclesiam a possessione tam antiqua excluderent ; sed viennensis archiepiscopus noluil audire judicium , quoniam eotempore milites illius terra? ad pacem faciendam conjuratos in manu sua tenebat ; quod judicio non potuit opportunitale accepta violenter abstulit, pro qua invasionc domino papa? Urbano secundo proclamationcm fecimus , unde lugdunensi archiepiscopo Hugoni, qui tunclegatus romanae ecclesia? erat, litteras destinavit. Lugdunensis itaque archiepiscopus fretus apostolicaauctoritalc, utrumque nostrum ad tantam injuriam diulniendam apud Baoncm ante prœsentiam suam ex precepto domini papa) venirelecit, qui utrinque audita ratione plenam investiluram gratianopolitana; ecclesia?, qua.*,.sicut diximus, violenter expoliata fuerat, judicavit , et primo concilioin Gaflîs celebraudo caluiiiniam se dcterminalurum pro-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
misit. Investituram aulem vicnncnsis archiepiscopus, spreto apostolici legati judicio . reddcrc nobis noluit , quonîam eo tcmpore Romain ad dominum papam Urbanum legatum cuin litleris suis miserai , postulons eo , ut quœ juris erantvicnoensis ecclesiae , privilcgio conflrmaret ; pro cujus impetratione t sicut ipse nobis poslca confcssus est , quingetitos solidos in romana curia dispensavit; in quo intcr alia , salmoriacensempagum,quem noviter arripuerat, fraudulenter et per subreptionem scribi fecit , domino papa ipsius pagi querimoniam prorsus ignorante. Quam privilegii fraudem ubi persensimus cum summa festinatione Romani misimus apud dominum papam conquerentes et de contempto super investitura legati sui judicio et defraudulenta privilegii subreptione. TJnde dominus papa Urbanus lugdunensi archicpiscopo Hugoni legato suo litteras mandavit ; quarum exemplum infra scriptutn est:
Urbanus, episopus, servus servorum Dei, dilecto fratri et coepiscopo Hugoni lugdunensiset sa ne ta? romana? ecclesiae legato,salutem et apostolicam benedictionem. Sollicitudinis nostrœ vices et agendorum conciliorum providentiam strenuitati tu® pure simpliciterque commisimus. Sed pro conservanda pace et negotio facilius peragendo utilius aestimavimus confratris nostri remensis archiepiscopi concilium conciere, qnia in ejus manu familiarius causa régis versatus tua vero intererit , sive cum ejus , sive sine ejus consilio prout tibi a domino copiam ministrari conspexeris , injuncta? legationis oilicium exercere, et pullulantes vitiorum palmites divini verbi falce recidere , inter viennensem archiepiscopum Guidonem et gratianopolitanum episcopum Hugonem, quid verum sit, sagacitas tua longe melius intra provinciam investigare praevalet , quam nos qui tam longis terrarum spatiis absumus; quod igitur de eodem negotio tua firmitas statuit , nos de tuœ justitiae integritate securi nostra assertione flrmamus.
Siquas vero nostra? auctoritatis litteras Viennensisobjecerit, nosse nos volumus quia nos nihil ipsi aut ecclesiœ viennensi concessimus, nisi quod juste hactenus possedisse cognoscitur, etiam si per subreptionem forte , quod absit, aliquid videatur extortum ; sua enim cuique volumus jura servari , tu hanc eorum dissensioncm quanto citius poteris , adjuvante Domino , sapere procura , in his et in aliis qua? Dei sunt, in
PIÈCES JUSTIFICATIVES
promptu habeas te Dei ministrum spiritu ferventissimo exhibera , orantem pro nobis scitantem tuam gratîa divina custodiat. Data Romae , decimo septimo kalendas junii.
Nobis vero per eumdem legatam Li Itéras in hune modum misit :
Urbanus , episcopus , servus servorum Dei , dilecto fratri Hugoni , gratianopolitano episcopo , salutem et apostolicam benedictîonem. Pro negolio tuoeonfratri nostro lugdunensi Hugoni archiepiscopo rescripsimus ; quod enim ipse nostra vice statuit , nos nostra assertione corroboramus ; si quas vero nostra? auctoritatis litteras viennensis archiepîscopus opposuerit , nihil causse tua» offleere arbitreris; nos enim nihil îpsiaut ecclesia viennensi concessimus nisi quod juste hactenus possedisse cognoscitur ; sua enim cuique volumus jura servari, orantem pro nobis fraternitatem tuam miseratio divina custodiat. Data Romœ , decimo septimo kalendas junii.
Interea lugdunensis archiepiscopus Hugo apud Eduensem civitatem concilium disposuit celebrare, ubi nos interesse praecepit , paratos ad dirimendam totius concilii judicio querimoniam. Tandem in concilioad causam nostram ventumest, ubi post multa verba , ut causam nostram injustam esse viennensis archiepiscopus comprobaret , cum insultatione scripturam quasi multa vetustate contritam pertulit , qua? continebat quod Barnuinus, viennensis archiepiscopus , tsarno, gratianopolitano episcopo, ecclesiam Sancti-Donati etsalmoriacensem pagum concessisset , donec gralianopolitanaî ccdesiae pax a persecutione paganorum , qua tune vastabatur , redderetur. Qua perlecta , a timoré quem nobis incusserat , respiravimus, rogantes aposlolicum legatum, ut chariam illam ipse servaret , qua? sine dubio falsum testimonium dabat , quam Barnuinus , viennensis archiepiscopus, et Isarnus , gratianopolitanus pontifex, non contemporaneifuerunt, sicutex catalogo lugdunensi et ex aliis multis scriptis collegimus ; pratereachartam illam inflrmavimus et cassavimus, ex eo quod AJcherius, gratianopolitanus episcopus, antecessor Isarnî episcopi, prœdictum pagum salmoriacensem possedisse multis chartarum testimoniis cognoscitur, et ecclesiam Sancti-Donati gratianopolitana ecclesia non per Barnuinum obtinuisse.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
sed targitione regum , videlicet Bosonis et Ludovici, fllii sui, quod prœceptis eorum regalibus declaratum est. Cognita autem a nobis ipsius scripturœ falsitate et ejus taliter infirmato viennensis archiepiscopis judicio quod primum quadam importunitatc requirebat suffugere, cœpit et charta illa e conspectu concilii et ipsius legati repente sublata, ad praefati privilegii auctoritatem spreto judicio recucurrit , quod nihil ei suffragari potuit, quam dominus papa illud privilegiura per subreptionem sibi extortum litteris suis intimaverat, et causam nostram canonico judicio difflniendam legato suo commiserat.Etitahocrefugio quo injustitiam suam defendere moliebatur Vienuensis destitutus est ; tentaverunt aulem archiepiscopi prœsentcs et episcopi rogatu apostolici legati qui concilii turbationem formidabat , pacem inter nos eteoncordiain refonnare. Sed quoniam nostra quœ invaserat ex integro nobis restituere noluit , satius intellexit synodale judicium quam inutilem concordiam recipere , quod ille plurirnum formidans et quasi imminentem judicii sententiam evaderc cupiens, jus ecclesiœ nobis commissœ sicut cum antecessoribus nostris meliuspossiderat, Viennœ concilio canonicorum suorum nobis restituere promisit. Igitur , die constituta , Viennam veni, sed quod ipse promiserat minime implevit. Interea dominus papa Urbanus Placenti» disposuit celebrare concilium , ubi gallicanos episcopos prœcipit interesse. Qui super tanta injuria querimoniam facturus cum pergerem , viennensem archiepiscopum in Italia apud sanctum Ambrosium reperi , quod me ab incepto itinere revocaret , hebdomada qua concilium Placentinum papa celebrare disposuerat , lugdunensis archiepiscopi consilio se obediturum , de ea nostra spopondit: hac intentione ab itinere domum regressus , cum Lugdunum venire determinata die prœpararem , Viennensis placitum renuntiavit, etsicabeo turpiter illusus, dolos ipsius cognoscens , iter quod intermiseram statim arripui , et ullima die concilii, summa cum festinatione Placentiam veni, ubi coram papa et universo concilio violentiam quam nobis viennensis intulerat etdolos ejusetapostolicœsedis contemptum exposui , etqualiter apostolici legati judicio de vestitura nostra obedire noluerat. Quo audito, totius concilii judicio plenam investituram salmoriacensis pagi papa nobis reddidit , privilegium quod , sicut supra positum est , per subreptionem viennensis extorserat , cassavit et super hoc ei litteras destinavit , quarum exemplum infra scriptum est :
PIECES JUSTIFICATIVES
Urbanus , episcopus, servus servorum Dei, Guidoni, Viennensium archiepiscopo , salutem et apostolicam benedictionem. Necessitati et utilitati ecclesiœ providentes in promotîone tuaquod œtati deerat toleravimus , contra ecclesia? nostrae morem absenti tibi pallium contribuimus , privilegium quoque concessimus, in quo tamen legatustuus,id pcr subreptionem, fecit adscribi qua? usque ad tua tempora gratianopolitanus episcopus possiderat , quem in romana ecclesia plurimum charum habemus ; qua de re cum saepe apud nos et apud legatum nostrum venerabilis confrater noster supra dictus episcopus conquestus fuerit , tu tantorum beneflciorum irnmcmor , ncque nostris , neque legati nostri litteris , vel prœcepto obedisti : nuper autem ad concilium quod annuente Dco Placentia; celebravimus , idem episcopus veniens de eadem re de salmoriacensi pago , videlicet in communi audientia conquestus fuit , plurimorum etiam assertionibus patuit pagum illum sub non nullis episcopis gratianopolitanam ecclesiam possedisse ; illam igitur subreptionem per quam res sub querimonia positas, per privilegium vindicas, nos irritam esse, et vires nullas obtinere decernimus. Inde synodali judicio cum de pago illo salva tua? ecclesiœ justitia reinvestimus , et tibi prœsentium littcrarum aucloritate prœcipimus ut eamdem investituram adimplcas et eum quiete possidcre permittas , donec aut ante nos , aut ante legatum nostrum canonico judicio decidatur; quod si contempseris profecto noveris beati Pétri ac nostram graliam amissurum. Data Placentia? , quarto idus martii.
Quibus litteris viennensis archicpiscopus noluit obedire : immo littcrarum portitorem minis atque conviens deshonestavit. Unde ad papam sub brevi tempore Mediolanum accedens, pra?sumptionem et contumaciam archiepiscopi viennensis contra sedem apostolicam olîendi. Apostolicus itaque me ab ipsius subjectione subtraxit , et clericis ac laicis in pago salmoriacensi commorantibus archiepisco obedirent interdixit litteris quas hic subjungere curavimus :
Urbanus , episcopus , servus servorum Dei , dilectis llliis tam clericis quam laïcis in pago salmoriacensi commorantibus salutem et apostolicam benedictionem. Quam fralcr viennensis archiespiscopus nostro et concilii , quod largiente Domino
PIÈCES JUSTIFICATIVES
Placentia? célébra tum est , judicio obedire conlempsit , ut videlicet 'gratianopolitano episcopo salmoriacensem archidîaconum restitueret , sicut de ea fuerat investitus, nos vobis pra?sentium litterarum auctoritate pra?cipimus , ut ejusdem viennensis archiepiscopi subjectione posthabita quam a vobis videtur violenter exigerc , gratianopolitano deinceps tamquam proprio episcopo obedialis , donec utrique praesentibus idem negotium in nostra vel legati nostri audientia canonico judicio diffiniatur. Si vero etiam nunc viennensis archiepiscopus usque ad canonicum judicium super investitione hac inquietare prœsumpserit , nos ipsum intérim ab illius obedientia subtrahimus. Data Mediolam, scptimo kalendasjunii.
Contigitinterea dominum apostolicumgallicanam ecclesiam visilare qui Valentiam ad dedicandam majorem ecclesiam veniens , ibique vicnnensem archiepiscopum allocutus ad dirimendam litem qua inter nos erat apud Romanos utrumque ante praesentiam suam die constituta adesse praicepit ; cnmque juxta pra?ceptum ipsius antiquis chartarum testimoniis onustus episcoporum et clericorum, laïcorumque concilio sufllcîenter munitus , illuc adventassent , archiepiscopus viennensis spiritu superbia? a tua tu s , arcem loci et munitionem cum armatis occupavit militibus , ut si quid contra voluntatem suam papa loqueretur , ipse apud se in sua potestate permaneret , et ideo papa , suo etiam jure, abbalia videlicet romanensi taliter expoliatus , causam nostram difllnire non potuit. Ego autem injuria? propria? non immemor , in arvernensi concilio quod papa eodetn anno celebravit , querimoniam nostram adversus archiepiscopum jam diu agitatam papa? et universo conventui représentai curavi ; apostolicus vero injuria? nostra? et Iabori compatiens , salmoriacensem pagum gratianopolitana? ecclesia? ex integro restituit et me et gratianopolitam ecclesiam ab ipsius obedientia subrepit, quam diu super hac restitutione apostolico pra?cepto obedire contemneret , et exinde comiti et parrochianis nostris litteras hujumodi delegavit :
Urbanus , episcopus , Iservus servorum Dei , dilectis flliis Guigoni , comiti, clero, et populo gratianopolitano , salutem et apostolicam benedictionem. Querelam venerabilis con-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
fratris nostri Hugonis , vestri episcopi , de salmoriacensi pago jam agitatam , concilii quod apud Claromontem civilitatem Arverniœ celebravimus , auctoritate noveritis difflnitam ; quia enim confrater nosler viennensis archiepiscopus Guido sœpe et nostris litteris et viva nostri oris voce commonitus, de cadem causa obedire contempsit, et investituram quam eidem vestro episcopo Placentiœ fecimus , exaequi noluit , nos possessionem ilJam quam et idem frater Hugo et nonnulli suorum antecessorum possedisse noscunlur, supra dicto fratri nostro et gratianopolitana? ecclesiae restituimus , et quam diu viennensis archiepiscopus huic deflnilioni obedire contempserit , tam ipsam gratianopolitanam ecclesiam ab ejus obedienlia substruximus ; omnibus etiam in eodcm pago commorantibus , tam clericis quam laïcis , ne viennensi archiepiscopo obediant , intcrdicimus , donec aut judicium quod factum est exacquatur , aut querela haec ante nos canonico judicio inter utrumque comprobata certiorem linem accipiat. Data tertio kalendas decembris , apud Clarummontem Arvcrniœ.
