NO

LETTRE d'ACCURSE A PIERRE DE LA VIGNE.

Imprimée dans Martène et Durand , Ampliss. cotlect., t. II, col. 1173 , no II. — Collationnée avec le manuscrit Saint-Germain-Harlay 455 , et le manuscrit 8390 de Middlehill.

Petro de Vinea Accursus. Non vivit in orbe terrarum qui honorem vestrum magis me sitiat et serviendi voluntatem habeat promptiorem, et boc malo quod veridica Tenientium de curia relatio afferat ac operum affirmet effectus, quam benivolentie nostre référât continuata séries litterarum. Unde vester sum totus et de me confidenter et secure jtibere potestis, etfacere quicquid pîacet.

PIÈGES JUSTIFICATIVES. 30a N» 8.

PIERRE DE LA VIGNE DEMANDE AU ROI d' ANGLETERRE DE LUI CONFÉRER LE TITRE DE CITOYEN ANGLAIS.

Imprimée dans Martène et Durand, AmpUss. collée t , t. II, col. 1164, 11° XXXVII. — Collationnée avec les manuscrits de Paris 455 fonds Saint-Germain-Harlay, et 4042 ancien fonds latin, ainsi qti'avec le manuscrit 8390 de Middlehill.

Excellentissimo domino sup domino H. illustri régi Angliae P. de Yinea. Apulus vester a vobis in fidelem régis per regiae munifîcenliae gratiam adoptatiis adoptari in municipem Angliae supplicat per eandem, ut non solum devotus fîdelis régis et domini, sed et regni filins habeatur et civis. Super quo cum dominus meus, verus et efficax amicus vester, ideo affectuosissimas preces excellentiae vestrae dirigat, sicut puto, satis potest industria vestra colligere quod, rejectis adulationibus frivolis aliquorum, fides mea perfectissime clariiit apud eum.

LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE AU GRAND JUSTICIER HENRI DE MORRA SUR LES AFFAIRES DE LOMRARDIE.

Imprimée dans Martène et Durand, Ampliss. collect., t. II, col. 1163, m XXXV. — Collationnée avec les manuscrits de Paris 455 fonds Saint-Germain-Harlay, et 4042 ancien fonds latin, ainsi qu'avec le manuscrit 8390 de Middlehill.

Domino magistro justitiario P. de Vinea. Sperata pluvia quam in adventu magistri H. magna et multa tonitrua promittebant, in rorem tenuem est conversa, et licet aliquando navem noslram usque ad visionem portus

' Il s'agit évidemment du grand maître des Teutoniques Hermann de Salz.

304 PIÈCES JUSTIFICATIVES

spei vela secunda deducerent, dum tamen credebamus terram promissionis attingere, contrariorum ventorum impulsus mox in altitudinem pela^i valde celeriiis rediicebant. Et idcirco expedit ut in apparatu succursus morantium apud Tyrum, vestra et aliornm sociorum vestrorum industria non lentescat. De negotio Lombardiae illud in éventa tandem invenimus quod divinatio mea et magistri Pétri de Sancto Germano longe priusqiiam veniret magister [H.] ad curiam, praesagivit. Magister pedem habet in motii quem discipnlus in uxoris qiierelam et taedium prosequetur.

LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE A l' ARCHEVÊQUE DE CAPOUE. IL s'excuse longuement DE NE PAS LUI AVOIR ÉCRIT PLUS TOT, ET FINIT PAR LUI DONNER DE SES NOUVELLES.

Imprimée dans Pétri de Vin. Epist., lib. HI, cap. xxxix. — Collationnée avec le manuscrit de Paris 455 fonds Saint-Germain-Harlay.

Fateor, pater, quod juste redarguor, sed injuste condemnor; eatenus verumtamen justiciae nota porrigitur, quatenus efficacia justae petitionis extenditur quam subséquents objectio defensionis elidit. Sed et toléra ndus est filius si peccavit, et paternae decet condemnationis mole non obrui, quam, licet appellationis lima prompte non lateret , supportationis tamen remedio reverenter évitât. Etenim quod in taciturnitate tîlialis obsequii expergefacta memoria paternae dilectionis obstupuit, quam in oblivionem unius pauperis filii sed devoti , oblectamenta nobilium et sublimium amicorum delinimenta seduxerant, stupentem patrem natura cogente non arguo, si somnolentus à filio voluit per frequentis vocis instantiam excitari. Grudelis tamen et impia conditio* sequeretur, si

* In cod. condempnatio.

