ÉLOGE DE PIERRE DE LA VIGNE PAR NICOLAS DE ROCCA
Imprimé dans Pétri de Vin. Epist. , lib. III , cap. xlv. — Collationné avec le manuscrit 455, fonds Saint-Germain-Harlay, et avec les manuscrits 136 et 816 de la bibliothèque Bodléienne.
Satis praeclaros alumnos longe lateque per orbem naturae praegnantis peperit utérus, et plurimorum pec-
PIÈGES JUSTIFICATIVES
toribus partem suae foecimdiîatis iofudiî ; sed praeter commimem opinionem omnium, in singulari subjecto congerens qiiicqiiid contulerat imiversis, magistmm Petrum de Yinea cunctis peperit clariorem. Nec sine merito sic ipsmn sua liberalitate doîavit, cum virtutum congeriem personaram yarietas saepe confunderet, sententiarum erraret autoritas, et jura prompta solvere, buccis lacerata domesticis, ordinarium judicem non habereî. Multum etenim ut requiem quaereret, sapentiae felicis ingenium in gyro coeli et abyssi profundo circumquaque vagaverat ; sed in hoc demum sua fixit tentoria, in hoc sui motus circuitum limitavit : cum quo factum cor unum et anima una, in eo ferrum de terra transtuUt, et lapidem calore resolvit, ut quicquid esset terrena grossities in doctrinae substantiam verteretur; per cujus namque yirtutis instinctum justicia mortificata resurgeret et echpsaîi juris qualitas suae discretionis industria supplementa sentiret; qui vekit novus legifer Moyses de monte Synai, legum copiam concessam sibi coelitus hominibus reportayit ; ut quorum noxius appetitus per histra deyia oberrarat, ad industriae fabricam, qua imposita quaelibet diriguntur, ejus luce praevia dirigatur. Hic est siquidem alter Joseph, cui tanquam fideli interpreti, ejus studio magnus ubique Gaesar (de cujus potentia sol et kma mirantur) circiilaris orbis régna gubernanda commisit : qui tanquam Imperii claviger cîaudit, et nemo aperit, aperit, et nemo claudit : cujus eloquentiae tuba dulcisonans, orationis voce mellifluae audientium corda demulcet, utpote cui quicquid erat sub pallio solis absconditum , praeter clausi libri septem signacula, divinus intuitus revelavit. Ipse etenim Petrus fundatur in petra, ut caeteros fidei stabilitate fundaret et synceritatis soliditate firmatus, foret aliis fundamentum. ReUctis quidem retibus, princeps apostolorum, Petrus ille piscator minimus, secutus est Deum; sed Petrus
PIÈGES JUSTIFICATIVES
hic legifer a sui domini latere non discedit. Guram gregis dominici pastor ille curabaî antiquus ; sed iste no vus atbieta juxta latus summi principis virtutes inserens et eiTôres extirpans, in statera justiciae pondérât quicquid dicit. Galilaeus ille tertio Dominum sua voce negavit ; sed absit quod semel abneget Gapuanus. 0 felix vinea, quae felicem Gapuam tam suavis fructus ubertate refîciens, Terrain Laboris irradians, remotos orbis tenninos instantia tuae foecunditatis irradiare non cessas; a cujus stipite palmites non discrepant! Ex te namque tanquam a bono fixus initio judex prodiit Guillelmus, quem commendabiliter ejus effectus laudabilem exhibet, eo quod habuit tam nobilissimum creatorem, ut quem ornavit quabtas habitus, ipsum in amictu decoris adornaret. Nam legis arinatus peritia, Digesta digerit, et Godicis scrupulositates climat, dum in quadrigis sedens Imperii, superemergentes quoslibet casus et causas in libra judicii quotiens apponderat et appendit, totiens eos dirimit et decidit, quasi veritas sub nube non lateat ; qua videntibus non celata, angelum se fore sahctum lucidius repraesentat. Haec fuit itaque vinea, quam philosopbiae manus multo sudore plantavit et coluit, ipsam suae irriguitatis amoenitate faecundans : in qua tabernaculum eruditionis erexit, ut ex eo mentes indoctae doctrinae reciperent spiritum, et ex ejus fructu meilifluo libarent sitientes. Haec est vinea, cujus radiées grandis aquila in terra negociationis de Libano asportatas secus discursus aquarum , cum diligenti prudentia transplantavit * ; ad cujus virtutes eximias explicandas etiam lingua Tullii laboraret Ne forsan balbutiens in prosequendo defîceret et sic displicendo placeret, telae finis imponitur quam stupendo contexuit Nicolaus.