Guigo quidem cornes, apostolicis litteris excitatus, archiepiscopum adiré et apud eum minisac precibus effecit, quatenus salmoriacensem pagum secundum praceptum apostolici nobis et gratianopolitanae ecclesix restitueret; cui restitutioni apud capellam Arearum interfuerunt Gaulterius albonensis et Leodegarius vivariensis episcopi, viennensis ecclesiœ et gratianopolitanae canonici, Guiguo praeditus cornes, neenon et principes ipsius terra? , quam investituram , quum corporis inflrmitas fere perbiennium in Apulia me detinuit, arebiepiscopos iterum prœsumpsit invadere , quod postquam per legata nostrum papa? nunciatum est , litteris suis legatum suum lugdunensem archiepiscopum commonuit utab injuria gratianopolitanae ecclesia? et nostra archiepiscopum viennensem auctoritate apostolica omnino coerceret ; quarum litterarum exemplum infra subposui :
Urbanus, episcopus, servus servorumDei, reverentissimo fratri eteoepiscopo Hugoni,apostolico sedis vicario,salutem et apostolicambenedictionem. Quam arroganter , quam indigne ad versus nos et sanctam romanam frater noster viennensis archiepiscopus Guido se habuerit , scientiam nostram nequa-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
quam latet ; praetcr caetera vcro cervicem suam adversus humilitatem nostram adco sustulit ut et romanensem abbatiam a nobis interdictam reinvaderet, et fratri nostro gratianopolitano episcopo ecclesias quas nobiscum ipse restituerai , sine judicio reauferret. Tuam ergo fraternitatem pro nobis omnino ad justitiam excitari prapcipimus , sentiat ut adamantem et silicem faciem tuam ; remolaque praetcrita? lenitatis reve • rentia omnino secundum justitiam gratianopolitanse ecclesia? sua jura restituas et apostolicœ sedis injurias ulciscaris , in episcoporum mutuationibus hactenus nimis lenîs pro apostolica? mansuetudinis gralia , gallicanorum petitionibus condescendimus , deinceps autem id penitus prascari pracipimus , neque enim Nicena? synodi , quam aeque ut sanctum Evangelium veneramur auctoritatem , hujusmodi occasionibus evacueri ulterius patiemur. Data Lateranis , secundo nonas junii.
Innotuil eodem tempore divina nobis favente clementia , chartam illam quam augustodunensi in concilio archiepiscopus Viennensium adversus nos de salmoriacensi pago protulerat , certioribus indiciis faisant esse , ille enim cui scriptor ejusdem chartae infirmitate detentus confessus fuerat , nobis patefecit , quem scriptorem nomine Sigibodum Sancti-Ragnabcrti monachum , per amicos nostros ejusdem cœnobii monachos evocatum apud monastcrium quod Granariura dicitur , anle altare beatae Marias sub invocatione divinœ presentiae excommunicationem intentando adjuravi.
Suite de 1» page tOV.
Privilegium Urbani papœ de ecclesia gratianopolitana.
Urbanus, episcopus , semis servorum Dei , carissimo fratri nostro Hugoni gratianopolitano episcopo ,ejusque legitimissuccessoribusin perpetuum ; potestatem ligandi , atque solvendi in cœlis et in terra beato Petro , ejusque successoribus , auctore Deo , principaliter traditam. mis ecclesia verbis agnoscit . quibus Petrum est Dominus allocutus : Quxcumque ligaveris super terra m, erunt ligata et in cœlis ; quœcumque
PIÈCES JUSTIFICATIVES
solveris super terram, erunt solutaetin cœlis ; ipsi quoqueet propria; flrmîtatis et aliéna? fidei confirmatio , eodem Domino auctore praelatur , cum ad eum dicitur : Rogavi pro te ut non deflciat Hdes tua Petre ! et tu aliquando conversus confirma fratres tuos. Oportet crgo nos qui, lîcet indigni , Pctri residemus in loco, prava corrigera, recta flrmare et in omni ecclesia ac in terris arbitriumjudicis sic disponenda disponere,ut devultucjusjudicium nostrum prodeat,et oculi nostrivideant aequitatem. Tuis igitur, dilectissimc in Ghristo frater Hugo , gratianopolîtane episcopc , justis petitionibus annucntes tibi tuis que legitîmis successoribus gratianopolitanum episcopatum regcndum, disponendum et jure perpetuo possidendum, pro sentis decreti pagina confirmamus,salva in omnibus romanae auctoritate ecclesia? : constituimus ergo ne ulli omninohominum quolibet subreptionis astutia liceat vestri episcopatus possessiones invadere, minuere , vel auferre, aut episcopatus vestri décimas sine vestra concessione subripere aut subreptas tenere , neque vestri juris ecclesias per manum laïcam obtinere, sed omnia quae juste hactenus vestra possedit ecclesia, sive in futurum , Domino adjuvante juste atque canonice poterit adipisci in tua tuorumque successorum manu intégra semper et illibata permaneant : praeterea ecclesiam Sancti- Donati in archiepiscopatu viennensi silam , quam a tyrannica potestate,auctoritate cpiscopali, adjuvante Domino extorsisti tibi tuisque successoribus regendam , disponendam , ac jure perpetuo possidendam , hujus auctoritate privilegii confirmamus. Constituentes ne ulli successorum tuorum liceat eamdem ecclesiam alieni personae vel ccclesiœ gratis pretiove concedere , sed semper incommutabiliter cum omnibus ad ipsam pertinentibus , in gratianopolitani episcopi potestate et possessione permaneat , quia vero perversa quorumdam prœsumptio inolevit, ut defunctis episcopis res ecclesiastica? pervadantur auctoritate apostolica , prohibemus ut cum vita? tua; tuorumque successorum terminus contigerit , ecclesia; vestra; res et possessiones diripere prœsumat , sed cuncta libéra et inconcussa in canonicorum potestate persistant , illi ex integro conservanda , qui cis canonice episcopus ordinatur; porro sanctorum canonum décréta ubique inviolabilitcr conservari cupientes constituimus atque censemus ut interdictos a vobis excommunicatos in communionem recipere aut mortuos sepultura? tradere nemo prœsumat.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
Vestrasane, chrîstianissime frater, intentio crit gregi coramisso curam vigilanter pondère et romana? décréta ecclesia? inviolabiliter observare, quatenus multiplicato laborum fructu ad vitam valeatis perpetuam pcrvenire. Sane si quis in crastinum archiepiscopus , aut episcopus, imperator aut rex, princeps aut dux, cornes aut vicecomes, aut judex , aut persona quœlibet magna vel parva , potens aut impotens, hujus nostri privilegii paginant sciens contra eam temcrc vcnirc tentaverit, secundo , tertiovc commonitus , si non satisfactionc congrua eniendavcrit , a christiana? ecclesiœ corpore auctoritate potestatis apostolicœ segregamus, conservantibus autem pax a Dco et Maria prrcsentibus ac futuris saeculis conservetur, amen , amen, amen. Scriptum per manum Gregorii scriniarii atquc notarii sacri palatii. Datum Romœ, anno dominicx incarnationis millesimo nonagesimo primo; indictione décima tertia pontiflcatus domni Urbani , papœ.
Pages 159 et 160.
Carta de prœpositura Sancti-Donati a Gaufredo de
Moirenco.
In nomine domini Jesu-Christi, ego Hugo, gratianopolitanus episcopus, postcris nostris notilicarevolo, quod ecclesiam Sancti-Donati antecessores nostri a regibus, videlicet Bosone etLudovico, sicut corum scripta testantur, adquisierunt , quam ecclesiam ego gratîanopolitanam suscepi. Gaufre dus de Moirenco, cum his quai ad ca pertinent, in polestate habebat, qui, a venerabili pâtre nostro Hugone , lugdunensi archicpiscopo et apostolica; sedis legato ammonitus , in ecclesiam praefatam dimittere et obedire noluil.
Post nodum vero interdictus , et a sacra communione remotus , ante nos Gratianopolim vcnit , et in prœsentia archiepiscopi cjusdem lugdunensis Hugonis et domini Guidonis, arcbiepiscopi viennensis, pœnitentia tactus, ipse Gaufredus in capella nostra ante altare sancti Michaclisrcddidit nobis et succcssoribus nostris ecclesiam Sancti-Donati , et honorem , et terras, et caetera ad ipsam ecclesiam pertinentia, sicut ego ineliusintellexi ad meam et successorum meorum utilitatem.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
Ego autem, consilio prœdictorum archiepiscoram et canonicorum gratianopolitana? ecclesia;, donavi ei veteres feudos militum de feudo Girberti Béton i s sustinui ut eum haberet Gaufredus in vita sua , ea conditione utrinque suscepta ut quem Girbertus clericus erat. Post mortem ipsius Gaufredi , feudus Girberti Betonis ad me et ad successores meos reverteretur. Hanc redditionem sive guirpitionem similiter fccitet laudavit pater meus Odilo, qui prsdictum honorem habebat a Gaufredo. Fuit itaque hœc guirpitio sive redditio facta antequam Jérusalem capta esset a Gallis sive Burgundionibus, tempore Urbani papa? secundi. Signum Guigonis decani ; signum Rostagni ; signum Guigonis de Lanz , signum Gualterii calnesii ; signum Guigonis conversi et multis aliis vins canonicorum nostrorum sive clericorum.
Page f »&.
Charta de concordia facta inter Hugonem, episcopum gratianopolitanum , et Guidonem, archiepiscopum viennensem.
Paschalis , episcopus, servus servorum Dei, inter venerabiles fratres, Guidonem Viennensium, et Hugonem Gratianopolitanum episcopos, de pago salmoracensi per multosannos et multis in conciliis quaestio ventilata est. Novissime ante praescntiani nostram Lugduni in hanc concordiam ex nostri provisionejudiciiconvenerunt, ut ejusdem pagi xquam divisionem facerent , et tam viennensi quam gratianopolitanae ecclesia? pars ejusdem divisionis vicinior redderetur : quidquid autem in territorio infra Bornam et Isaram versus Gratianopolim constituto viennensis archiepiscopi calumniabant , ab omni deinceps infestatione liberum gratianopolitanae ecclesia» cederet.
Porro ecclesiam beati Donati , quœ infra viennensem parrochiam continetur, cum omnibus mobilibus sive immobilibus ad eum pertinentibus , gratianopolitanus episcopus jure proprietario possidcrel, et tam canonicas ipsius ecclesia? quam universa ad eum pertinentia ipse disponeret. Vien-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
nensisautem panrochiali tantum jore in clericorum etaltarium consecrationibus uteretur. Pari ergo communique consensu salmoriacensi pagi talîs est facta divisio ut undecim castcllà cum ecclesiis et parrochiis et totis mandamentis suis gratianopolitanae ecclesiae dederentur. Haec autcm suntcastella quae in portionem viennensis ecclesiae segregata sunt : castrum Sancti-Gregorii , Brissiacum, castrum Verevillae , castrum Orniciacum , castrum Boxosellum , castrum Leemps , castrum Planesiae , castrum Clarimontis , castrum Sancti-Jorii , castrum Paladrudi , castrum Vireu. Item haec sunt qua? in portionem gratianopolitanae ecclesia; obvenerunt: castrum Yinnaïcum , castrum Nerpoicum , castrum Novum , castrum Tullinum , castrum de Rivis , castrum Moirencum , castrum Vorionem , castrum Tulvonis , castrum Miribellum , castrum Minuetum de Scalis, castrum Vorapium, et super haec ecclesia de Cancellaïco cum tota parrochia sua. Sic largiente Domino, supradictae quaeslionis diuturnitas tenninata est et pacis atque concordiae inter viennenscm et gratian. ecclesiam , earumque praesules , utroque in idipsum consentiente stabililas instituta est, quam stabililatem nos in perpetuum permansuram largiente Domino confirmamus , praecipientes ut pars quae viennensi et gratianopolitanae , quemadmodum supra dictum est , cessit ecclesiae semper ejus parrochia sit. Nec ulli omnino personae ïiceat aut viennensi suam , aut gratianopolitanae suam quae superius distincta est , ullo unquam tempore subtrahere portionem. Si vero aller adversus alterum inde liberata parte quaestionem aut violentiam fecerit , juxta conditionem qua se in judicio uterque constrinxit acceptae portionis possessione careat, et omne deinceps agendi jus in codcm negotio prorsus amittat. Ad haecperceptum est repetita perceptione flrmamus ne viennensis episcopus ulterius in illa parte gratianopolitanae ecclesiae aut pacem aut communiam aut aliquam exactionem requirat, aliter quam in diensi seu vivarensi parrochia ad viennensem metropolum pertinente. Afluerunt huic judicio sive concordiae, quae apud Lugdunum quarto kalendas februarii facta est , venerabiles episcopi Ricardus albanus, Albo placentinus, Pontius aniciensis , Leodegarius vivariensis , Guido gebennensis , Eustachius valentinus , Cono mauriennensis et Guido, cornes albonensis. Data per manum Joannis , sanctae romanae ecclesia? diaconi , cardinalis et bibliolhecarii apud
PIÈCES JUSTIFICATIVES
ecclesiam $ancti-Petri de Allavardo , quarto nonas Augusti, indicttone décima quinta , incarnationis dominicœ anno millesîmo centcsimo septimo, pontiflcatus autem domni Paschalis secundi , papa? , octavo.
Paire 134*
Dissertation sur les comtes d'Albon. ( Histoire de Grenoble et des dauphins , par M l'abbé Barthélémy , chap. 2 , 2 e partie , manuscrit. )
L'origine des comtes d'Albon est incertaine , elle se perd dans la nuit des temps. Tous ceux qui ont écrit sur ce sujet ont varié : les uns lui donnent des ancêtres qui n'ont jamais existé ; d'autres en omettent plusieurs. Au quatorzième siècle on en entreprit la généalogie , alors on devait avoir plus d'anciens documents qu'aujourd'hui; cependant on ne la remonte qu'à Guigues-le-Gros , on omet Guigucs-lc-Vicux ainsi que plusieurs de ses descendants. On se trompe également souvent sur le temps de leur mort et sur le nom de leurs épouses. Chorier qui , par goût , aimait à se livrer à ces sortes de discussions , fit de nouvelles recherches ; il remonta jusqu'au temps de Boson , et Guigues-le-Vieux , qu'on avait méconnu, ne fut plus que le sixième de nom. Ceux qui ont écrit depuis, ou ont transmis les mêmes erreurs , ou en ont établi de nouvelles ; rien ne serait plus difficile et moins important que de vouloir concilier les différentes opinions. Mais quel est celui qui le premier s'est établi dans cette contrée ? quel est celui qui le premier s'est appelé comte de Grenoble ? par quels moyens Guigues-le-Vieux a-t-il établi sa puissance ? qu'étaitelle dans le principe ? et quel est le premier qui a pris le nom de dauphin? Cette province a-t-elle donné ce nom à cette famille ou l'a-t-elle reçu d'elle? Voilà ce qu'il est bien plus important de discuter.