severi patris judicium filiiis sentiat , quem justa timoris allegatioprotegit, et igriorantiapalernaevoluntatis excusât. Quietitamen natura, non homine terminuin imponente, evigilaïus est pater, filium pavidum et tacitum invenit, ac lacté paternae dulcedinis prae somni longitudine sitientem confortât, pavidum famelicimi ediicat, sed tacentem accusatetpatemapietasreverentiamarguitfilialem. Gonforlatns filius loquitur, timons exceptione se protegit redargutus, sed tamen a pâtre non respuit nutrimentum. Sufficitne vobis istud, o pater, quod causam vestram ego ipse qui notor , pietate justitico ; quod me timoris ac reverentiae solum exceptione defendo; quod condemnationis paternae sententiam filiali supportatione devito. Dicet forte pater: Non sufficit; sed mentem exiget a filio meliorem, ut forte culpam fore confiteatur ubi culpa non subest. Quid faciam ? cedam patri, culpam confitebor et dicam: « Peccavi, pater, in coelum et coram te. » Sed ut scelus omne proscribam, negligenter me habui, luxuriose tamen non vixi: sacra paternae reverentiae nullo meretricio pollui, quanquam obsequium filiale praestare devotius, prout. pater existimat, debuissem. Vestra, pater, est vinea, et si dignemini non velle contrarium vestra dicetur; ad vineae vestrae palmites seu radiées nuUa corruptionis mixtura pervenit : nuUum saporem alteravit insitio: nulla colorem alteritas varia vit. Talem vindemiam habetis ex vinea, qualem plantationis materiam contulistis. Causamini, pater, quod vinea vestra botros in débita quantitate non afferat, quod arefacta sit vinea; respondeo: Et vos cur manum subducitis cultui, et fonlis irrigui copiam denegatis? Causamini privignum in fîlio, demeritum in alumno; respondeo: Et vos cur iactis dulcedinem alùmno subtrahitis, et cur in fllium ita crudeliter novercatis? Excusationibus vestris et incusationibus meis manum vestram somnolentam et debilem a scriptura abducilis propter morbum. Utinam, chare pater,

PIÈGES JUSTIFICATIVES

nec mihi fiiisset hactenus somnolenta, nec aliis expedifa; sed ut vidi fréquenter et providi, dormitavit haec filio, sed aliis evigilavit. Super his omDibus , pace data , petiistis quod nullo praetextu excusationis proposito , prosperum statum meum (si tamen castra sequentem sequeretur pro~ speritas) et principalia principis nunciarem. Durum et impossibile petitur, quod me vestra redargutio sic prostratura, sic jacenteminvenerit, sic relinquat, ut ad increpanda patris eloquia non resurgam. Pacem proptereanobis dare possumus invicem; sed nullatenus ego mihi et cordi meo, quiu doleat, et oculis quod non fleant, dum subreptum mihi patris animum video et caussam ignoro. -Vinea mea quid fecit vohis? vel vestra potius, quod irrigationem ejus ad aliam, quae demum vohis lambruscas afferet, transtulistis ? Denique quantumcunque dolentis ingenio dolor et doloris materia suhtrahat voluntatem , imperio tamen patris obediam, et epistolae, quae postquam totam Germaniam circuivit , tandem ad me novissimo mense Augusto fatigata pervenit, respondeo quod corpore valeo : lahore tamen continno lahoro dum inter Gharyhdim et Scyllam , inter Cardinalium scilicet et Lombardorum astutias, navicula fiiii tumidis Huctibus fatigatur. Gesarea gesta magnifica vos epistola principis fréquenter edocuit, cujus chartam scribentis filii manus nudam et vacuam aliquando tetigit, et ingenium virginem defloravit.

LETTRE d'un ANONYME A PIERRE DE LA VIGNE , POUR DEMANDER LA RÉCOMPENSE DE SES SERVICES.

Inédite , publiée d'après les manuscrits de Paris 455 fonds Saint-Germain-Harlay, et 4042 ancien fonds latin , et d'après le manuscrit de Middlehill 8390.

Mirae probilatis et magnae industriae viro P. de Vinea, etc.Nulliusrei eventus adeo mentem laedit quam qui

PIÈCES JUSTIFICATIVES

post exhibitionem operum ad irritum spem declucit. Ego qiiidem quia super omnia concupivi grata vobis servicia exhibere qiiibus possem vestram favorabilem gratiam obtinere, vobis féliciter apiid Faventiam commorantibus, sponte et ab aliqiio de vestra familia non rogatus vestram vineam introivi, in qua diu iaborando usqiie ad vestram felicem reditum diei et aestus pondus sustinui , et patris familias divinnm denarium non accepi. Verumtamen si multa a vestra memoria elabuntur, aliquateniis non admirorquiim multis ardiiis esse convenitvos întentosMnter aliatamen qnae humeris vestris incumbimt, memores exista tis ut remuneratione aliqua respicere me velitis!

LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE AU PATRIARCHE d'AQUILÉE , POUR LUI CONSEILLER DE QUITTER FAENZA ET DE SE TRANSPORTER DANS UN LIEU PLUS SALUBRE.

Publiée dans Martène et Durand, Ampliss. collect., t. Il, col. 1178, 1179, no LX. — Collationnée avec les manuscrils de Paris 455 fonds Saint-Germain-Harlay efc 202 Notre-Dame, ainsi qu'avec le manuscrit de Middlehill 8390 où se trouve la rubrique : '< Pelrus de Vinea patriarclie Aquilegiano egrotanti in curia , consulens ei quod ad locum salubriorem se transférât ».