' Ézéchiel , xvii , 3-8.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE A SA MÈRE, AU SUJET DE SA PROMOTION DANS LA COUR IMPÉRIALE.
Imprimée dans Martène et Durand, Ampliss. collect., t. II, coL il 60, n" XXIX ; collât, avec les manuscrits 455 , fonds Saint-Germain-Harlay, et 4042 , ancien fonds latin.
Suae piissimae genitrici M., Petrus notarius devotissinius filius filiorum, subjectionis constantiam cum salute.
Recurrens ad conscientiam recognosco quod non meis meritis divina clementia me pauperem sublimavit et de molli luto coelestis figulus me formavit, cum imperialis curiae locum idoneum mihi contulit et gratiam principis in conspectu. Respexit cnim Deus hanc humilitatem matris meae ancillae suae et sororis meae pauperculae vitam ducentis hacteniis aerumnosam , qiiarum per me suum famulum depellere voluit egestatem. Accensa sunt igitur, cara mater, vestra salubria monita coram ociilis meae mentis, et sic me geram humiliter donec \ivam ut in cunctis bonis operibus Deo valeam et cunctis bonis hominibus complacere.
LETTRE d'un ANONYME (PROBARLEMENT d'uN EX-JUGE DE LA GRANDE cour) a PIERRE DE LA VIGNE, POUR LUI RAPPELER QUE, PUIS- SANT 3IAINTENANT, IL DOIT OUBLIER LES ANCIENS TORTS DE SA FAMILLE ENVERS LUI.
Inédite, publiée d'après le manuscrit 455, fonds Saint-Germain-Harlay, pars h , n° xxv, où elle est précédée de cette rubrique insignifiante : <c Verba ludibria ad amicum congratulando sibi. »
Expectantes expectavimiis diu amici et proximi
noslri, tardeque nobis comparait veniens dies illa quae gratam afferretcum celebritatelaeticiam, ut de vestrorum
PIÈCES JUSTIFICATIVES
jocunditate successuum sitientis animo votiva refunderet libamina gaudiorum. Expectavimus utique et expectantes taedio acriter urebamur intrinseciis , fixis jam suspiriis inhiantes ut duritia cordis in qiia temporis lorigitudine servivistis, aetatis amodo matiiritate moUesceret et de temporalibus gaiidiis quae longa niinis et antiqiia praescriptio nostris hiicusqne subtraxit affectibus, per vos antequam morerernur nostra deberent desideria revocari. Et ecce nunc in diebus istis novissimis, cum vos nec parentum nec patriae solitus revocaret affectus, quae natura ipsa non potuit, bumana pertinacia denegavit. Factum est mirifice Salvatoris arbitrio qui de remotis mundi partibus velut a ventre ceti vos ad patriae limina reduxit incolumes, votisque propiciatus orantium cum apud vos amici vestri favore censerentur * indigni , sustinere non voluit ut nostris ultra possetis aspectibus elongari , jamque, sicut Domino plaçait, licet personae vestrae contiguis non potiamur amplexibus nec ad plénum illico nostro suffragetur optatui, e vicino tamen salutare vestrum agnoscimus, nostrisque naribus instillantem odoris vestri fragrantiam praesenlimus. Non est autem quod fortunae nostrae debeamus ascribere vel nostris possimus meritis imputare si viram praedestinatum ad gloriam, quem tellus aliéna in humili prius conditione susceplum et velut alumpnum propriis stipendiis educatum, natali solo remittere voluit pro sua gloria glOriosum , is ad quem spectat tocius orbis generalis provisio, suis duxit consiliis aggregandum. Recte namque videtur a coelesti majestate provisum ut scientia veslra tôt occultata temporibus, tantis laboribus acquisita, dignis non esset caritura profeclibus, sed locum sortiretur in culmine ubi lucerna super candelabrum posita omnibus propatulo foret sui
' In cod. conserentur.