Le premier qu'on connaisse s'être établi dans cette contrée, celui qui le premier y a pris le nom de comte et qui a commencé d'exercer quelque autorité , c'est Guigues-le-Vieux. L'élévation de son frère Ilumbcrt sur le siège de Grenoble fut la cause qu'il vint s'y établir. C'était une famille inconnue
PIÈCES JUSTIFICATIVES
jusqu'alors dans le comté du Graisivaudan , et qui n'y avait jamais eu , ainsi que dans tout le diocèse , ni comté ni seigneurie.
Le témoignage de saint Hugues, qui vivait presque dans le même temps , est si formel à cet égard , qu'il y aurait de la témérité d'élever ici quelques doutes. Guigues (t) ne dut pas toujours porter le surnom de Vieux; nous pourrions rapporter plusieurs exemples pour prouver qu'on ne le qualifiait ainsi qu'à cause de son grand âge, ou pour le distinguer de ses enfants ; on n'a pas fait cette attention , et c'est de là d'où sont venues les erreurs de Chorier : il a fait autant de Guigues qu'il a trouvé dans des actes de signatures différentes.
Page 135.
Char ta de condaminis quœ modo sunt inter comitem et
episcopum.
Notum sit omnibus fldelibus flliis gratianopolitanae ecclesiae quod post destructionem paganorum Isarnus episcopus œdifleavit ecclesiam gratianopolitanam , et ideo quia paucos invenit habitatores in praedicto episcopatu , collegit nobiles, médiocres et pauperes ex longinquis terris de quibus hominibus consolata esset gratianopolitana terra; deditque praedictus episcopus illis hominibus castra ad babilandum et terras ad laborandu n , in quorum castra sive in terra episcopus jam dictus rctinuit dominationem et servitia sicut utriusque partibus placuit. Habuit autem prxdictus episcopus et successor ejus Humbertus praedictum episcopatum sicut proprius episcopus débet habere propriam terram et propria castra per alodium, sicut terram quam abstraxerat a gente pagana. Nam generatio comitum islorum qui modo régnant per episcopatum gratianopolitanum nil possidebat. Nullus inventas fuit in
(i) Generatio istoruin comitum qui modo régnant per episcopatum gratiauopolitanum nil possidebat. >ullu* inventus fuit qui in diebus Iaarni episcopi cornes vocaretur. . .Guigo corne.» vetus pater Guigoniit crassi injuat* cœpit possidere ea quap modo habeut comités in Gratianopoli
PIÈCES JUSTIFICATIVES
diebus suis scilicet in diebus Isarni episcopi qui cornes vocaretur, sed totum episcopatum sine calumnia prœdictorum comitum praedictus episcopus in pace per alodiumpossidebat excepto hoc quod ipse dederat ex sua spontanea voluntate. Postistum vero episcopum successit ei Humbertus episcopus in gratianopolitanam ecclesiain , et habuit praedicta omnia in pace. Post episcopum autem Humbertum fuit episcopus Mallenus praedictae ecclesia? gratianopolilanœ , in cujus diebus Gui go vêtus pater Guigonis crassi injuste cœpit possidere ea quae modo habent comités in Gratianopoli , sive in terris episcopalus, sive in servitiis terrarum praediclarum, sive in pluribus ecclesiis, sive in condaminis, sive in horlis; et, ut ita dîcam, ex toto episcopatu gratianopolitano , episcopus gratianopolitanus non habet unum mansum integrum ad suum dominium ; et sicut fecit praedictus cornes de ecclesia gralianopolitana ita exhaeredavit et expoliavît ecclesia m Sancti- Donati de condaminis , scilicet sive de mansis atque de villa de condaminis quarum superius fecimus mentionem. Dum communiter laborabant eas homines episcopi atque comitis saepe contentio exorta est inter eos , ut audivit praedictus episcopus quod pars illius maie et fraudulenter tractaretur ab hominibus comitis, proclamalioncm fecerunt homines episcopi et episcopus Hugo, quem divina clementia praefecerat in illis diebus super gratianopolitanam ecclesiain Guigoni comiti, filio Guigonis crassi. Tandem acceperunt consilium episcopus Hugo et cornes Guigo ut condaminae dividerentur , misitque episcopus homines suos per divisionem condaminarum et illos quos ipsiin hac divisîone vocarenU Misit autem Guigonem conversum et Wilelmum Letardum , cellerarium suum et Adonem de Bocoiron, ministralemsuum,et isti très vocaverunt Humbertum Lovetum, mium Adonis de Bocoiron, et alios amicos quos fecerunt venire ad dividendum vocaverunt. Et cornes misit homines suos , scilicet Joannem de Podio et Bencdictum botelarium suum, sive militem suum, et Petrum Chalnesium, ministralem suum, et Bernardum, retrogardam suam de Gratianopoli , id est Bernardum Ruferium et isti praedicti homines fecerunt venire Gualterium Baban et Richardum de Monte Eissut, et fecerunt Guigoni converso inprimis dividere duas condaminas quae sunt juxta ecclesiam Sancti-Victoris de Meiolan ipsi Guigoni fecerunt dividere et socis suis , et divisit eis Guigo et socii sui prœ-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
dicti illam pédant de terra quœ est super vîam quœ pergit ad Biveu et est supra condaminara comitîs , et divisit eis omnes hortos sicut exit aqua deputeo et fluit usque ad Charitium et usque ad cimiterium prœdictœ ecclesiœ et sicut dividît hortus Bamardi Espelili qui estcomitis, et hasprœdictas portiones videlicet terram quam diximus super viam quœ pergit ad Biveu et hortos , sicut eos pronuntiavimus usque ad cimiterium. Misit Guigo conversus et socii sui cum condamina qua? est versus Bocoironem sive contra occasum solis. Et sic exit via de villa Meiolanis inter duas condaminas, scilicet istarum duarum condaminarum quœ in hac scriptione dividuntur et per médium crestum , et tendit usque ad unam arborem quœ vocatur albus pinus , et descendit in stratam publicam quœ strata pergit versus Rom a m et ad Sanctum-Jacobum. Inde sunt prœflxi termini. Deinde Guigo conversus dixit hominibus comitis ut eligerent partem meliorcm ex duabus condaminis divisis quam vellent accipere , ipsi vero scilicet homincs comitis acceperunt condamînam integram versus aquilonem sive contra ecclesiam de Biveu.
Postea homines prœdicti comilis diviscrunt alias duas condaminas illam scilicet de Ulmo et illam condaminam quœ est ad Corbonam, quœ sunt in parrochia Sancti-Ilimcrii. Habet vero episcopus illam condaminam de Ulmo , cornes autem illam de Corbonam , postea episcopus et cornes istam divisionem firmiter tenuerunt.
Habent namque inter episcopum et comitem unum pratum optimum communiter juxla ecclesiam Sancti-Clementis , sive prope flutnen Dravi , et debent illud pratum secare homines de Fonlanils, videlicet sexdecim debent esse sectores, et pratum debent habere illam magnitudinem ut per très chesaugiter sexdecim sectores operentur sine aliquo lucro, sed cibum debent habere communiter et potum dedomo comitis et de domo episcopi.
Boscus qui vocatur Aulanc, communiter habent inter comitem et episcopum , et ligna dum ibi inventa fucrint , et postea terra postquam ligna cœsa fucrint inter episcopum et comitem communiter debere manere excepto campus qui vocatur pratum Ainardi , qui est de episcopo sine comité.
Bocus qui vocatur Morta , medietas est inter comitem et episcopum; alia vero medietas est de flliis Lanzfredi de Moirenco.
468 PIÈCES J0STIFICAT1VES.
Condamina de Vorz est intcr comitem et episcopum. Décima vero est episcopi.
Char ta de condaminis quœsunt modo inter comitem et
episcopum.
Hugo episcopus et cornes Guigo , scilicet films Guigonis crassi, habent duascondaminas apud Meiolanum et alias duas in parrochia Sancti-IIimerii , de quibus condaminis multa? contentioncs natœ inter homines episcopi sunt et inter homines comitis , nam rixœ et contentiones idco nascebantur inter prœdictos homines , quia homines comitis prrcdicti nolcbant laborare praedictas condaminas fidcliter, sicuti homines episcopi , et insuper grana quœ de illis condaminis cxiebant homines comitis furabantur et fraudulenter tractabant. Ideoqueacccperunt consilium cornes et episcopus , ut condaminas praîdictas dividcrentur , misitque episcopus homines suos et misit illos quos ipsi vocarent pcr divisionem condaminarum. Misit autem Guigonem,conversum suum, et Wilelmum Letardum,cellerariumsuum (i),ct Adoncmde Bocoirone, ministralem suum, et isti très vocavcrunt Humbertum Lovetum filium Adonis de Bocoîron et alios amicos quos fecerunt venire ad divididendum; et cornes misit homines suos scilicet Joanncm de PodioclBcnedictum,bote1arium suum sivc militent suum, et Petrum Chalnesium , ministralem suum, et Bernardum Rufcrium,Tetrogardam suam dcGratianopoli, et isti prœdicti homines fecerunt vcn re Gualterium Baban et Richardum de monteEissut; et fecerunt dividcre Guigoni converso imprimis duascondaminas quac sunt juxta ecclesiam Sancti-Victoris de Meiolanetdivisit eis Guigo conversus et socii sui illam pcciam de terra quae est super viam quœ pcrgit ad Biveu ; et est illa pccia de terra super condaminam comitis , et divisit Guigo hortos sicut exit aqua de puteo etfluilusque ad Charitium et sicut tendit usque ad cimitcrium prœdictœ ecclesia? et sicut divisit hortus Bernardi Espcliti qui hortus est comitis et has d uas prœdictas portiones videlîcct terram quarn prœdiximus
(i) Voir la dissertation sur les officiers de l'évèque de Grenoble et du dauphin , page 470.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
qucT est supra viam qua? pergit ad Biveu , et hortos sicut cos pronuntiavimus usque ad cimiterium sive usqtue ad hortum pra?dicti Rernardi , misit Guigo conversns et socii sui cum condamina qua? est versus Bocoironem sive contra solis occasuin et sicut exit via de villa Meiolanis inter duas istas condaminas, scilicet istaruni duarum condaminarum qua; in hac scriptione dividunturet per médium crestum , et prétendit usque ad unam arborem quae vocatur albus pinus , et descendit usque ad stratam publicam , qua» strata pergit versus Romam, sive erga Sanctum-Jacobum. Inde sunt pnefixi termini. Dcindc Guigo conversus dixit hominibus comitis ut partem eligerent quameumque vêlent accipere. Ipsi vero scilicet homines comitis acceperunt condaminam integram qua? est contra ecclesiam de Biveu. Poslea homines pra?dicti comitis diviserunt alias duas condaminas, scilicet illain de Ulmo et illam de Corbonam , qua» sunt in parrochia Sanctillirnerii , acccpitque Guigo conversus in loco episcopi dnmini sui, sive socii prœdicli sui illam condaminam de Ulmo, homines vero prxdicti comitis acceperunt condaminam qua? vocatur ad Corbonam; postea namque episcopus et cornes islam divisionem sicut eis placuit tenuerunt , et ita contentio qua? erat inter homines comitis et episcopi in pace redacta est.
De guirpitione Guigoni comitis.
Ego Hugo , gratianopolitanus episcopus , notum esse volo filiis ecclesia? gratianopolitana? , quod veniens Guigo cornes lllius Guigonis crassi ante nos scilicet in ecclesia Sancli-Vincentii coram synodo nostra , ibique Deo et beata? Maria; , et sanclo Vincentio et omnibus sanctis, in manu nostra dimisit omnes ecclesias de tolo nostro episcopatu et omnia servitia quae in pra*diclis ccclesiis prxnominatus cornes accipiebat, sive ullus homo aul femina per cum , et guirpivit omnia cimiteria in manu nostra de toto nostro episcopatu , et omnes décimas simililer guirpivit in manu nostra de loto episcopatu nostro quas ipse in domiuium habebat, sive ulla persona homo vel remina per praediclum comitem ad feudum sive pro aliquaoccasione possidebat, et omnia jura ecclesiasticasimiliter in manu nostra dimisit , et omnia qua» superius dicta vel
PIÈCES JUSTIFICATIVES
nominata sont , sicut ego melius intellexi , dimisit ad utililatem et profectum noslrum et omnium successorum nostrorum. Testes hujus rei sont canoniciecclesiaegratianopotitana? et omnis conventus presbytorum, diaconorum seu clericorum, seu laïcorum qui ad synodum celebrandam venerunt.
Page 14*.
Dissertation sur les noms et les fonctions des officiers des évêques et des premiers comtes d'Albon. (Extrait d'un manuscrit de l'abbé Barthélémy sur l'histoire de Grenoble et des dauphins (1). )
M. de Yalbonnays a fait un discours sur les divers officiers des seigneurs ( t. 1 , 1. 2 , art. 22 ). Ghorier l'avait fait avant lui , mais ces auteurs confondent les officiers des Dauphins delà deuxième et troisième race; ils ne disent presque rien de ceux des comtes d'Albon et des anciens évêques de Grenoble.
LeConvers , qui fut le premier des arbitres, était I* officier le plus recommandable de la maison de l'évêque : il parait toujours le premier dans les souscriptions des actes ; c'était entre ses mains que se passaient , en l'absence de l'évêque, les actes de'donationel d'hommage : Gui go conversusepiscopi,in cujus manu heee donatio sive laudatio facta fuit. Et ce qui prouve que cette distinction n'était fondée sur aucune considération personnelle , c'est que Thênèbert , qui l'était de l'évêque Hugues II , en jouissait aussi. Ducange croit que le convers avait l'administration des biens de l'évêque : Dictus est administrai bonorum episcopi ad instar conversorum monachorum. On ne voit nulle part que cette charge ait été inféodée ; rien n'apprend non plus quelsétaient ses revenus.