Gadat super Faventiam fulgur et perflet eam spiritus procellarum , cujus pestilens mora coegit patrem curiae , virum circumspectum et antiquis patribus dignum, ad nostrorum institutionem temporum praeservatum, a nostri praesentia et consolatione consortii removeri. Pereat illius civitatis memoria et in eam ros vel pluvia non descendat in qua fons noster irriguus status et saluiis babitae detrimenta concepit. Rarus ipsam inhabitet incola , quin potins relegatio publica filiarum eam lugeat desolatam in qua

' In cod. 455 nifentes.

308 PIÈGES JUSTIFICATIVES

reipublicae pater coepit langoris incentiva sentire qiiae ad remotiora loca remediis indigent balneorum. Vadat ergo pater a fniibus istis; vicina , quœso , provincia Marca salutem admoveat, et procuret sibi comnioda in illis partibus expectata salutis, quibus

Nullus in orbe magis radiis perlucet amoenis.

Nonne videtis, bone pater, ranas suis turgere paludibus quae suam videntur hominibus ingerere corruptelam? Ex ipsa qaoque terra vaporem corriiptionis consuevit emergere, quae corpora delicata corrnmpit cujusiibet sexus et aetatis, nocivam confiniis pestem afferens et diversa aegritudinis incommoda moratnris. Golligitur ergo per évidentes conjecturas ab incolis quantum caveri valeat ab exteris et tinieri conversatio religionis, qualiter intendere debeat ad recessum cujus praesentia continuatis proprii corporis incommoditatibus élaborât. Nec reor inutile fore consilium hominem locis pestilentibus insuetum ad salubria loca se transferre, ubi sperata voti incolumitas cum oportunitate loci et cuni cleraentioris aeris beneficio naturae proveniat et paterno statui congaudeat expectatio filiorum. Gonfortetur igitur ex mutatione loci viri robusti complexio et patrias oras bilariter adeatis in quibus vos lac educavit infantiae et Minervae cultus edocuit et promovit adultum; ibi sub aequalitate poli, temporis vernante temperie, infirmitas quae incumbit in omni suo génère cursum^ inveniat, sicut expedit patienti; propter quod nos, vobis prius salubriter restitutis, laetificabitis filios qui etsi passo compati mur, rêvera cum patiente langores nostros ex aequo non indigne portamus, praestolantes in brevi summo desiderio reiîci vestrae resumptae ruraoribus sanitatis.

* Incod. 202 risnm. Forsitan fermimim.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE SUR SON RETOUR A LA COUR APRÈS SES NÉGOCIATIONS A ROME (1243).

Publiée dans Pétri de Vin. Epist., lib. III, cap. vu.

Praeteriti laboris angustias,quaspatientibus nobis bactenus invida Roma suaserat, cum variae voluntates Imperio seniper varientiir, et actus Viterbiensis nequilia suggerentepericlum et laborem dealpibus Lombardiae, denovo gustavimus ; qnibus , divina clementia quae fessis dat requiem , licet ipsas per regni refrigerium crederemus reprimere, superatis, ad curiam prosper reditus nos reduxit incolumes , ubi de vestris renovari successibus expectamus.

SUPPLIQUE DITE LAMENTATION, ATTRIRUÉE A PIERRE DE LA VIGNE. LE MINISTRE DISGRACIÉ ACCUSE DE SA CHUTE l'iNGRATITUDE DE SES ANCIENS AMIS ; IL S' ADRESSE A l'eMPEREUR, QUI EST POUR LUI l'image DE DIEU, QU'iL APPELLE SON MAITRE ET SON PÈRE, ET DONT IL IMPLORE LA MISÉRICORDE.

Nous avons établi ce texte important d'après le manuscrit de la Bibliothèque impériale 4625 A, fol. 95 verso, ancien fonds latin, en le comparant avec le manuscrit de la même bibliothèque 8630 , fol. 23, 24, qui est malheureusement incomplet; mais nous avons trouvé d'excellentes variantes , qui rétablissent le vrai sens de cette pièce , dans les manuscrits suivants : Bibliothèque de Trêves, n» 34, fol. 129 verso, 131 recto : « Conquestio miserie P. de Yineis». — Bibliothèque de la ville de Leipzig, répert. I, n° 20 , fol. 222 : « Ultima epistola Pétri de Vineis. Conquestio ejus miserie. » — Université de Leipzig, n° 1267 : « Querimonia P. de Vineis postquam fuit cecatus ab imperatore. )> — Fonds de Saint-Emmeran à Munich. E : LXII, lib. I, n° 23 : « Conquestio Pétri de Vineis quando fuit cecus, quod pessirae sibi retribuitur ab bis quibus benefecerat. » — Bibliothèque de Breslau, class. IV, 102. Sans rubrique. — Bibliothèque de Closter