PIÈGES JUSTIFICATIYES.
luminis radios expansura. Potiiit etiam justus et misericors Dominus in istius dispositionis examen proximorum vestrorum piam habere memoriam, et quos jam longo tempore vidit exlitisse famelicos, pastu saiiitifero de sua duxit munilicentia recreandos. Nunc vero iicet adventus vestri praeludia fama divulgante sensimus Tactique sumus quantumlibet de vestra laeticia laetabundi, tamen velut juxta puteum aquarum sitis incendia patientes, baurire non possumus, et quodam venturae solempnitatis indicio natalis vestri vigilias célébrantes, festivales deîicias non gustanius. Tamen est quod spe alimur et fiducia confortamur, sperantes jugiter et confidentes in Domino quod ipse qui bonum paravit initium, gratum in antea pro sua clementia largietur eventum; et sicut vigiliarum praecedentia signa libavimus, sic favente Altissimo de vestrae promotionis augmento votivae jocunditatis tripudia sentiemus. Habemus etiam contra vos, impetrata venia, justam satis et rationabilem conquerendi materiam, quia cum vos ad partes isias démens prout dictum est fortuna reduxerit, vos fastu quodam contentionis vel arrogantiae dedîgnati estis adventus vestri nobis communicare materiam, nec certitudinem aliquam de vobis obtinere meruimus, nisi quod rumor publicus attulit et generalis opinio confirmavit. Sic itaque cum exultantium coetibus gaudere possumus, sed praerogativam inter extraneos vel specialem exultandi materiam non habemus. Quinimo cum fréquenter vidimus accidere quod cibus ori porrectus fréquenter a labiis contactus elabitur, donec oculorum capiamus acumine quod datum est in mente, et sicut odoratu reficiemur, satiemur et gustu, sub Tantali dubietate languescimus et contrarietatis accidentia formidamus. Dicetis autem, nostris forte volentes objectionibus subinferre : « Vos parentes et proximi qui taliter adversus me objurgando consurgiîis, culpantes innocen-
PIÈGES JUSTIFICATIVES
îian meam yeslramque negligentiam palliantes, cum eum quem velut abjectum et contemptibilem a primaevo in longis regionibus oberrantem , bonorum vestrorum et totius paternae facultatis expertem requirere neglexistis, nunc lam audacter et impudenter verbis mordacibus increpatis, cum de mea cradelitate querimini née ad me venire curatis yestro desiderio polituri. » In promptu est responsio, magister optime, quae vestram repellit instanciam lit circumspectio vestra injm'iam nobis imputare non debeat nec offensam. Nos enim qui velut ad sagittam in confinio positi, ventorum omnium impulsione concutimur, sic a serpentura morsibus exterriti sumus quod et lacertarum tactus effugimus, nec audaces esse possumus quia de personis et rébus nostris libertatis arbitrium non habemus. Cum igitur propter edictum Cesaris super boc generaliter promulgatum , cum papa criminis suspicionem quam leviter possemus incurrere, regni fines non audemus sine spécial! licentia pertransire. Cesset itaque inter nos dispendiosa contentio, et vos * si placet quibus liaec impedimenta non obviant, curelis amodo ad tollendum rancorem de cordibus, vestri status et continentiae vestrae certitudinem communiter et sigillatim vestris amatoribus intimare ; illud attentius provisuri ut inter alios amicos et proximos vestros araicus iile qui vobis loquitur, qui nunquam est vestrae societatis oblitus, a memoria vestra non excidat, sed tam in visitationis officio quam in omni exhibidone honoris et gratiae [si] fide dignum ducitis, vice sibi congrua rependatis. Sic enim facietis ^ gaudiorum vestrorum in senectute parîicipem sicut eum habuistis in aetate tenera, si bene recolis, circa studiorum primitias vestris profectibus efficaceni. Ego quidem amicus ille qui vobis cum audacia loqui possum,
' In codice vestros.