Le Cellèrier, autre arbitre, était l'officier del'évêque chargé de la garde des clés de son palais et qui avait l'intendance de ladé-
(i) Cet ouvrage est plutôt, comme ledit l'auteur lui-même , une suite de dissertation* qu'un* histoire ; nous avons cru devoir faire connaître à nos lecteurs le résultat des recherches du savant abbé sur des faits historiques qui se rattachent a la vie de saint Hugues.
PIÈGES JUSTIFICATIVES
pense de sa maison. Les évéques avaient inféodé cet office pro feudo cellariœ : il était défendu au cellérier de commettre quelqu'un à sa place. S'il négligeait de tenir lui-même les clés et s'il fraudaitdans ladministralionj'évéque pouvait comiDettreune autre personne(l ); le fief lui faisait retour. Saint Hugues eut souvent des difficultés sur ce qui dépendait de ce ftef.II fut réglé que le cellérier n'aurait qu'un domaine à Saint-Martin-de-Miséré, une maison , jardin et four dans la ville, ainsi que sa nourriture dans le palais lorsque l'évêque y serait (a). Les comtes d* Aibon avaient aussi un cellérier ; il en est parlé dans le 3e cart. , f<> 16, v°, in potentia Mallenii cellarii comitis. Ses fonctions étaient sans doute les mêmes que celles de celui de l'évêque.
Le Mistral, troisième arbitre. Les comtes d'Albon avaient, comme l'évêque, un mistral. Il n'y a aucun acte qui indique quelles étaient leurs fonctions à Grenoble ; elles devaient être les mêmes qu'à Vienne. L'exécution des règlements leur était commise; ils exerçaient la police, ils veillaient à ce que les redevances fussent acquittées , à ce qu'on observât exactement les mandements des seigneurs ; ils avaient les clés de la ville et y commandaient.
Et cornes misit Joannem de Podio. Ce mot de Podio doit-il êlre pris pour un nom propre ? ou signilie-t-il un emploi, une charge ? Il parait que toutes les autres personnes nommées par l'évêque et Guigues III , ayant un caractère et étant revêtues d'un office, ce Jean était peut-être aussi un officier du comte ; mais quelles étaient les fonctions de cet officier de Podio*! Aucun auteur ne l'a remarqué. Ducange , à qui tous les mots anciens, ceux mêmes des cartulaires de saint Hugues , semblent n'avoir pas échappé , n'en dit rien non plus. Il cite cependant d'autres chartes, où on voit: Misit rex podium mwm ; selon cet auteur , podium est synonyme de prœdium rusticum curtis. Ainsi il est probable que ces mots : Joannem de Podio désignent celui qui avait l'intendance des châteaux , maisons et jardins.
(i) Si in suam personam c laves teneie noluerit, vcl si tenuerit, et res epi»c opales defraudaverit, ego committam eaa cuique voluero, similiter omnei auccessores mei ; ipae aotem habet feudum et alii utilitati nostrae deserviant
(a) Dedi eîs pro feudo ceUariar, chabanariam Miaeraci. ... et casamenta et
curtilia quae babent Gratianopoli et furnum Et in domo mes quandiu
ego ibi manerem victum uni aoli. (a» Cart., act.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
Le Botelier, botellariusou botelerarius, nommé par le comte, était celui qui était chargé de faire r emplette des vins , et qui avait le soin des caves ; cet officier existait encore sous la deuxième et troisième race des Dauphins. Dans l'acte , il y a: Misit botclarium suum , sive militem suum ; ce qui ne peut signifier autre chose si ce n'est que l'un ou l'autre de ces officiers était commis. Miles était le chevalier, le gentilhomme, dont les fonctions étaient bien différentes de celles du hôtelier : ainsi ces mots : botelarium sive militem ne sont pas synonymes.
Le comte nomme enfin retrogardam suum. Ducange prétend que ce nom est synonyme à reregarda , dont il est parlé dans une enquête faite à Oisans (t)au sujet des droits dus au Dauphin , où l'on voit que lorsqu'on tenait lesplaids.ee qui devait être deux fois par an , cet officier devait s'y trouver au nom du Dauphin pour protéger ses vassaux et empêcher qu'ils ne fussent opprimés. Le Retrogarda était donc celui qui était spécialement chargé de protéger et faire rendre justice aux vassaux.
Dans un autre acte de 1124, on voit, parmi les signatures:
Testes sunt Oldricus , procurator episeopi Atenulphus
Gadaniola, borellus episeopi Petrus de Sancto- Andréa ,
marescallus episeopi (2).
Qu'était ce que ce procureur de l'évêque? Il n'y a aucun acte qui l'indique formellement. Procurator ne peut pas être pris pour vicarius t loeum tenens. Le procureur n'était certainement point le vicaire de l'évêque , il ne le suppléait point dans ses fonctions spirituelles. C'était un office tenu par un laïc ; un acte de 1 128 , où on lit : Oldricus, procurator episeopi , un autre , où il y a : Petrus , procurator episeopi , le prouvent. On ne voit, dans aucun litre de cette époque, de Correarius, dont on s'est servi postérieurement pour désigner les procureurs ou intendants des évêques ou communautés ecclésiastiques. Ainsi il y a lieu de croire que l'officier nommé procurator episeopi n'est pas différent de celui qui , dans la suite , fut nommé courrier. Le courrier de l'archevêque de
(i) Ipse tenet très partes reregardae totius Oiicntii, et débet indc placîtum ad miscricordîam, et quando feudarii te n ont placita qui ea debent tencre, bis in quolibet anno, débet esse prœsens loco dotnini comitis et cavere ne ipsi feudarii gravent homineti domini comitis
(a) Troisième cart , f . f>i.
PIÈCES JUSTIFICATIVES. 473
Vienne , celui de l'évèque de Die et de son chapitre , avaient un tribunal et rendaient la justice avec une autorité absolue. Outre cette prérogative , celui de l'évèque de Grenoble avait encore celle de convoquer la milice et de faire mettre les habitants de la ville sous les armes,, au nom de l'évèque : Quod omnes et singuli habitantes et incolœ civitatis paratisint et se parent sequi vexillum et cavalcalas D. D. episcopi , quandocumque tucinabitur ad cornu vel ad sonum cornu.
Le bourrelier, borellus episcopi. Nous ne trouvons nulle part qu'on ait parlé de cet officier ; c'était probablement le maître des écuries qui avait l'inspection des harnais et des hanarchements des chevaux. Borellus. en latin, se prend quelquefois pour tortor . carnifex , c'est-à-dire bourreau. Il est impossible de donner ici cette interprétation à ce nom ; les évéques n'ont jamais eu de bourreau , et un tel homme n'eût jamais été pris pour témoin d'un acte essentiel; on ne verrait pas sa signature à côté de celles des personnes les plus respectables.
Le maréchal, Petrus desancto A ndrœa, marescallus episcopi. Les fonctions de cet officier, loin d'être avilissantes, devaient être recommandablcs , puisqu'une personne distinguée remplissait cet office. Ce Pierre de Saint-André signe en effet avant Rodolphe d'Allevard , neveu d'Odolrich, doyen de l'église de Grenoble. Ce maréchal était probablement celui qui était chargé du commandement des troupes.
On lit enfin dans un autre acte du cartulaire de saint Hugues : Oddon infertor dapinnesus senescallus comilis. C'était le grand-maître de la maison des comtes d'Albon, chargé de porter l'étendard.
L'origine de toutes ces espèces d'offices et de dignités a dù certainement prendre naissance avec la féodalité. Obligé de faire la guerre et de se mettre à l'abri de l'insulte d'un voisin, on dut se procurer des amis fidèles , on dut chercher tous les moyens de s'en attacher. Comme on défend avec plus de zèle des charges dont on est propriétaire , l'usage de les inféoder prévalut; la plupart des évêques, les chapitres et les seigneurs particuliers avaient presque tous les mêmes officiers que les évéques de Grenoble et les comtes d'Albon ; ils avaient tous les mêmes droits et les mêmes intérêts. Guigues III n'avait sur eux aucune préséance; les bourgs et les villages étaient la plupart clos de murs ainsi que les villes; ils étaient dominés
474 PIÈCES JUSTIFICATIVES
par des châteaux , par des forteresses , il dut donc y avoir presque partout les mêmes officiers. Toutes les charges auxquelles sont attachées des fonctions sont toujours recherchées; on ambitionne les occasions de se rendre utile et de se faire respecter. Aussi tous les emplois dont nous avons fait le détail n'étaient-ils donnés qu'à des nobles : celui qui possédait quelqu'une de ces charges devenait un gentilhomme titré; celles qui appartenaient aux évêqueset aux chapitres étaient les plus honorables et les plus distinguées. Les familles les plus illustres ne les regardaient point au-dessous d'elles. La maison de Savoie possédait la cellerie de l'archevêque de Vienne ; celle de Clermont avait la mistralie du chapitre.
Paies 151 et 15».
Epistola Bohemundi , Raymundi, comitis Sancti-jEgidii f Godefridi ducis, etHugonis magni, ad universos Christi fidèles. Depaceinita cum imper atore constantinopolitano, dequevictoriisab exercituchristianorum reportatis in Turcas. ( Veterum scriptorum amplissima collectio. D. Mart. , tom. 1 , pag. 569. )
Bohemundus, fllius Roberti , atque Raymundus , cornes Sancti-JEgidii , simulque Godefridus dux , atque Hugo magnus , majoribuset minoribus totius orbis catholicœ fldei cultoribus vitam adipisci perpetuam.
Ut notum sit omnibus qualiter inter nos et imperatorem facta sit pax , et quomodo in terra Sarracenorum nobis postquam illuc venimus evenit , dirigimus ad vos hune nostrum legatum , qui omnia quœ apud nos facta sunt vobis per ordinem diligenter edisserat. Primum dicendum est quod imperator, medi mense maio, dédit nobis flducias atque securitatem cum juramento , dando etiam nobis obsides, scilicet nepotem atque generum suum , adjungensque in his quod nemini peregrinorum sancti sepulchri contumeliam amplius inferre
conaretur. Postea misit proprium suum per omnem
terrant suam, dirigens eum usque ad Duratium ; jussit ut
PIÈCES JUSTIFICATIVES
aliquem peregrinum tangere in malo nemo ausus esset : quod si quis hoc infringeret , suspendii pœnam illico digne subiret. Quid plura? Modo rcvertamur ad ea quibus maximo gaudio vestra repleri debent corda. In fine vcro mensis maii praelium cum Turcis fleri stabilivimus. IllosDco gralia devicimus. Ex illis autem procul dubio triginta millia in pace defuncta sunt , qui sine dubitatione ulla vita gloriantur aeterna. lbi certe innumerabiliter copiam auri et argenti atque preliosarum vestium necnonet armarum omnes nos récupéra vimus. Nichaeam quoqueingentemcivitatem virtutc forti comprehendimus , et ultra eam castra et ci vitales, et per decern dietas adquisi vimus. Postea apud Antiochiam bellum magnum fecimus, quod multum viriliter devicimus , adeoquodexeis sexaginta etnovem millia occisa sunt , ex nostris vero deccm millia in pace defuncta sunt. Quis taie gaudium vidit? Sive enim vivimus,sive inorimur, domini sumus. Ad hœc pro certo sciatis rcgem Persarum in festivitate omnium sanctorum nobis pralium se peracturum mandasse, asserens quod si nos deviccrit, nullatenus cum rege Babyloniae et aliis pluribus regibus paganis super christianos ccssabit. Porro si perdiderit , se et omnes quos adjungere poterit, christianos futuros spopondit. Unde vos valde precamur , ut inde jejunia, ac eleemosynas , missasque assidue cum dcvotione faciatis. Specialitcr autem tertium dicm antefestum , qui est dies Veneris, in quo , triomphante Christo , praelium potenter commissuri sumus , dévote cum eleemosynisetorationibus observeris.
Ego, gratianopolitanus cpiscopus, has litteras mihi allatas Gratianopolim vobis sanctaMuronensis (1) ecclesiœ archiepiscopo et canonicis milto , ut per vos omnibus qui ad festum convenerint innotescant , et per eos diversis partibus orbis ad quas redituri sunt , alii eorum, justis petitionibus , orationibus et eleemosynis subveniant, alii vero cum armis accurrere festinent.
(0 Pneerat tune turonenti occlcsia- Radulphu» IL
PIÈCES JUSTIFICATIVES
Pages 184, 186 et suivantes.
De concordia facta inter episcopum Hugonem et Guigonem comitem.
Ego Leodegarius, vivariensis episcopus , et Petrus , diensis episcopus, talcm fecimus concordiam intcrnugonem, gratianopolitanum episcopum , et Guigonem comitem, de querelis quae inter eos versabantur.
Conquerebatur enim praedictus episcopus adversus comitem decastello Montis-Bonaldi, quod in communi solo fundatum esset , et quod super terras ejus situm magna ex parte devastaret ,et de ecclesiis et cimiteriiset decimis et sponsalitiis ecclcsiarum , et de injuriis quas faciebant clericis et de multis possessionibus quas cornes et antecessores ejus invaserant. Pramominatus itaque episcopus proinvasionibus quas fecerunt praedecessores comitis de bonis ecclesiae, adversus comitem inimicitias non habebit, sedut parrochianum suum paciflee admonebît ut cmendet. Cornes autem ecclesias et cimiteriacarumet sponsalitia et décimas quae quoquo modo habebat , praedicto episcopo reddidit , neque quemlibet alium ut episcopo non reddat, impediet. Dimisit etiam clericos gratianopolitani episcopatus et ecclesiae Sancti-Donatii episcopo liberos et bona eorum, et si clerici adversus comitem aliquid commiserint episcopus eî jqstitiam faciet. Familias omnium canonicorum suorum dimisit episcopo libéras. Si vero clerici terras comitis tenuerint in his rébus quas ab eo possident , cornes sibi polestatcm et justitiam retinuit. Episcopum et suos ex illis possessionibus exquibus cornes per se vel per suos a die pontifleatus sui aliquo modo expoliaverat , eos reinvestivit, tali videlicet conditione, ut alterius non recuperaret. nisi prius probaret ea sui juris essent idoneis testibus vel légitima scriptura. Consuetudines bonas quas habuit gratianopolitana civitas cum antecessoribus episcopi et antecessoribus comitis , habeat , et si quid super addiderint, uterque diraittat , et hoc sit probatum testimonio proborum virorum. Donavit praeterea cornes Dco et beat* Maria? et sancto Vincen-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
tio et episcopo prœnominato et successoribus suis condaminam de Carbonante , tertiam partem leydarum in mercatis et in feriis Montis-Bonaldi , et dédit eidem episcopo in burgo ipsius castelli unum burgeusem qui vocabatur Andréas, cum domo sua etaliud casamentum ubi capcllanus episcopi faceret domum.Ha?cconcordia factainpraesentia nostraet sub osculo pacis conflrmata et ab episcopo et a comité. Uxor ejus Mathildalaudavit. Hujus placiti testes , etc. , millesimo centesimo nonis septembris , temporc domini Paschalis papa? secundi. Postea laudaverunt fllii comitis Guigo et Hubcrtus.