PIÈGES JUSTIFICATIVES

neubourg, n° 734, fol. 1 : « Epistola Pétri de Vineis ad dominum^ papam. » — Bibliothèque de Vienne , fonds du prince Eugène n-^ 9 (476), lib. VI , 11^ 35 : « Epistola Pétri ad papam. Implorât gratiam et ereptionem de multis miseriis quibus extitit involutus. » — Manuscrit du prince Fitalia à Palerme , fQi. 48 à 53 avec cette rubrique : « Lamentatio Pétri de Vineis dum erat in carcere imperatoris. Qui redit ad nihilum qui fuit ante nihil. »

Aperi labia mea, Deus, et tenebras loquenlis illustra ut sit efficax serino lïieiis et ad audieiidiim aures demulceat aiiditorum. Sparge rorem tuae gratiae supplicaiiîi ; infiinde vocibus inictioiiem ni qui in cursu praesentis vitae atteritur de tua gubernatione laetetur. întret in conspectu vicarii lui sancti ista qiiae offertur oratio et te desuper inspirante, in oratione liiijusmodi miserationis plenitudinem prosequatur. Prolixa doloris mei pagina nova tangat corda fidelium, et qui patientis fletu non flectitur, ad compatiendum supeniae pietatis affectibos excitetur. Eram dudum fama dives et abundabam in prosperis; eram prae principibus in patria singularis, cumcfue mibi in statu fragili nil deesset et fortunae fallacis eventiis me ad forlia roboraret, direxi oculos faîlaces ad grandia et impetu cœepi petere potiora. Sic quod, cum cor appetendo calesceret et ad digoitatum regimen ambitiosus animus aspirareî, mox fortuna ad casum asperitatis accendit, mox ad certamen attrahit, mox ad tentationes innumeras excitât, ut vel tentationum jaculis illum torquendo confoderet vel eum sibi per improvisa certamina subjugaret, quaelaqueum tetenditut aspiranti sperata subtrahat et idem ad habita de caetero nonrecurrat. De parvis tandem vocatus ad grandia, de infimis ad excelsa promotus, illic inveni poculum aiuaritudinis ubi sumei'e speraveram somnum pacis et ibi ferculum felle mixtum u]}i recipere decreveram incrementa virtutum. Propterquod dies facti sunt mibi obnoxii, menses vacui et horae instabiies status mei. Oderunt me mei

PIÈCES JUSTIFICATIVES

iniquo odio et statuerimî insidias in obscuro; illi paraverunt pedibus meis laqueos qui comedebant mecum hacteniis panes meos; illi obtiilerunt mortis in calice pociilmn qiios dudum praefeceram sine prece ; subtraxerunt mihi conjuncli gratiam et abstulerunt subditi illam modicam quam obtiniieram praelaturam. Defeci in cursu currenîiiim, et comparatus sum cineri et redactae sunt cervices in luîum. Inopinatls casibus conîeror et dies niei transeunt quasi cursor. Abbreviatus est dierum meorum terminus et îempora mea praetereunt quasi fumus. Multiplicata sunt vulnera et decreverunt Yitae meae tempora velut aqua. Virtus mea qoasi nebula deletur; spes non subsistit, mutor facie, dolore torqueor et ad praeterita quasi navis transiens non reyertor. Yita paulatim déficit, et residuum erucae sub brevi locusta consumit. Adhuc in auribus meis terroris est sonitus, adtiuc attoniti sunt ocoli cordis mei, adhuc dolor loquentem afiîcit et illum plaga pesiilens non relinquit; adhuc maledicentes circumdant me lanceis et transfigunt viscera jaculis pungitivis; adhuc addunt vulnera super vulnus ut fiât in amaritudine kictus meus. Goncepi enim dolorem quasi parturiens, sed est semper coram oculis meis plaga recens. Confractus sum quasi vas figuli, et adhuc non cessât laqueus inimici. Ex fletu vuUus intumuit et spiritus tristis angustiantis ossa siccavit. Per singulas noctes infestât me lectulus meus; turbant somnos curae, sunt infestae vigiliae horis singulis vitae meae, esus horribiUs, potus trislis, ludus exasperans, visus gravans, incessus pestilens, status laedens. Nube visus obducitur, et auditus prae doloribus impeditur, îactus frémit, et odoratus non discernenda discernit. Mens pungitur, caro dissolvitur, animus cruciatur, et cor môum non caret onere cuncta desiderans in dolore. Educunt plerique sagittas de pharelra, verbera super oleum mo~