2 In cod. facientes.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
magis forsan quam credere valcatis faciem vestram Deo teste videre desidero, optans ut diem aliqiiam in otio cum jocunditate trahentes longum- insimul habere possimus colloquiiim, de fiiturorum série, de mundana varietate, de miseria patriae et generali excidio gentis iiostrae ai3 ipsis rerum primordiis et doloris initiis tractalum nostrum habiliter ordituri. Ne tamen possetis ex mea lociitione conjicere ut quasi decrepitus vel remissus dona petam vel muneribus egeam, arbitrantes forsitan quod nie tremula senectus invasit vel quod rerum facultas aut possibilitas virium in me sit taliter enervata ut censeri debeam amodo amicus inutilis, scitote quod licet in diebus nostris processerim et aemula corruente canitie cursum peregisse videar in aspeetu, perfecte tamen me habeo ad omnia contingentia, quia nunquam in exercitatione requievi, nunquam a bonitate vacavi * nec propter laborem vigor animi tepuit nec propter senium primaeva facundia retrocessit. In freto quippe contra ventorum turbinem saepissime navigavit ingenium, et sic transi vi tempestates et tempora quod divino comitante remigio nunquam me fortuna deseruit; immo ut multi succubuere fortissimi, mea Deo gratias parvipotentia non defecit. Ut verum loquar, inter angustias et aerumpnas elapsi temporis quas in multa tribulatione transivimus, quasi per ignem et aquam incolumis evasisse conspicior, tam per intinita pericula filiorum quam fratrum discrimina velut inter Caribdim et Scillam e mediis fluctibus prodigialiter sic ereptus, quod licet dampna rerum et gravamina multa pertulimus, videor utrumque cum morientibus vivere et inter lugentium agmina nimium mihi sentio praesidium non déesse. Possum quoque de Dei muniticentia gloriari quod gratum paravit meae senectuti remedium. Habeo
• In codice vacui.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
namque familiam de filiaÎDus et filiis, et jam filiorum filios videre inivi in quibiis delectatur spiritus meus super omnes divilias quas habere possemus; et in eis iîducialiter requiesco, quibus existentibus etsi yiam perennem ingrediar, totaliter non peribo; maxime cum unus sit mihi specialis et primogenitus filius in litteratura et bonitate provectus, potens in legibus, quem Gesar in prothojudicatus offîcio substituit, qui re pariter et nomine inter convicinos et compatriotas laudabiliter eminet ettamin regimine ac sustentatione familiae quamin amicorum et dominorum obsequiis vires meas sufficienter implere poterit et congrue suslinere. In hiis igitur et in aliistemporalibus bonis a coelesti mihi provisione collatis satis habeo in Dei nomine materiam gloriandi, et quia vix cura domestica vel familiari solliciludine detinente ad divitiarum cumulos vel honoris fastigium inhiare nequiverim, felicem tamen et divitem ex hoc fuisse me repulo quia modice vivendo rerum sufficientia et oportunitate non carui, mendicare non didici, patriam non relinqui (5/^;), idipsum quod * in summa felicitatis adscripsi, quia modico volui esse contentus et satis visum est quod habui ; ita quod usque ad hos fines temporum favente Domino in honore vixi et egentibus proximis de mea fehcitate subveni. Nec fuit in me vacua gratia Dei quum, licet de profunditate scientiae jactare me valeam [et] me de gloria bonitatis efferre ^, inter providentes tamen et probos ubique per Dei gratiam locum habui nec a bonorum discretione aut perfectorum nedum sum dejectus, immo talis fui in oculis hominum quod non tantum parentes et proximi, sed vicini omnes et extranei consilium et auxilium meum in suis senserunt necessitatibus fructuosum. Adhuc etiam si oportunum foret vel casus qui-
' In cod. quorum.