Page f 99.
Confirmatio vel laudatio placiti facta a domno papa
Calisto.
Calistus , episcopus , servus servorum Dei , venerabili fratri Hugoni , grationopolitani episcopo , salutem et apostolicam benedictionem. De querelis qua? inter te et illustrem virum Guigonem comitem versabantur , venerabiles fratres nostros Leodegarium vivarientem et Petrum, diensem , episcopos ex ipsorum scripto comperimus fecisse concordiam , quam fraternitas tua litleris auctoritatis nostra? petiit confirmari , et nos itaque petitioni tua? clementius annuentes concordiam ipsam pœsentis scripti pagina confirmainus , et ratam in posterum manerc decernimus , sicut in prœdictorum fratrum et coepiscoporum chyrographo continetur. Quoslibet pra?terea laïcos polestatem sibî super clericos vindicare et super beati Donati ecclesiam et ca?teras tui episcopatus ecclcsias et bona earum penitus probibemus: sed tam clerici episcopatus tui quam ecclesîa? ad te pertinentes cum bonis suis cimiteriaet décima? in tua tuorumque successorum subjcctionc,potcstate et disposilîone permaneant. Porro te tanquam christianum romana? ecclesia? fliium et ecclesiam tuam et qua? ad le pertinent ita sub beati Pétri ac nostra seu successorum noslrorum protectione suscipimus, ut qui vestram Ia?serit, nostram la?sissc videatur. Siquisigitur nostra? hujus pagina? lenore cognilo temerc quod absit contraire tentaverit, honoris et
PIÈCES JUSTIFICATIVES
oflîcii sui periculum patiatur, aut excommunications ultione plectatur , nisi prœsumptionem suam digna satisfactione correxerit. Data Tolosae, tertio idusjulii.
Page MS.
Observations sur la fondation du monastère de Saint- Laurent. (Extraites de l'Histoire de Grenoble , par M. Barthélémy, manuscrit, t. 1 er , page 206.)
Hqmbert fonda le monastère de Saint-Laurent sur l'Isère, en delà de Grenoble. M. de Valbonnays avance que ce monastère existait long-temps avant Tan 1000 et que l'évéqueHumbert ne fit que le rétablir. C'est une erreur : avant cette époque , on ne trouve nulle part que cette église ait existé. L'acte de donation de ce monastère, le plus ancien que l'on connaisse, est celui qui forme le douzième du premier cartulaire de saint Hugues, par lequel Drogo donne plusieurs biens à l'église qui est construite à Grenoble, en l'honneur de saint Laurent et de sainte Eugénie , vierge. La date qui est, mense martio , die septimo , régnante Rodolpho rege, répond à l'an 1000. Ainsi , rien ne prouve cette antiquité dont parle M. de Valbonnays. On a prétendu que cette église avait son principal autel dédié à saint Ouen. C'est encore une erreur. Ce saint n'a jamais été connu dans cette contrée. Rien n'en rappelle la mémoire. La plus ancienne charte qui est celle que nous venons de citer, dit seulement ificclesia conslructa in honoremsanctiLauren-
tii et sanctœ Eugeniœ, virginis .'
De plus saint Hugues, ayant à prouver
que l'évêque Humbert était contemporain de Brochard , archevêque de Vienne , cite la charte du monastère de Saint- Laurent : Sicut in charta Sancti-Laurentireperitur (1). Ce mot charta, au singulier, peut-il signifier autre chose que l'acte de fondation, l'acte primordial?
(0 Premier cart., act. »6.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
Pagei 931 et *3S.
Charta de mercato gratianopolitano. (31 e acte du cartulaire de saint Hugues, fol. 35.)
Ego Hugo , gratianopolitanx ecclesiae vocatus episcopus , notum facio posteriismeis , quod partent mercati gratianopolitano civitatis quam Dodo et Guido,fraler ejus, habebant de me, comparavi ab eis centum quatuordecim solidis et horum solidorum sexaginta et quatuor reddidi Benedicto Delino , qui habebat partem eorum quadrimoniam ; alios quinquaginta habuerunt Dodo et Guido , frater ejus ; et toturn quod ipsi habebant in mercato vendiderunt , donaverunt , reddiderunt pro his denariîs mihi et succcssoribus meis , sicut ego intelligere melius potui , cxceptis linguis boum , et omnem rapinam et violentiam quam in mercato facere sole* bant similiter dimiserunt. Sed in hoc mercato habebant quatuor dies in anno per fendu m Guîgone de Torento quos Guigo de Torento vendîdit mihi similiter pro quinque solidis, et ipsi fratres Dodo et Guigo laudaverunt. Partem vero Richardi, fratris Dodonis et Guigonis quam de Guigone similiter habebat non comparavi , si quis autem hanc comparalionem sive redditioncm inquietaverit.nisi satisfecerît.iramDeipatris et Mi et spiritus sancti incurrat et excominunicatus et anathematizatus in pcrpeluum permaneat et cumJuda traditore claustra inrerni obtîneal.Facta charta ista venditionis tertio idus octobris luna decemetseptima , concurrente primo epactamilla, anno incamationis domini llol,indictionc nona. Signum Dodonis et Guigonis, qui sine aliquo dolo et malo ingenio sicut scriptum est vendiderunt et laudaverunt episcopo Hugoni et successoribus ejus et gratianopolitanae ecclesiae et filiis suis. Testes sunt Rostagnus et Guigo de Lanz , canonici et Guillelmus Leutardi et Guigo conversus; Amatus canonicus Sancli- Ruffl scripsit die et anno quo supra.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
Page 984.
Donation faite par saint Hugues à Lantelme, prieur de l'église d'Oulx. (Cart. d'Oulx, page 199etsuiv.)
Concessio quam fecit dominus Hugo gratianopolitanœ ecclesiae vocatus episcopus , cum consilîo canonicorum meorum concedo Lantelmo uJciensis ecclesiae praposito , et ejusdem ecclesiœ canonicis et successoribus eorura , ecclesias quœsunt in mandamentocastri, qaod vocatur Clusa, videlicet ecclesîam Sancti-Christophori , atque Sancti-Martini , et capellam ejusdem castri , cum omnibus rcbus ad eas pertinentibus. Hanc donationem fecimus eis , ut scmper fidèles sint nobis , et successoribus nostris de ecclesia Sancti-Donati , secundum tenorcm litterarum et aposlolici decreti. Annuum censum mihi retineo in eisdem ecclesiis et successoribus meis duodecim sestaria frumenti,et quatuor sol., excepta parata.Quod frumentum solveturetreddetur Gratianopolim ad mensuram ejusdem civitatis. Facta est autem haec charta anno ab incarnatione domini MCVI, indic. XIIII, sexto idus februarii , lunall, feriaV. Signum Guigonis dccani, signa Rostagni, Oalrici, Galoini , Folconis , Umberti , Pétri Fretunnidi , Pétri Ainardi et Beroardi.
Pajçe 934.
Arbitrage de saint Hugues dans l'affaire de Michel d'Absen. (Cart. d'Oulx, pag. 206.)
Quia igitur in rébus factis plerumque contingere solct, ut qua? lestium certitudine carent , in actorum discrepationem vertantur, quod solidum manere volumus scripturœ commendamus. Brève namque recordationis de Lantelmo prœposito, et Michaële de Abseneio scribere statuimus, quos propter querclam quam Lanlelmus adversus Michaclem habebat,
PIÈCES JUSTIFICATIVES
gratianopolitanus episcopus ad placitum ante se venire fecit. Placitum auteminter illos sccundum episcopi consilium, et aliorum qui ibi aderant, est ita deflnitum. Michacl enimquidquid de jure ecclesiarum Lantelmi praepositi , et canonicorumejus posséderai sivein pignore, sivein villicationc décima ru m recipiendarum , sivc in aliquo cimiterii illorum juris, totum praeposito Lantelmo et canonicis ejus ante ipsum sine fraude dercliquit. Et ut inde nec ipsc , nec alius pro eo dcincepsintromiltat,convenit, exceptohoc quod habct a praeposito in parrochiaSancti-Andraeae et Sancti-Desiderii. Michacl verohoc jain impediveratcum Guigone fratre suo, sed ut usque ad illam synodum qua canitur jubilate expeditum csset. Et ut hoc ita praeposito scrviret, ut jure non conquereretur, convcntionem fecit. Praepositus autem propter hoc placitum quadraginta nuraerorum solîdos Michaëli tribuit. Huic vero placito interfuerunt Odolricus et Roslagnus , et Bernardus de Herbesio , e Salico de valle Bonisia.
Page «ôO.
Charte de la réforme de l'église de Saint-Maurice en Chablais. ( Tirée des archives de ce monastère. )
Amcdeus ,Dci gratia cornes , et Marchio , omnibus fideUbus notum facimus quod ad instantiam carissimi fratris nostri domîni Raynaldi praepositi ecclesiae Sancti-Maurilii , et martyrum sociorum loci Agaunencis in comitatunoslro, de consilio rcvcrendi patris domni Hugonîs , episcopi gratianopolitani , reformantes statum ecclesia? ipsius quam miserabiliter desolatam comperimus, cessantibus etiam divinis offlciis, unde tacti dolore cordîs intrinsecus, ordinamus et statuimus de consensu saerularium canonicorum inviolata permaneat, apostolicum rogamus , ut ipsam conflrmare dignetur. Sub signa Amedei, comitis , Hugonis, episcopi, Raynaldi , propositi, Hermeniardi. Datum Agauni , anno 1128, 3kal. april.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
Notice extraite de la chancellerie du monastère de Saint- Maurice en Chablais , contenant la réforme de ce monastère, procurée par Amè> comte de Savoie.
Scicndum quod ordini monachali a Sancto-Sigismondo rege introducto in agauncnsi ecclcsîa , ad instantiam Ludovici, pii régis Francoruin , substitut! sunt canonici sub prœposili, qui praîfatam ecelesiam trecentis circitcr annis rexerunt, in qua ultimus praepositus fuit Raynaldus Amcdei maurianensis comilis frater, cujus teinpore ipsa ecclesia tam desolata exstabat, ut vix ad psallendum conveniebatur. Nam canonici retroactîs tcmporibus non in communi , sed privata vita s&cularium more degcntes , ad tantam devenerunt egestatem , ut de facul tatihusecclesiae non haberent unde vivere possent. Sed tandem divina miseratio respexit ecclosiam suam , prœfatus enim cornes Amedeus , tactusdolore cordis intrinsecus super ecclesias desolatione , venit ad locum , et consilio et monitione beati Hugonis , episcopi gratianopolitani, et aliorum vïrorum nonilium, qui cum eo vénérant, persuasum fuit iisdemcanonicis , ut sibi canonicos in communi et regulariter viventes substituèrent , constituera idem pi us cornes , ut res et possessioncs maie aliénais» ab ecclesia , sine contradictions aliqua, ad eam devolerentur. Contradictores muleta LX librarum pœna coercendo , et bona sic acquisita sine pretio restiluenda injungendo , qua? res summo pontifici Honorio exposita praefatis canonicis rescripsit.
Page *«e.
Observations sur la canonisation des saints.
Dans les premiers siècles de l'église , la canonisation des saints , telle qu'elle se pratique aujourd'hui , était une chose inconnue. Quand un chrétien avait reçu la couronne du martyre , ou qu'il s'était attiré par ses hautes vertus la vénération universelle , on conservait précieusement ses dépouilles et
PIÈCES JÏ'STIFICATIVFS.
on lui rendait un culte public après sa mort. Ce qui donnait le titre de saint , c'était le consentement unanime des fidèles sanctionné par l'approbation de l'évêque diocésain.
Un capitulaire de Charlemagnc , de Tan sol , confirmant un décret dun concile de Cologne antérieurement rendu, interdit tout culte public rendu aux saints , avant que l'évêque du lieu Tait sanctionné formellement.
Quand le christianisme s'étendit loin de son berceau, on s'aperçut que la notoriété publique des localités ne pouvait pas être une garantie suffisante pour attester des faits sur lesquels dût se baser un culte universel reconnu par l'église. La vie des personnages qu'on disait morts en odeur de sainteté fut donc soumise à une sorte d'enquête par le souverain pontife, qui , de l'avis d'un tribunal nommé à cet efTet , se réserva de décider par une sentence solennelle si ces personnages devaient être mis au rang des saints.
D'abord, les papes ne rendirent ces sortes de sentences qu'en présence et de l'avis des synodes ou conciles. C'est ainsi qu' Uldaric fut canonisé par Jean XV danscelui de Latran en 993; saint Gérard par Léon IX dans un concile romain, et saint Sturme par Innocent II dans le second de Latran. On cite bien quelques exemples antérieurs de canonisation qui auraient été faites par les papes seuls : ainsi on rapporte , d'après une lettre de saint Ludger, évèque de Munster, que Pépin , roi des Français , sollicita le pape Etienne III de canoniser saint Suribert , et que le pape Léon III fit droit à celte réclamation en l'an 80i; mais l'authenticité de cette lettre est fortement conteslée. Au surplus , dès le douzième siècle , il était reçu dans toute la chrétienté, que la canonisation ne pouvait avoir lieu sans l'agrément de l'église romaine : c'est ce qui résulte de la déclaration faite par lesévèques des Gaules réunis en concile à Vienne, par laquelle ils demandent au pape Grégoire IX la canonisation de saint Etienne de Die, en reconnaissant « que l'excellence des mérites connus dans » les serviteurs de Dieu n'autorise point les fidèles à les hono- >» rer publiquement après leur mort , mais qu'il faut à leur » culte l'approbation du souverain pontife. »
Au resle, comme le remarque un auteur ecclésiastique (le chanoine Raudeau) , c'est un avantage pour la religion que la sentence de l'évêque diocésain reçoive , par les enquêtes des commissaires apostoliques , par les discussions du tribunal
PIÈCES JUSTIFICATIVES
romain et par le jugement da saint-siége, promulgué dans tout le monde catholique , une authenticité qui ne laisse rien à désirer. D'ailleurs , un décret solennel émané de l'autorité supérieure, qui s'étend à tout l'univers , annonce d'une manière plus prompte, plus uniforme et plus éclatante , la gloire des bienheureux.