PIÈCES JUSTIFICATIVES

lientes; addunt verba ironica dicentes : « Hic littus inaniter bobus arat, dum locum in paradiso ecclesiae sic

expectat. » Sedentes in insidiis perturbant itinera gra- .1

dientis, detrahentes mihi nocte non dormiunt et in oc- \ culto latibulo ad occasum languentis se abscondunt. Excitant in oculis meis pulverem et super vestes proprias

mittunt sortem. Expectat mens noxia quod cadat bume- ;

rus de junctura, sperans quod ramus ab arbore praeci- i

datur. Cernunt quod transeunt dies mei et quod non sit |

qui sanet vulnera conturbati. Lux patientis extinguitur, j

ignis doloris accenditur et afflictionis asperitas augmen- \

tatur, tanquam non sit qui opem conférât et qui jacenti ]

dexteram suae miserationis impendat. Gogitationes variae 1

succedunt in me eo quod non est qui eripiat a languore. j

Sinit lansfuidum medicus et non sanat unctionibus vul- !

nus ejus; mens in diversa rapitur et etiam propria non

sanatur virtute. Cor jugitet fatigatur, virlus indefîciens \

non redditur tremulo et non est qui misereatur et confe- • rat alimenta. Non inveni in sylvis siliquas : invadit inedia costas meas. Non inveni in mari pisces nec in fontibus aquas dulces. Non inveni in portu pacem nec etiam tutam in tranquillo littore stationem. In pratis herbam

non reperi, umbram in vallibus non inveni, non fari- \

nam in cistartiis et oleum in lecythis. Perdidi virtutes |

solitas et siti perii secus aquas; amisi cordis dulcedinem ]

et defeci frigore juxta ignem. Intuentur me obliquo oculo \

seniores et dérident me continue juniores, et corrodit ]

reliquias aliénas in turbine qui consuevit propriis abun- j

dare. Et sic qui speraveram vitasse tenebras, adhuc j

tenebrosas video vias meas. Per hoc itaque malecre- j

dentés quod oriantur spinae pro ordeo et tribuli pro fru- \

mento, fel pro balsamo et vappa contemptibilis pro |

clareto , expectant quod lugeat ille qui premitur et quod \

ei esca desiderabilis denegetur. Expectant quod in spe- j

PIÈGES JUSTIFICATIVES

ratas cadat insidias et pro ipso in domo domini non sit panis; expectant quod pro illo qui est consumptiis angustia, in dominica vinea non sit uva; expectant quod deficiat mentis oculus et pro eo in domo domini non sit cibus. Expectant quod adhuc claudicare debeat in suis semitis qui vinctus est funibus paupertalis. Expectant quod a casibiis non eripiat pauperém qui justo judicio judicat totum orbem. Expectant quod cadentem non erigat, eo quod illum asperitas doloris inclinât. Recogitent qui mala cogitant quando pullis corvorum negavit escam qui in altis habitat et firmat fundamento stabili totam terram ; quando servis suis rorem negavit gratiae qui servat ostiis suis mare ; quando negavit pauperi elemosynam qui respicit terram et tremere facit eam; quando non fluit in sitientem fons fontium et in egente non eget qui tenet in sublimibus principatum. Revolvant secum qui talia in cordibus meditantur quando Petrus petra Ecclesiae et janitor coeli illos repulit quos vocavit et eos deseruit quos assumpsit, quando petentes graliam a Ghristo ab ipso passi sunt in petendo repulsam, quando perdiderunt mercedem laboris et operis petentes subsidia pietatis, quando ejus vicarius, pater orbis, inhumanus exlitit creaturis, quando in mundi bu jus statu inslabili non est secutus vestigia Dei sui, quando non peperit quod concepit, quando quod incepit non tîne desiderato conclusit. Quis post Petrum sic petra fortitudinis extitit ? Quis sic pro fidei Ghristianae defensione pugnavit? Quis sic sancti institutor est ordinis, quis sic sectam diligit novae prolis? quis sic educat providos? quis sic exaltât egenos? quis sic curam gerit pauperum? quis sic placet per opéra pia régi regum? quis sic in omnibus viis suis opéra pietatis exercet? qui me reddit inopem et molestiam corporis efficit sufferentem? Gonsurgat ergo pater, quasi fulgor meridianus ad vesperam

3U PIÈCES JUSTIFICATIVES

et sacro sanet medicamine plagam meam, miserationis suae expandat radium ut respire m cum reputaverim me consmuptum, et quo magis status est ambiguus, eo alterius palris fiat provisione securus. A pâtre factum [sic) vocatus est filius et in ipsa vocatione consumpsit tam propria quam stabilia et mobilia fratris sui. Pius sermo de patris pectore procédât et in me hora vespertina clarescat. Alii senescunt tempore, ego autem senui non diiUurnitate temporis, sed dolore. Tollat mortis amaritudinem clemens pater et umbram producat in lucem. Non est incurabilis dolor meus ut eum sanare non valeat pia mauus. Laetabitur si ille subsidia misertus porrigat cui plaga pestilens nune occurrit. Recedet umbra cum subito prorumpet aurora. Respirabit servuius cui miserebitur ejus dominus, nec privetur sanctae pietatis subsidio adhuc positus in obscuro , nec relinquatur in tenebris siibditus custodiens vias ejus. Quousque conférât pulsanti gratiam, ab ejus sacris pedibus non divertam. Roboretur brachio fortitudinis qui factus est ^iribus imbecillis; qui pudore grandi deprimitur, non absque paterno munere moriatur. Quis est qui cogit amnes ne defluant et fontes uberes ne decurrant? quis est qui tegit solem ne splendeaî et patrem ne filio rorem suae benedictionis impendat? Ergo cesset obstaculum ut caritas perficiat opus suum.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