' In cod. of ferre.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
libet inopinatiis emergeret, in domibus nobilium et magnatum locus mihi per diversoria non deesset; unde quia militavi minutius et in labore jam senui, curiales dignitates non appeto et vanitalis gloriam non affecto. Unum tamen dico vobis nec adulterium reputetis quod si vos divina gratia in honore collocaverit qiiem speramus, bonorum nostromm participes ^ esse confiderem et vestra honestas, ut extimo, ne quidquam faceret suaejocunditatis expertem. Ego enim quem ante praecessi non erubescerem in magisterio sequi et quem habui aliquando favorabilem socium, benivolum crederem habere patronum. Malleni quidem sub levi tugurio vobiscum mediocriter vivere quam in aulis principum pompis et magnalibus liabitare , et quid plura ? Ne taediosus ^ adulator appaream, nolo yos amplius verborum fatigare dispendiis ; in Domino cogitatum meum relinquo ; ipse scit quid faturum est, eum hucusque ducem propitium habuisse cognosco et ejiis virtute paterna suo in antea remigio navigabo. Ipse vos comitelur et dirigat actus vestros gratumque praebeat in vestra felicitate profectum ut mihi et vestris omnibus bonitas vestra proficiat, et domus vestrae nobiliîas quam vestra sine dubio depressit absentia, in statu pristino quo memorandis praedecessorum nostrorum temporibus floruisse recolitur, vestro patrocinio revirescat. In fine peto ut non sit vobis grave haec nostra praescripta perlegere nec fastidiosa sit ista prohxitas, quia de bona fide et habundanti materia noscitis émanasse. Valete.
" Forsitan legeiidum : bonorum vestrorum participem. ' In cod. nediosus.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE AUX PROFESSEURS DE DROIT CIVIL A BOLOGNE, SUR LA MORT DE JACQUES BALDUINI.
Imprimée dans Pétri de Vin. Epist., lib. III, cap. ix. — Collationnée avec les manuscrits Saint-Germain-Harlay 455 , et Notre-Dame 202 , ainsi qu'avec le manuscrit de Middlehill 8390.
Jiiris civiiis professoribus imiversis magister Petrus, salutem et attendere ultimum ante primum. Amaritudo amarissima et materia concreta doloribiis humanis noviter mentibus occiirrerunt. Nam unicus et singiilaris in terris liomo, in qeo veiut in suo proprio leges con vénérant, et vivebat eloquentiae tuba, et consilii plenitudo sedebat, est revocatus ad patriam, de ciijus revocationis amaritudine vox populi a fine usqiie in fmem et termines orbis terrae doiorosa multum exivit. Nec mirum, quia jam optimus persuasor bonorum operum, omnium excellentissimus Jacobus de Regio Jesu Christo vitalem spiritum resignavit. Attrita est nimium derepente gloria vultus ejus, de cujus occasu non solum Lombardia sole privata suo , verum etiam maxima pars viventium continuis lachrymis ingemiscit, et doloris giadius multorimi animos perforavit. Nec immerito, cum ipse dominus legifer et siipremus descriptis juris apicibus sensus reformaret informes, et adhiic viventes viventia ejus opéra non desinimt informare. Qui licet ut homo desierit, non tamen desiit ut magister, quia mortuus ipse docet, quantumcimque sit appellatio mortis difficiiis, violenta, et necessaria : difficiiis, quia non estibi solutio; violenta, quia resistentia nuUa; necessaria, quia ex modo necessitatis omnem superat syllogismum, exceptiones non recipit, dilationes aliquas non admittit. Verum quia mirabilis est ista régula mortalium, quae nunquam fal-
PIÈGES JUSTIFICATIVES
litur, sed omnes fallit, fatidica^ videlicet veridica, quae in credentia non habetur. Ipsa quidem est laetiîiae nebula, tristitiae genitrix, diffusio lachrymarum , universae carnis exterminium, et sing-ularium desîructiva. Ideoque, viri prudentes, in doctore mortuo prudenter addiscite quicquid possit, et quantum fortior exterminanlis angeli; et diligenter attendite quod legum facundia vel aliquarum scientiarum doctrina mortis imperio non résistif.
LETTRE DE MAITRE TERRISIUS AUX ÉLÈVES ET AUX PROFESSEURS DE BOLOGNE SUR LA MORT DE MAITRE RENE, PROFESSEUR DE GRAMMAIRE.