On peut consulter , sur les béatifications et canonisations , le savant ouvrage du cardinal Prosper Lambert in , depuis pape sous le nom de Benoit XIV ; les Lettres du père Joseph d'Andierne, extraites de ce même ouvrage, 4 vol. in-8©, 1758 , chez Valar , Paris ; et un abrégé en un volume du Grand Traité de BenoitXlY , par le chanoine Nicolas Baudeau, 1761, chez Lottin le jeune, Paris.
Pages «*8 et *».
Lettre de Hugues II et de Guigues-le-Chartreux.
Dominis et reverendissimis archiepiscopis , episcopis et caeteris rcligiosis personis in praesentem locum defendendae justiliae congregatis, Hugo, gratianopolitanis vocalusepiscopus, etfilii ejus, carlhusiensium pauperum servus inutilis Guigo, et qui secum sunt fratres,agcndocognoscere,cognila viriliter adimplere per Christum dorninum nostrum
Elsi igitur beati Thomae , et caeterorum qui recenter lotis in sanguine agni stolis suis, adcœléslia demigrarunt , in conspectu domini mors preliosa mundana ultione non egeat : tamen si ecclcsia Dei , sine qua neepublicaî res, nec privata? salvae sunt , utilitate careat disciplina? , rogamus supplices et obsecramus quatenus armatura fidei protecti et rectitudinis zelo succensi , et sanctorum Mosis, Phinees et Mathathiae , beatorum quoque apostolurum Pétri etPauli ad versus Simonem , Ananiam , et Bar Jesu pie desaevientium , maximeque ipsius domini venditores de templo caedendo proturbantis exemplis animât in sacrilegos homicidas ecclesiastici rigoris gladium producalis : eosque si fieri potest , omnibus sacrorum oflQciis privetis et beneliciis, quatenus omnis Israël audiens limeat, et nequaquam ultra quispiam faciat simile.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
Ipsi enim magis quam homicide , in quorum cruentas delicias, vota complenda, et odia satianda, sanctorum sunt corpora laniata. Qui nisi ta nia? nequitiae non solum fructu caruerint, sed et pœnam senserint, omnibusapud nosjustitiœ defensor.l ussimilia sunt melucnda. Valele , orate pro nobis, el sacris elevalis dextris super mundi partem in qua siti sumus , bencdictionem et obsecrationem profundite. Participes nos faciat Deus sanctorum operum nostrorum et gerendorum. Valete tertio cum reverendis principibus blesensi et nivernensi.
Charta de placito quod habuit Guigo II, gratianopolitanus episcopus, cum Leotardo et fratribus ipsius.
Ego Hugo II, gratianopolitanœ ecclesia? vocatus episcopus, quod ad multorum nolitiam pcrvenire congruum novi litterarum morumehtis scribere veraciter decrevi.
Noscat ego praescns œtas omniumque secutura posteritas quod Leotardus et fratres ejus grandem post mortem praedecessoris mei sancti Hugonis adversum me habuerint disceptationem etquerimoniam de placito quod Yillelmus Leotardi pater eorum cum sancto Hugonc fecerat et quod etiam ipsi, post mortem Villelmi patris sui , cum eodcm episcopo coram gralianopolitanœ ecclesia? canonicis et pluribus ejusdem ecclesiœ parrochianis , fecerant et laudavcrant.
Quod etiam in cartulario suo ut memoria? haberetur, beatus Hugo scribi prœceperat sicut ipsemetdiclaverat cui chartœ et scripturaî Leotardus et fratres ejus in quantum potuerunt obvii et conlradicentes eam falsam fore et furtivam confirmantes semper obsliterunl. Diccbant enim eam absque con. silio et assensu eorum fuisse factam , ideoque minime esse tenendam , et cum quadam die ante praesentiam meam placitandi causa venissent curia mea prudentissimis et religiosissimis viris existente plena coram Airaldo mauriennensi et Oldorico diensi episcopis hanc chartam mendacem et furtivam esse dixerunl. Qu» controversia cum diu inter me et ipsos
PIÈCES JUSTIFICATIVES
versata et agitata fuisset , diem tandem statuimus in qua recto examine difflneretur. Cnm vero ad diem statutam venissemus et causam nostram ex utraque parte tractando dixissemus, judicatumest a sapicntibus viriset religiosis utcharta quam beatus Hugo dictaverat et fecerat absque omni ambiguîtatc proul vera erat, recipereturet (Irmissime exinde tenerelur; erant enim ibi quatuor sacerdotes religiosi , videlicet Petrus Bcllini , Petrus Rigaudus , Geraldus de Savocia , et Ricardus, ulcensis canonicus, sub quorum testimonio ha?c charta fuerat, qui hanc veram esse juramentoprobare paratî fuerunt; quam denique chartam Leotardus et ArtaJdus frater ejus et Beto Leotardi filius ibidem laudaverunt et conflrmaverunt in manu mea ; ego vero in hoc placito nihil aliud conccssi eis vel dedi nisi quod ab antecessore meo in charta pradicta quam negaverant; scriptum fuerat , hujus rei testes sum ego Hugo secundus, gratianopolitanac ecclesia? filius, et Radulphus ejusdem ecclesiae decanus, Gontardus monachus, magister Otmarus, Raimundus Benedictus , Petrus Bcllini , Gaufredus , Geraldus de Savocia; Geraldus de Sancto-Justo, Petrus, procurator episcopi, Ricardus paganus, Petrus de Moirenco , Vilclmus de Savocia, Petrus Rigaudi , Stephanus , Nantelmus, Guigo , Silvio, Sofredus Geraldus , Vilclmus Petrus de Porta-Trivoria , Dodo, Petrus Equa, omnes hi canonici clerici gratiariopolitana? ecclesia?. Praeterea sunt testes Bernard us, prior Sancli-Laurentii , et Petrus , de Cornilione prior , per manum quorum hoefactum est, Petrus Hugo, Petrus Alberti, Teobertus, conversi episcopi, Desiderius de Cassanatico, Mallenus de Mola , Disderius Berno , Guigo Equa, Ricardus Equa calnesius , Adbertus calnesius , Bernarduscalnesius et multi alii.
Page
Concordia facta inter Hugonem II episcopum , et Gui-
gonem delphinum.
Hugo II , gratianopolitanus episcopus , et Guigo cornes, qui vocatur Delphinus , discordiam habuerunt inter se. Episcopus
PIÈCES JUSTIFICATIVES
conquerebalur de comité de bordaria Carbonelli et de tertia parte de justiciis de Vennone et de Geria , et de tultis et cavalcatis de Vennone et de estra annonis quœ erat infra cimiterium et de feudo Malleni et Jarentoris de Dalma et estra panguenti et de vico qui est exlra murum civitatis a porta episcopi usque ad domum Stephani Gaieti et de portu transitorio. Gonquerebat cliani episcopus de comité, quia frangebat placitum quod fuit factum inler sanctum Hugonemet palrem cjus. Cornes conquerebat de episcopo de bosco Olanei. Hœc querela? hoc modo définit* sunt : cornes et episcopus laudaverunt concordantes sefacturos de his querimoniis hoc quod diceret diensis episcopus et homines comitis et clerici episcopi. Episcopus misit de clericis suis Guillelmum decanum , Othmarum magistrum, Petrum Bell ini, Petrum de Porta-Tri onia. Cornes misit de hominibus suis Ainardum de Domena Petrum de Yizilia, Petrum Charbanni, Amalricum de Ammone. Hi , cum diensi episcopo, de supra dictis querimoniis fecerunt judicium , quod judicium post scripturam ipsis recitatum laudaverunt cornes et episcopus , excepto de vico qui supra determinatus est, de quo tam utriusque consensu statutum est ut communiter eum possiderent. Facta est autem illius judicii Iaudalio, et de vico communiter possidendo. In episcopali domo dato vicissim osculo sub prœsentia Humberti de Bocsozello, Gauflredi de Moirenco, Raymundi.Bcrengarii, Pétri Charbonni , Guillelmi decani , Othmari magistri , Pétri Bellini , Pétri procura tori s , Guntardi , Pelri Hugonis. Postea ut pro prœdicto judicio complendo Viziliam convenerunt , ubi secundum jam factum judicium bordaria Cabanelli laudante comité et episcopo inpace remansit, et tertia pars de justiciis de toto mandamento de Vennone et detoto mandamento de Geria, de tultis de Vennone placuit ibidem comiti et episcopo ut testimonio reginae difilniretur, Qua? postea in prœsentia comitis et Guntardi monachi , et Falconis de Vorapio , et Pétri Hugonis , et Juvenis capcllani reginae, testimonium perhibuit , comitem nullam tultam in Vennone habere, et insuper audivit partem Hugonis comitisque tultam aliquam ibi cepisse quam postea reddidit conquerenle episcopo Hugone. Calvacadam habebit cornes in Vennone sicut hactenus habuit. De estra Aimonis statutum est ut destrueretur quantum episcopi destructœ essent. De fundo Malleni et Jarentonis do Balma statutum est ut quod in cartulario sancti Hugonis
488 PIÈCES JUSTIFICATIVES
invenitur Ma lien us et fllii Jarentonis possideant. Si vero plus ibi Malleni et fllii Jarentonis quaesierint , quatuor viri ejusdem terra? veritatem jurent. Quod si eis displiceret, dictum est utquxrerent ipsi testes , cognoscente curia , probabiliores , qui et ipsi veritatem jurent et secundum quod dicerent , Mallenus et nepotes ejus habent. Placitum quod fuit inter sanctum Hugonem et patrem comitis îpse cornes laudavit. Sic in cartulario sancti Hugonîs ipsum placitum scriptum reperitur. Estra Pangueti episcopo in pace rcmansit. Portum vero transitorium cum feudo Pontis habent calnesiî ab episcopo et comité. Si vero episcopus et canonici , et alii in civitate manentesqui solitisunt naves habere voluerint, calnesii eos ne impediant. Ita tamen ut de portu transitorio eis injuriam ne faciant. Divisionem quam sanctus Hugo et pater hujus comitis fecerunt debosco Olanei, laudaverunt cornes et episcopus. Est quod tune commune remansit communiterdivideredebent. De feudo Àgnetis de Geria dixit cornes de parte episcopi se intromissurum , et detertia quam habuit ipsa Agnes ad servicium. Facta est autem hxc concordia ante episcopum et comitem apud Viziliam his prasentibus Petro de Yizilia , magistro Othmaro, Petro Bellini , Petro de Porta-Trionia , Raimundo de Grangis , Petro procuratore , Guntardo monacho , Petro Hugonis, Leotardo Umberto de Bocsozello , Gauffredo de Moirenco , Raimundo Berengario , Petro Chalberti.
Pages *S9 et *94>.
Concordia facta inter fratres Excubiarum et quosdam viros nobiles, ab Hugone secundo, episcopo gratianopolitano.
Notum sitpraesentibus et futuris mihi Hugoni II , episcopo gratianopolitano, et Sotfredo priori et fralribus qui secum sunt et successoribus eorum in perpetuum , domum loci qui vocatur Excubias laudatum et conflrmatum esse ab omnibus qui justam calumniandi videbantur habere causam. Yerum ne nostra posteritas rursus ex improviso nimis valeat perturbarL si quando quod absit , emersi falsi fuerint calumniatores
PIÈCES JUSTIFICATIVES
fequum est litteris hujus conflrmationis ordinem pandere. Igitur Franco et Mallenus, fllii Guigonis Desiderii, Rainaîdus quoque Lancigenœ cum Guilisio filio ejus , qui acquisitor et possessor extiterat loci Excubiarum, insuper dator . concessor et lldelis patroius usque in hodîernum diem , cum vidissent et condoluisscnt contra nos insurrcxisse calumnialores , quorum sunt ista nomina : Ardcntius de Iserone , Guigo de Gassenatico , gêner ejus , W. de Rancurellô , Arnaldus de Aurena , Baudonicus , frater ejus , Raynerius , Guigo quoque Geliferii et Ardcntius, frater ejus, Guibertus et fralres ejus. Contra hos omneshi quatuor supra dicti sese fldeliter opposuerunt pro muro , alii jura patri concessa rationabiUter defensuri. AHer vero ,videlicet Raynaldus de Lancio cum filio Guilisio, ipsostcrminos quos prxfalicalumniatorestransgredi temere conabantur , clypei juramento conabantur protegere. At il 1 î obmutescentes protinus cum reliqua mullitudine circumstantium populorum , silcntium prasstiterunt. Unde ego, secundus Hugo , gratianopolis episcopus , successor sanctî Hugonis , et dominus Oldricus diensis episcopus , de spécula ubi aderamus constituti ; nam ipsa die , quae tune Pentccostes octava illuxerat , altare prœdictae eremi consecratum est per manus nostras quamvis indignas , in honorem Dei et beata* semper virginisMariœ.et sancti Joannis-Baplista?; pos cœlestis verbi administrationem , ut dicere caeperam , nunc persuadere, nuncdeprecaricœpimus, saepedictos calumniatores, ut infra hos terminos quos Raynaldus deLancisasserebat esse verissimos, id est, a fonte Drenenis cujus aquae ad interiora eremi defiuunt , et asummitatibus montium qui ex utroque laterc ejus in direclo apparent , qui et usque Facibellam et usque ad colles Daschinase in longitudine seseextendunt ,silurn locî intercludéntes quidquid jurishabere, si quid habere videbanlur totum pro animabus suis et parentum suorum ex bona voluntate guerpirent atque concédèrent habitatoribus loci praesentibus scilicet ac futuris. Qui tandem precibus etpersuasionibusaliorum multorum dcvicli , piis petitionibus nostris voluntarie et amicabiliter universi pariter consenserunt: laudanles et concedentes in perpctuum dominium Excubiarum , sicut nos ipsi episcopi , et astantium multitudo ad utilitatemhanc eremum habitantium melius intclligere potuimus. Itaque calumnia undique sopita, donoque confirmato coram ipsamultitudine ferme li ium miilium hominum utrius-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
que sexus qui astabant, misimus in excommunicationem universos qui infrahos terminos supra dictos servos Dei ulterius inquiéta re praesumpserint. Insuper et istam chartam impressione bullarum nostrarum assignari praecepimus. Hoc auteni factum est anno incarnationis Domini 1 139 , pontiûcatus vero Innocentii, romani pontiflcis, anno octavo, Hugonis II , gratianopolitanis episcopi , anno septimo. Présentes fuerunt Raynaldus-Francigena , Isundo de Costa, Ubaldus , Franco , et Guiffredus, fratres ejus , et Guntardus et Guilisius, frater ejus , et Lantelmus de Sancto-Eleuterio , et Desidcrius de Casscnatico , et Bermundus, Reynerius, fratrer ejus, ambo Pascbasienses.