LETTRE d'innocent IV A PIERRE d'aTINO , POUR QU'iL SE FASSE RENDRE UN BÉNÉFICE DONT JEAN , NEVEU DE PIERRE DE LA VIGNE, S'ÉTAIT EMPARÉ (15 OCTOBRE 1248).

Inédite, publiée d'après le manuscrit de la Bibliothèque impériale 4039 ancien fonds latin, lettre 441.

Magistro Petro de Atino scriplori nostro, caiionico Atinatensi, rectoriecclesiae sancti Marciani de Atino Soranae diocesis. Gum sicut nobis significare ciirasti, bonae memoriae L. episcopus Aquinas ecclesiam sancti Marciani de Atino tibi auctoritate felicis recordationis G. papae praedecessoris nostri duxerit conferendam, in contradictores vel rebelles excommiinicationis sententiam proferendo tuque in ipsius possessione diii fueris pacifica et qiiieta, nos tuis supplicationibus inclinati, quod super hoc ab eodem episcopo factum est ratum et gratum habentes, dictam ecclesiam tibi auctoritate apostolica confirrnamus et per scripta praesentia committimus, non obstante quod canonici de Atino post coUationem hujus quemdarn ex ipsis de ipsa ecclesia investisse ac eam cum J. judicis Pétri de Vinea nepole, qui pro eoruin se gerebat praeposito, auctoritate propria comniuni mensae postmodum temere députasse etid juramento firmasse dicuntur ; quae etquicquid aliud de ipsa ecclesia vel bonis ejus in tuum gravamen et praejuclicium fuerint praesunipta, nullius decernimus existere firmitatis. Nullus igitur, etc., nostre confirmationis et constitutionis , etc. DatumLugduni, idus octobris, anno vi.

Dati sunt ei super hoc conservatores abbas Gasemarii et prior sancti Dominici Verulani et Sorani diocesis « ut Ipsum non permittant contra confirmationis et constitutionis nosîrae tenorem ab aliquibus molestari. Quod si non ambo, etc. Datum ut supra».

AUTRE LETTRE iVlNNOCENT IV POUR METTRE LE MÊME PIERRE d'ATINO EN POSSESSION DE l'ÉGLISE DE SAINT-PIERRE ad Cellas OU DE TOUT AUTRE BÉNÉFICE DÉTENU PAR JEAN , NEVEU DE PIERRE DE LA VIGNE (1" AVRIL 1249).

Inédite , publiée d'après le manuscrit de la Bibliothèque impériale , ancien fonds latin 4039, lettre 654.

EpiscopoTerracinensi. — Dilectiis filiiis magister Petriis de Atino scriptor noster in nostra proposuit praesentia constitutus quod dudum ad.... abbatein sancti Gonstantii de Aquino ejusque coliegam a nobis li Itéras impetravit per quas mandabamiis eisdem ut ipsi magistro vel procuratori suo ejus nomine capellara sancti Germani de Sora ad collationem abbatis Gasinensis ut dicitiir pertinentem, amoto ab ipsa J. clerico, nepote judicis P. de Vinea, qui eam cum aliis personatibus, ecclesiis et beneficiis detinere dicebatur contra canonicas sanctiones, auctoritate nostra conferrent ac ipsum in possessionem ipsius ecclesiae inducerent corporalem, contradictores, etc.... Verum cum de praedicta capella scriptam sit pro alio sicut fertur, ac etiam per eumdem Gasinensem abbatem adeo sit in possessionibus diminuta quod super ea nullum aut modicuin speret commodum reportare, ut nostra gratia effectu non careat sibi petiit suppliciter provideri ;mandamusquatinus eideni magistro Petro ecclesiam sancti Pétri ad cellas Teanensis diocesis vel aliquid aliud de beneficiis J. praefati quae habuitinprovincia TerraeLaboris cum cura vel sine cura, quod idem magister duxerit acceptandum, auctoritate nostra conféras et assignes, ipsumque vel procuratorem ejus, amoto ab eo dicto J. vel alio quolibet detentore, etc., etc. Dat. Lugduni, kalendis aprilis, anno vi.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

INNOCENT IV ANNULE l'ÉCHANGE d'uNE MAISON A CAPOUE CONTRE UN HOPITAL AU DIOCÈSE DE LUCQUES, JADIS FAIT PAR PIERRE DE LA VIGNE AVEC LES FRÈRES HOSPITALIERS d'aLTOPASCIO (29 NOVEMBRE 1251).