Imprimée dans Pétri de Vin. Epist., lib. IV, cap, vu. — Collationnée avec les manuscrits 455 fonds Saint-Germain-Harlay , et 8390 de Middlehill. Ce dernier manuscrit donne pour rubrique : « Petrus de Vinea Neapolitanis studentibus de morte magistri Benedicti optimi grammatici ; » mais nous avons suivi de préférence le texte du manuscrit Fitalia, fol. 61 , qui est plus exact et plus complet. Nous donnons aussi les vers qui se trouvent à la suite dans ce même manuscrit. Cf. Agnello , Notiz. intorno ad tm Cod. che sipossiede da Girol. Settimo , princ. di Fitalia, p. 24.
Yagientibus adhuc in cunis artis grammaticae natis discipulis et majoribus professionis cujuslibet in amoena Bononia docentibus, Terrisius solo nomine dictus magister, bomo qui sequitur veritatem, vitam bonam et exitum meliorem. Quia materia ita se habet, quod ab amaritudine sumit exordium, nec dolorosa possunt sine animi turbatione narrari, non miremini si anxietate quadam et singultuosa narratione vobis scholaribus, qui inhabitatis orbem a mari usque ad mare, praecipue filiis, quos in dolore peperit mater grammatica, dura
'In codicibus fallenfia, sed ad Cassandram forsitan alludit.
PIÈCES JUSTIFICATIVES
nimis et amara valde moventia corpus et animam praesentibus nunciamns. Est enim, quod non sine doloris aculeo dicimus, grammaticae artis noviter exlincta lucerna, desiccatus est fons irriguus, frugifer Euphrates, magister Bene*, qui non ab infimo posilivi, sed superlativi nomine ineruit derivari, videlicet cum supra se nullum habuerit ascendentem , imo sicut aquila transcendens omnia gênera pennatorum, vir potens in opère et sermone, avis in terris rara, sine pluralitatis consortio dici potuit singularis. Ad cujus transitum, quasi sole petente occasum, tenebrae factae sunt super universam faciem terrae. Nam ipse solus de tenebrosis et confusis Prisciani tractatibus educens lucem, purgavit tenebras, ipsumque veterem et antiquum reforinavit apostatam, Donatistas compescuit, et quasi de culmine montis Synai , alter Moyses legifer a Deo et non ab homine sibi scriptam grammaticam hominibus reportavit; in quo sublato tanto et tali artifice non solum prima, id est grammatica, sed sorores artes caeterae patiuntur. Unde quid facient parietes cum corruerit fundamentum? Quid infelix grammatica, orba parente suo? de quo completum est illud verbum propheticum : Vox in Rhama, hoc est in excelsis, est audita, ploratus et ululatus multus, Rachel plorat maritum suum , et non est qui consoletur eam, ex omnibus cliaris suis. Nam quis similis sibi? Utinam suscitaret Dominus spiritum suum ad minus per aliquam pbitonissam ut loqueretur nobis ad tempus, et l'evelaret nobis mysteria magister magistrorum ille doctissimus, qui ducebal animalia in stuporem. Verum quia omnes morimur, et sicut aquae currentes quae non revertuntur dilabimur, testante philosopho, crudelitatem fati aequalitas consoletur. Moerore jam deposito, vos qui
* In impressis Bernhardus ; in cod. Phillips. Benedictus.
PIÈGES JUSTIFICATIVES
talem et tantum dilexistis autorem, ad hujus exequias concurratis, orantes pro illo doctore mirabili, qui a mane usque ad vesperas clamavit sicut pullus hirimdinis, et ut columba meditatus est ponensque animam suam pro scbolaribus, docendo desiit et docuit desinendo.
Cogunt flere bene laceros vos jure Camenae Pro doctore Bene docuit qui dogmata plene, Doctor doctorum , lux praevia grammaticorum , Norma latinorum , vir consors philosophorum ; Cui dédit illa mori quae nulli parcit honori, Corruptela boni , tanti censura patroni , Sillaba mortalis mors , impia sincopa talis Qua vires partes hominum solvuntur et artes.