Hugo , in ipsa die,qua ecclesiam dicarat , dédit has litteras.
Page
Alia bulla imperialis confirmatoria aîiarum prœcedentium. ( Extrait d'un cahier coté Copies de bulles , n° 700 de l'inventaire des titres de l'évêché de Grenoble. )
In nomine sanctse et individus trinitatis, féliciter amen. Karolus quartus, divina favenleclementia , Romanorum imperator, simper augustus et Boëmiae rex. Ad perpetuain rei memoriam ; quum felicissima Ghrîsli advocatia sacrum videlicet romanum imperium cui Deo auspice precedemus, tune praeclaro a Deo sibi injuncto florere conatur onlcio quando christianœ religionis cultoribus secundum recta? ralionis dispensalionem manu defensorias porrigit pariter et donativas, praecipuc tamen Christi solis in aspectu romana probatur aquila gracioso ludere volatu , cum imperialis alas majestatis zelo pietatis, super Christi ecclesias protendere conspiciturecclesiasticas personas, ea propter notum facimus tenoreprœsentium universis tam prxsenlibus quam futuris quod pro parte venerabilts Radulphi gralianopolitani episcopi principis nostri devoli , dilceti , quœdam privilégia gratianopolitanis episcopisac ipsi ecclcsia? gratianopolilanx a dominis augustis et praecipuc a Frederico secundo acavo ejusdem predeces-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
soribus nostris praeclarae mémorise olim romanis imperatoribus gratiosius indulta nostrae majestati caesareaï fuerant praesenlata,et pro parte dieti episcopi humiliter extitit supplicatum quatcnus ipsuin et ecclesiam suam cum omnibus bonis juribus et pertincntiis eorumdem sub clypcum et defcnsionem nostri cacsarei culminis recipere et dicta privilégia conflrmare ex solila imperialis majestatis clemcntia dignaremur, specialiler tamen privilegium quoddam Frederici primi per nepotem ejusdem videlicet Fredericum secundum conflrmatum cujus ténor per omnia sequitur in haec verba :
In nomine sanctae et individu» trinitatis. Fredericus , divina favente clementia, Romanorum impcrator, semperaugustus, si justasecclesiasticorum praelatorum petitiones ad commoditates ecclesiarum illis creditaruin tendentes clementer admittamus , credimus nobis ad aeterni regni meritum et temporalis gloria? titulum pcrflcere ut eos quorum preccs dignis etTectibus honoramus de caetcro nobis for* fldeliores ad orationes pro nostro impcrii statu régi regum porrigcndas existere promptiores. Notum igitur facimus universi imperii nostri fldelibus tamfuturis quam prapsentibus quod nos attendentes fldem et mérita quibus dilectus et honorabilis imperii nostri princeps Jobannes, gratianopolitana? ecclcsiœ venerabilis episcopus,in conspectu nostrae serenitatis prudenlia et honestate commendabilis apparuit postulationi sus bcnigno per omnia vultu acquicscere, dignum duximus ipsumque et suam ecclesiam cum omnibus ejus pertinentiis in nostrae tutionis spéciale patrocinium suscepimus. Auctoritatis itaque imperatoriae munere et benevolentia concedimus et conflrmamus eidem et suis per eum successoribus ecclesiaeque gralianopolitanae quidquid de antiquo vel de novo jure ipse vel sui antecessores nomine illius ecclesiae légitime posséderont vel possidere juredebuerunt; videlicet regalia omnia a caslello quod dicitur Bclla-Comba inferius in utraque ripa Isarae fluminis per totum episcopatum in civitate et extra civitatem in agris , vineis , pascuis , pratis , silvis , nemoribus, terris cultis et incultis , aquis, aquarumque decursibus , paludibus , portubus, viis et inviis , venationibus et piscationibus, casteHis, villis , hominibus ,plateis, pedagiis, monetis , oro, argenti fodinis, furnis, molendinis, in faciendis judiciis et bannis tollendîs et caeteris justiciis , et generaliter universis pertinentiis quas eadem ecclesia per suos episcopos ab imperii clementia hac-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
tenus juste possedit et tenuit vel jurium ralione tenereacpossidere debuit et ea simul quae in futurum , Deo favente , ratio- Habiliter acquirerc potcrit , hxc inquam et cœlera quaeque eadem ecclesia in quihuslibet episcopatibus seu comitatibus et tcrritoriis habet et nominatim castrum Sancti-Donati cura omnibus appcndentiis ejus eidem ecclesiae et prsfato fideli Johanni,episcopo,etsuis in pcrpctuuin successoribus concedimus et conflrmamus, salva tamen in omnibus imperiali justilia , praecipimus efgo imperialis edicti vigore ne forte ulla unquam persona, magna velparva , pne die tain ecclesia m et ejus episcopos in omnibus supra diclis aliqualenus divestirevel aliqua violentia seu molestia inquietare prxsumat; si quisautem , ausu temerario, contra haec nostrae sublimitatis prxcepta venire praesumpsit, a gratia nostra exclusus ac imperialis, banni vinculo sit innodatus;et prena quinquaginta librarum auri purissimi condemnatus , quarum média pars flsco imperiali , residua episcopo gratianopolitano exhibeatur, ut h»c vero rata deinceps et inconvulsa eidem ecclesiœ et ejus episcopo quicumque is pro tempore fuerit observctur prae sentis privilegii paginam fecimus inde conscribi ctaurea nostrœ majestatis bulla roborari , testibus annotatis qui sunt : Guiliardus, Primas lugdunensis, Oddo, valentinus episcopus, Ilrgo, verdensis episcopus , Hugo, duxDunonis, Guillermus , cornes valentinus, Humbertus de Bcllojoco, Guigo de Rossilione , Boso, decanus viennensis, Guilliennus, archidiaconus lugdunensis , Girardus Adimari de Monlilio et alii quamplures. Ego Ruberlus, Dei gralia viennensis archiepiscopus clregni tatius Burgundiœ archicanccllarius recognovi. Acta sunt hœc anno dominiez incarnalionis millesimo centesimo septuagesimo octavo , indiclione undecima , régnante domino Frederico, Romanorum imperatore, gloriosissimo anno regni ejus vicesimo septiino , imperii autem vicesimo quinto féliciter. Amen. Datum apud Lugdunum , decimo septimo kalendarum septembris.
Nos igitur ad reverentiam Dei gloriosi et sublimis qui nos monarchum sua* sacro sanctae militantis monarchix sola sua miscricordia perficere dignatus est , ecclesias Christi etecclesiasticas personas singulari foverc desideramus patrocinio pietalis , quapropter supra dicti episcopi gralianopolitani fldem sinecram attendentes puram et devotionem quas ad nos et sacrum romanum gerere videtur imperium ipsius suppli-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
cationibus solita benignitatis clementia annucndo cumdem episcopum et gratianopolitanam ecclesiam cum omnibus bonis juribus et perlinentiis sub prolcclionem nostram ac defensioncm imperialis apicis recepimus et recipimus pariter prœsentium tenore et nihilominus supra dictum privilegium domini augusti Frederici primi , quondam romani imperatoris, prasentibus ut premiltitur insertum ac omnia alia et singula privilégia gratianopolitanis episcopis et eidem ecclesix omnia quœquc bona et jura proprietates et possessions prout eisdem episcopis et ccclesiœ rite et juste sunt concessa et rationabiliter indulta , salvis tamen juribus imperii romani etaliorum quorumlibet decœsareœ celsitudinis praeminentia conflrmamus, statuimus ergo et caesareo sancimus edicto ut nullus omnino hominum cujuscumque status vel condiliouis existât se pradictum gratianopolilanum episcopum vel ipsius successores aut ipsam ecclesiam cui prasunt contra prasentis nostri privilegii lenorem ausu temerarîo perturbare vel oflendere, seu molestare prasumal quovis modo, quod signis forsitan pertinaciter prasumpserit nostram et sacri imperii mox indîgnationem se noverit incursurum et centum libras auri purissimi pro pâma se noverit soluturum, quarum medietas flsco nostroet reliqua medietas passisinjuriam pcrsolvetur. Signum serenissimi principis et domini nostri Karoli quarti, Romanorum imperatoris invictissimi et gloriosissimi Boemia? régis. Testes hujus rei sunt venerabiles Arvestus, pragensisarchiepiscopus,Theodricus,magdeburgensis electus , Johannes olomucensis, Johannes micomisalensis , sacra imperialis aula» cancellarius , et Arbertus, suennesium ecclesiarum episcopi, illustres Ridaliarus brunsvicensis, Luencelanus lignicensis et Roi bo junior fa llceinbergenses duces spectabiles , Durghardus, burgraviusmagdeburgcnsis, imperialis noslra curiœ magister et Fredericus nurebergensis burgravius, nec non nobiles Sbincode Haseburg, ThimodeRolduz, magistri caméra nostrae etalii quam plures nostri et imperii sacri fidèles pressentes.
Subbullaaurca typario imperiali nostrae majestatisimpresso testimonio litterarum. Datum Pragae, anno Domini millesimo trecentesimo sexagesimo primo , indictione décima quarta , octavo calendarum mensis Augusti, regnorum nostrorum Romanorum anno decimo sexto , Boëmiae decimo quinto vero septimo.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
Page* 351 et 354.
Diluvium et destructio civitatis Gratianopolis , ac diversio pontis supra Jsaram , anno MCCXIX , die XIV septembres.
Joannes , miseratione divina epîscopus Gratianopolis , dilectîs in Christo filiis , omnibus prioribus et capellanis , et aliîs ccclcsiarum rectoribus , clericis etiam et laicis , pergratianopolitanum episcopatum constitutis , salutem et pietatis visceribus abundare. Cum ad mentemreducimus quanta mala nos et nostri passi sumus in aquis diluvii , flere potius libet quam aliquid dicere , quia tota maria sunt doloris et angustiae , quarc sajpe nobis contingit , quod dum loqui volumus , luctu paritcr et singultu verba coguntur sincoparc ; cujus cnim cor est adeo tam durum , ferreum et adamantinum , quod ad pietatem non moveatur , viso vel audito lanto civitatis nostrœ naufragio , quœ prorsus pene submersa miserabilem omnium bonorum jacturam sustinet , lugens et languens bonis omnibus desolata ; quod licet malum fere per universum mundum sit divulgatum , per illos videlicet qui de diversis partibus orbîs ad nundinas Gratianopolis convenerant. Quando tamen et qualiter evenerit et partem damni intulit , notitia? fldelium omnium plena flde volumus declarare.
Noscant igitur universi, quod anno ab incarnationeDomini MCCXIX , mense septembris , luna secunda die exaltationis sancti crucis , in primo noclis silcntio , adversarius noster diabolus , ut plurcs simul destruere posset , et majus damnum inferre christianis , subtili quodam et inopinato fraudis suae artiflcio , rupto cujusdam lacus véhément i Oisancii obstaculo , diluvium eduxit cum tanlo furore et impctu et tam horribili frendore pariter et tumultu, quod omncs audientes de vita penitus desperantes , relictis omnibus , de solis evadendis personis sollicite cogitantes , quidam majorem ecclesiarn et campanile conscenderunt , quidam domos noslras et domos venerabilium fratrum nostrorum canonicorum occupaverunt , quidam vero turres et domos excelsiores et
PIÈCES JUSTIFICATIVES
fortiores civitatis ascendentes , super tecta domorum vix rémanentes , totam illam infelicem noclem et miseram in conflnio morlis périclitantes consumpserunt. Proh dolor ! Si portam pontis quae clausa fuerat apertam invcnissent , multitudo fidelium quse periit sicut credimus evasisset ; fracta nam denique porta plures cvaserunt pontis subsidio lîberati , qui tamen prœsentibus compatientes et in civitate tam péricutose remanentibus condolentes , amissis etiam rébus propriis , tristes et miseri rcmanserunt. Ad cumulum quoque tanti discrimis , tantus fuit impetus aquis diluvii quod Isarœ lluvio cursum solitum dcnegavit , qui fluvius stagno facto fere per duas leucas retrogrcssus universarn terra? superficiem occupavit ; tandem vero rabie diluvii , decrescentibus aquis aliquanlulum mitigata , fluvius vires resumens , cum tanto impetu et violentia rediit , quod quidquid diluvium reliquerat prorsùs evulsit , et quod gravius ferimus nobilem pontem nostrum evertit penitus et deslruxit. Heu ! heu ! heu! quae vox , quae lingua , vel quis sensus excogitare miseriam et infortunium illius temporis tristitiam et angustiam , dolorem panier et timorem pereuntium virorum et mulierum ac puerorum quorum funestus clamor , planctus , anxius et lacrymae , gemitus et suspiria vallem replebant , et audientium corda quodam pietatis gladio perforabant; illi quoque qui tam periculose in civitate seini-mortui remanserant , inflnita suslinentes incommoda vix irruebant ad hoc ut de proprio damno nostro et venerabilium fratrum nostrorum canonicorum ac presens tacucramus communem omnium jacturam , violati pontis subsidium omnibus olim transeuntibus tum noxium lamcntari coguntur , et veris lacrymis deplorare. Verumtamen quia melius est de reseclione ipsius cogitemus , et ad hoc diligentes et studiose laboremus , universitatem vcslram quae in partem istius sollicitudinis vocanda est et trahcnda , magna precum instantia deprecamur attentius exorantes , et in remissioncm omnium peccatorum vestrorum injungentes , et in virtute obedientiaî flrmiter prœcipientcs quantum ad tam opus sacrum et nccessarium reflciendum secundum possibilitatem vestram de rébus vobis a Deo collatis partem idoneam facialis ; nos enim confisi de misericordia Deiomnipotentis , patris , fllii et spirilus sancti, et de clementia et pietatc beatae Maria) , semper virginis et de meritis beati Hugonis, qui primus pontem nostrum insti-
496 PIÈCES JUSTIFICATIVES
tuit , relaxamus omnibus qui confratria? pontis nostri , juxta posse suum fratres extiterint , omnium peccatorum suorum de quibus confessi fuerunt et vere pœnitentes quarlam partem injunclx pœnitentia? venialia pariter et oblita peccata eisdem misericorditer rémittentes ; illis etiam qui patres et matres , quos Deus prœcipit honorarc aliquando deshonoraverunt , vel diabolico instinclu et impelu ira* subversi manus in ipsos violentas injecerint , si patres vel matres eorum jam decesserunt , facta sacerdolibus inde pura et vera confessione , veniam indulgemus. Propterea cum contraires pontis nostri decesserint nisi propria culpa sua excommunicationi subjaceant , ab ecclesia recipiantur , et honore Christian» gaudeant sepultura? ; insuper quando quœstores pontis pro confratriis faciendis vel colligendis per episcopatum perrexerint rogamus et pra?cipimus ut bénigne recipiantur et consilium et auxilium eisdem ab omnibus impendantur , et îpsis suffleienter et honorilice procurentur ; statuimus etiam ut semel in anno ecclesiœ interdicta} ad voluntatem praedictorum pontis quaestorum aperiantur et exclusis excommunicatis qui propria culpa sua excommunicati fuerunt , divina ibidem officia celebrentur.