Communiquée par M. l'abbé Bini, d'après le reg. VIII, epist. 72 , aux Archives du Vatican.

Innocentius, etc.... ma^istro et fratribus hospitaiis de AltopassLi Lucanae diocesis. Ex tenore vestrae petitionis accepimus quod quondam magister Pelrus de Yinea, cui tune temporis tanquam praepotenti offîciali quondam F. imperatorisnon poterat sine gravi jactura resisti, aspirans ad ecclesiam et domum vestram sitas prope civitatem Capuaeac pauperum etinfirmorum usibus deputatas, illas sibi a vobis concedi fréquenter cum instantia postulavit ; et tandem illas cum aliquibus pertinentiis earumdem accipiens, quoddam bospitale praedictae diocesis cum pertinentiis suis spectans ad.... Lucanum episcopum pro supradictis ecclesia et domo nomine permutationis vobis et hospitali vestro concessit,praefatoepiscopohospitaleipsiim ad jus snum sicut antea fueral processu temporis revo-

cante, eo tune praecipue in illis résidente par-

tibus qui non solum erat terror bumilium, sed sublimium personarum , nec etiam obstante si bona ejusdem P. aut ecclesia et domus supradictae per nominatum F. aut officiâtes seu fautores ejus occupala extiterunt

Datum Perusii, iii° kalendas decembris, anno \ur.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

INNOCENT IV DONNE A ANDRÉ DE CAPOUE DES MAISONS ET UN VERGER, PRÈS DE l'ÉGLISE SAINT - FRANÇOIS , QUI AVAIENT APPARTENU A PIERRE DE LA VIGNE.

Publiée dans Caméra, Annali ciel regn. di NapoU, p. 218, no i. — De Blasiis, Ricerche, docum., not. T.

Innocentiiis episcopus, servus servomm Dei, dilecto filio magistro Andreae de Episcopo civi Gapuano salutem et aposlolicam benedictionem. Para fides quam ad nos et apostolicam sedem habere dignosceris, nostmm instanter sollicitât animiim , etc. Hinc est quod cum Conradus natiîs quondam Frederici olim Romanomm imperatoris tibi destitutionem domorum et aliarum possessionum tuarura intolisse dignoscitur, pro eo quod ipsi ecclesiae mente stabili adhaesisti, etc., unam de startis de Belasois quarum alteram magistro Petro de sancto Herasmo civi Capuano duximiis conferendam , nec non et domos cum viridario, arbustis et terris aliis eisdem annexis prope ecclesiam sancti Francisci, quœ fuerunt quondam Pétri de Vinea, etc.

(loséré dans un diplôme du roi Charles II, daté d'Aix en Provence le 18 novembre 1292, qui confirme ces mêmes biens à Barthélémy de Gapoue, tils d'André.)

HENRI III , ROI D'ANGLETERRE , AU NOM DE SON FILS EDMOND , CONFIRME LA DONATION DES BIENS DE PIERRE DE LA VIGNE 'FAITE PAR INNOCENT IV AUX NEVEUX DU CARDINAL OTTOBON DE FIESQUE.

Extrait de Rymer, Foedera et Convent., etc., t. I, p. 339.

Eodem modo scribitur venerabili patri Ottoboni sancti Adriani diacono cardinali boc adjecto : « Cum nepotes

PIÈCES JUSTIFICATIVES

vestri filiis nostris linea consaDguinitatis sint conjimcti, confirmationem verae clonationis felicis recordationis Innocentii Papae super bonis qiiae fuerunt quondam Pétri de Yinea, in forma quam dilectiis vester et noster magister Rosîandus nobis exposuit, vobis per latorcm praesentium destinamus. »

LETTRE d'un ANONYME A PIERRE DE LA VIGNE ET A TADDÉE DE

SESSA, POUR ÉTABLIR QUE LA PRUD'hOMIE l'eMPORTE SUR LA \ NOBLESSE DE RACE. :

Inédite, publiée d'après le manuscrit Rhediger à la bibliothèque de Breslau , no 37 , et d'après le manuscrit Fitalja à Paierme , fol. 51 recto.

Viris elegantissimis, magni Cesaris domesticis, sensu et moribus praedotatis, dominis magistris P. de Vinea et T. de Suessa, magister T. * animi devotionem. In scolis nostris jocoso quodam incidente litigio, de nobilitate generis et animi probitate facta est contentio quae illarum videretur esse major; et bine inde satis probabiliter disputatum. [Sequitiir epistola longa, argumentis ad morem temporis refecta ; et ita concluditur :] Demum si ; nobilitas est quaedam laus ex meritis parentum proveniens et solae virtutes merentur, mérita ex virtutibus ac- \ quiruntur, ex qua re est in virtutibus nobilitas. Et si per ; médium a probitate tantum comparantur (virtutes), babeo ] igitur probatum probitatem modis omnibus esse nobi- i îitati generis praeferendam. \

* In cod. Fitalia littera tantummodo initialis P.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

LETTRE DE RICHARD DE MONTENERO AUX MAITRES DES COMPTES, POUR s'excuser DE n'aVOIR PAS ENCORE PAYÉ CE QU'iL DOIT AU FISC.