Page S59.
Acte de translation du chapitre de Champagnier dans l'église de Saint-André de Grenoble.
SofTredus transtulit Gratianopolim prxpositumetcanonicos Campaniaci constitutos a comité dalphino in tcmplum beati Andréa} , ut prodit schedula registri veteris cancellaria? Francise anno 1227, kalend. februarii, Gregorio novo pontifleo maximo. Sciant omnes tam présentes quam posteri , quod cum prœpositus et canonici quos cornes dalphinus apud Campaniacum instituerai , transferre se vcllent in civilate Gratianopoli in ecclesia Sancti-Andrea? , quam Eustachius, prior Sancti-Martini , de con sensu et voluntate nostris concessit.
Nos SotTredus, gratianopolitanus episcopus , pium propositum etdevotionemerga Deum nobilisviri Andréa? delphini,
PIÈGES JUSTIFICATIVES. 497
comitis Viennœ et Albonis, precum ipsius , contemplatione divin» pietatis , habito prudentium virorum consilio , scilicet Jacobi de Monteranuto, cantatoris Vienna?, AI tard i , canonici dicnsis, dictis praposiloetcanonicis hoc concessimus sub hac forma.
Actum Gratianopoli , sigillis Joannis, viennensis archiepiscopi , et dictorum episcopi et dalphini roboratum.
On peut voir en outre dans le testament de Guigues-André, rapporté par Valbonnays , t. U* , p. 60 , édit. de 1722 , le passage qui est relatif au chapitre de Saint-André de Grenoble. Ce prince y exprime la volonté que le produit d'une mine en Oisans , appelée la Brande , soit employée pendant trois ans à faire le fonds de trois mille florins d'or pour achever la construction de sa chapelle , qui est maintenant l'église de Saint- André , et il donne à ce même chapitre chargé de desservir sa chapelle, haute, basse et moyenne juridiction sur la paroisse de Saint-Martin-le-Vinoux.
Page 3GO.
Transport des chanoines de la montagne de Parménie dans le prieuré de Villard-Benoît , près Pontcharra, et donation de cette montagne à des religieuses de l ordre de saint Bruno.
Nous Falcoz , par la grâce de Dieu , évêque de Grenoble, désirant consacrer au culte de Dieu , d'une manière plus particulière , le lieu qui s'appelle Parmeigne , croyant fermement et avec pleine confiance que cela ne se peut faire d'une façon plus convenable que par des personnes de l'ordre de saint Bruno ; à ces Ans, nous étant transporté sur la montagne de Prémolt , où, du consentement du couvent de ce lieu ( de l'avis aussi de plusieurs chanoines réguliers de Parmeigne , actuellement transférés à Villard-Benolt ) et de l'acquiescement de notre chapitre de Grenoble , ayant changé le nom du mont de Parmeigne , en celui de mont de Sainte- Marie , nous cédons ledit mont de Sainte-Marie et ses dépéri-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
dances à l'ordre des chartreux établi à Prémolt ; voulons et entendons que le s religieuses et sœurs converses de cet ordre rendent pour toujours , sur ledit mont de Sainte-Marie , le culte dû à Dieu et à la bienheureuse vierge Marie, selon la règle etrinstitut de leur ordre; faisant cette cession ou abandon entre les mains des prieurs de Durbon et de Sainl-Hugon, ici recevant et acceptant au nom dudit ordre. Le nombre des religieuses que nous croyons devoir tirer du couvent de Prémolt consiste en une prieure (1), six autres religieuses professes , et quatre sœurs converses ; voulons néanmoins et prétendons par cet acte de cession , que si lesdites religieuses et sœurs converses, ou leurs successeurs , abandonnaient pour quelque cause que ce pût être à l'avenir , le susdit mont de Parmeigne, actuellement mont de Sainte-Marie , ce qu'à Dieu ne plaise! alors ledit mont retourne aussitôt après leur départ, de plein droit et sans autres formalités , en la puissance de l cvêque de Grenoble , de manière que l'évèque qui régnerait alors puisse y rentrer , s'emparer dudit lieu et de ses dépendances , tant meubles qu'immeubles , et en disposer à son gré et volonté. Et , pour marquer que ledit lieu a été donné et cédé par nous au susdit ordre des religieuses de Prémolt , nous ordonnons qu'elles soient tenues de donner annuellement à nous et à nos successeurs en l'évêché de Grenoble, quatre fromages à rassemblée synodale de tous les saints. 11 est à propos de faire mention en cet acte de ce que le couvent de Prémolt donne en choses meubles à lui appartenant , spécialement pour la subsistance des religieuses qui vont demeurer audit lieu de Sainte-Marie ; savoir : trois cents brebis , cent cinquante vasibles , vingt béliers , dix juments, dix vaches et leurs veaux , cinq génisses et deux taureaux ; il leur a aussi donné une charrue complète attelée de bœufs , aux conditions que lesdites religieuses ayant des habits et étolTes suffisamment pour s'entretenir et se vêtir décemment, et autres meubles nécessaires , iront demeurer audit lieu , et nous , de notre côté , après la cession que nous leur avons faite dudit lieu et de ses dépendances, nous leur donnons encore deux charrues attelées de bœufs , une quantité de blé sufUsante pour semer cette automne ; tout le vin des vi-
CO Suivant M. le cardinal 1« Camus, cette première prieure était de 1* famille de Salvaing de Boissicu.
PIÈCKS JUSTIFICATIVES
gnes (1) de la présente année ; ceux d'entre les livres de notre bibliothèque de Parmeigne qui sont nécessaires à leur usage , excepté la bible que nous nous retenons , de manière cependant que nous nous obligeons de la leur prêter , celle-là ou une autre , durant l'espace de cinq ans , et leur fournirons le parchemin nécessaire pour la copier , et finalement leur laissons sept essaims d'abeilles pour l'usage de leur sacristie. En foi et témoignage de tout quoi , nous , susdit évêque , et le chapitre de Grenoble , avons fait apposer au présent acte notre sceau, ensemble ceux desdites maisons de Prémoltet de Sainte-Marie, et des susdits prieurs de Durbon et de Saint- Hugon. Donné au couvent de Prémolt , aux ides de septembre de l'an 1259 ; ce qui répond au treize dudit mois.
Page 38».
Passage de la lettre de Laurent Alleman à Léon X, relatif aux rapports que cet évêque dit avoir eus avec François de Paule.
Ulterius, sanctissime pater, prœtactœ sanctitatis vestra? similiter signifleatum esse cupimus , nos alias a D. P. B. Francisco nonnulla adeo sécréta audivisse et accepisse , quod nullus prœter Deum et me, nisi exdîvina revelatione , illa quovis modo scire potuisset. Testamur insuper eidem beatitudini vestrae , sanctissime pater, quod dum in Gallis quondam degeret praetactus R. pater Franciscus, ipse summa religione, summaque virtute plenus exlitit , sacellaque et cœnobia quam plurima dévote œdificavit, et ibidem religiose sancteque vixit. Novimus etiam candidissimos ejus mores , et integerrimam ejus vitam , saepius recocto auro puriorem : ita ut etiam ipso adhuc quondam vivente , ipsejam pro sancto a pluribus haberetur, ac eum venerarentur : ex nonnullis candelis, abipsa tunebenedictis, înnumerabilia miracula fleri conspicerentur
Cette lettre est du f « juin 1516.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
Page 413.
Extrait de l'acte de visite faite sur le mont de Parménie, par Laurent Alleman , évêque de Grenoble.
L'an U93 et le troisième du mois d'août , ledit seigneur et vénérable notre évêque, venant de l'église paroissiale de Saint- Pierre de la Forteresse, arriva sur le mont Parménie, où était autrefois un couvent de l'ordre des chartreux , appelé le couvent de Sainte-Marie , fondé par le révérendissime père en Dieu, Falcoz, évêque de Grenoble, dans lequel étaient des religieuses dudit ordre, qui avaient été tirées du monastère de Prémol. Ledit révérendissime père en Dieu s'étant retenu, par celte fondation , le droit de rentrer , lui et ses successeurs, dans ledit lieu de Parménie; s'étant aussi réservé, par le même acte de fondation , quatre fromages que lesdites religieuses devaient donner au synode de tous les saints, à lui et à ses successeurs, pour marque de dépendance, comme il paraît par l'acte de fondation fait par ledit révérendissime père en Dieu , en date des ides de septembre de l'an 1259 , et par les reconnaissances reçues par Rochette Vias , en date du neuvième jour de mai de l'an 1408. Aujourd'hui lesdites religieuses ne faisant plus résidence audit lieu de Parménie , qu'elles ont abandonné depuis long-temps, leur couvent étant presque démoli, et personne ne faisant plus l'office divin dans l'église qui est ouverte, de sorte que les animaux qui vont paître sur ledit mont y entrent et la profanent ; pour ces raisons , lédit seigneur et vénérable notre évêque a ordonné que l'on murât l'ouverture d'une des portes de ladite église , et que l'on en fît une de bois pour la fermer à clef, afin d'empêcher les animaux d'y entrer : ensuite ledit seigneur notre évêque est descendu du mont de Parménie , pour aller à l'église paroissiale de Beaucroissant.
(i) Ce» vignes sont au bas de la montagne de Parménie près Ae Tullin», et actuellement possédées par la chartreuse de la SUve-Bénita.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
Acte de visite de M. le Camus à la montagne de Parménie , et nomination d'un prieur pour desservir l'église de ce lieu.
Etienne le Camus, par la patience divine et parla grâce du sainl-siége apostolique, évêque de Grenoble, etc.
Nous étant transporté sur le mont deParménie pour y faire la clôture des ossements de Béatrixd'Ornacicux , Louise Alleman et Marguerite de Sassenage , toutes trois religieuses chartreuses de Parménie , lesquels ont été trouvés en un petit caveau de pierre sèche , à l'angle d'un des piliers de l'église desdites religieuses , nous avons été édifié plus que nous le saurions dire de l'œuvre qui est établie en cette solitude, par la piété d'une pauvre bergère, qui y a bâti de notre consentement , par le secours de plusieurs personnes charitables , une chapelle dédiée à la sainte Vierge, sous le vocable de Notre- Dame-des-Croix , où il semble que cette divine mère veut être particulièrement honorée, ce que nous ne saurions nous empêcher de croire en considérant les bénédictions que le Seigneuryarépandues et répand sans cesse, par l'intercession de cette puissante patronne; en laquelle œuvre lé sieur Jean Roux, prêtre du diocèse de Vienne, que nous approuvâmes au mois de novembre 1681 pour résider en ce lieu , et lui donnâmes les pouvoirs nécessaires pour y travailler avec fruit , a contribué par son zèle à faire construire, avec ladite fille, plusieurs bâtiments convenables à loger des personnes de l'un et de l'autre sexe pour y faire des retraites ; voulant , de notre côté, concourir à l'accroissement de la dévotion des fidèles qui viennent avec aflluence en cette sainte maison , que nous regardons comme la nôtre propre, d'autant que le mont de Parménie est un lieu du domaine de notre évêché , où les évôques nos prédécesseurs qui y ont fait autrefois divers pieux établissements avaient une maison, que Falcoz, évêque d'heureuse mémoire , céda avec toutes ses dépendances aux religieuses de l'ordre de saint Bruno , qu'il y fonda à l'honneur de la mère de Dieu , sous la rente de quatre fromages, payables tous les ans au synode de la fête de tous les saints, et à cette condition que si lesdiles religieuses venaient à quitter ,
PIÈGES JUSTIFICATIVES
pour quelque cause que ce fût, le mont de Parménie, il retournerait de plein droit et sans autres formalités à Falcoz ou à ses successeurs, ainsi qu'il conste par l'acte de fondation tiré de nos archives , où ledit mont est aussi appelé mont de Sainte-Marie; nous y avons institué et instituons par ces présentes , pour autant de temps qu'il nous plaira , le susdit sieur Jean Roux , notre vicaire, sous le titre de recteur de la chapelle dcNotrc-Damc-dcs-Croix ; lui accordons en conséquence la juridiction sur cette maison , dont nous nous réservons la supériorité immédiate ; lui permettons d'y donner des retraites aux ecclésiastiques et autres de l'un et l'autre sexe, suivant les règles que nous prescrirons ; lui renouvelons à cet effet tous les pouvoirs spirituels que nous lui avons accordes au temps ci-dessus mentionné; y ajoutons ceux d'absoudre les censures et lever les suspenses des personnes ecclésiastiques, etc. Donne dans notre pieuse maison de Parménie, le 2 septembre 1687. Signé f Etienne , èvêque et prince de Grenoble. Et plus bas : Par monseigneur . Lions.