Inédite , publiée d'après le manuscrit de la Bibliothèque impériale 8567 , fol. 82 recto , ancien fonds latin.

Rationalibiis apiilis Riccardus de Montenigro. — Monitricis induta vocabulum et sollicilantis repraesentativa misterium vestra nuper ad nos amicabilis venit epistola. Quae licet dnplici coriquestione nos pnngeret et nostram in duobus redargueret tarditatem, eam tamen amorc mittentium quo decuit honore recepimiis, et ne committere videamur quod dampnare deberemus in alios, libenter audivimus quae duorum inculcata monitio persuasit. Sed si veritatis indago respicitur et scribentis pensatur intenlio, informis querimoniae forma videbitur et in neutro dampnabitur accusalus; cum si vestra dilectio nos de dilata satisfaclione redarguit, pro nobis instantiuni negoliormn et temporis qualitas evidenter alleget quae bursam nostram habitudine proprietatis exciitiens, nedum hactenus satisfacere de debitis non permisit, sed et novis astringi nos inutuis de necessitale coegit. Si vero nepotem de contumacia praeter inducias sibi datas impetitis, ipsum et juvenilis motus, tardus provisor utilium, et dominica fréquenter sibi commissa servitia condecent excusare. Licet igitur quamplura suffragia confoveant causam nostram, suffrages verumtamen cedimus accidentalibus, renuntiamus auxiliis, liti concludimus et vestram in omnibus, ut vobis, magisler Petre \ ex veteri

' Probablement Pierre de la Yigne , à moins qu'il ne s'agisse de ce judex Pctrus qui devait établir ses bureaux à Caiazzo et contrôler les

PIÈGES JUSTIFICATIVES

contracta notitia loquamur audactius, qui iitique quicquid sumus offerimus, placare proponinius voluntatem. Dilectionis itaque vestrae modestia sic nobisciim se gerat civiliter, sic nostrae possilailitatis moderetur habenas, sic facultatis limites metiatiir ut in debitore conservet amicum, et cum quietari non posset ad praesens nisi aliéna subjectione solutio, in amico si placet non aggravet debitorem.

PIERRE DE LA VIGNE ÉCRIT A l'eMPEREUR POUR SE JUSTIFIER DES RAPPORTS MALVEILLANTS QUI AURAIENT PU ÊTRE FAITS CONTRE LUI.

Publié dans Pétri de Vin. Epist., lib. III, cap. ii. — CoUationné avec le manuscrit 455 fonds Saint-Germain-Harlay.

Yobis, non alii, pie César, cedit ad gloriam et honorem quod me totiens redditis per vestras literas gloriosum : quasi dignus sim quod de gloria vestra glorificer, et de prosperis successibus vestris exultem. Equidem nihil mihi sic optabile posset afferri, sicut incolumis status, felix processus, et insignis triumphus ejus a quo sum, et sine ciijus judicio nihil sum, sub cujus umbra vivo, magnificor et honoror. Hec, inquam, dum mihi contingunt, nihil ex me mihi remanet, quod me beneplacitis vestris non obliget et mandatis exponat; et novit Altissimus, quod in his vivere, sub iis senescere cupio, et dummodo placeat, mori concupisco. Ad hec, clementissime principum, ne celem in me quod stimulât, data venia, timens loquor quod in literis vestris quidam me favor terruit, videlicet ubi dicitis : « Hortando mandamus

comptes de tous les officiers impériaux de PAbruzze , de la terre de Labour et de la Principauté. Cf. Histor. diplomat. Frider. sec, t. IV, p. 217.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

» qiiateniis circa servifia nostra, et maxime rationum » nostrarum te géras more solito sollicitum et attentum, » quia licet tibi super iis socios adjunxerimus, serenitas » nostra tamen tibi tantummodo noscitur iiihaerere. » Fateor, domine, quod ex verbis istis favor grandis résultat, nisi contrarium innuant, quod pigrum scilicet arguant vel feriant negligentem. Ad quod si est delator, aggreditur vox libéra innocentem, et si homo vel angélus est, qui sibi super bis placuit, etiamsi nomen habuit, tamen anhelitum perdidit inter filios veritatis. Et certus sum quod quantumcunque sit de latere, qui contra me lasciviat, si votis meis Altissimus faveat ut pedibus vestris assistam, iniquitas adversus me oppilabit os suum. Det aulem Dominus et cito vaniloquiis istis finem, ut visus eorum vos doceat et relatus morani abbreviet, patrem ad filium, benefactorem et dominum ad fidelem reducat.

No 23.

RÉPONSE DE l'empereur, QUI SE PLAINT DES SOUPÇONS MAL FONDÉS DE PIERRE DE LA VIGNE ET LE MENACE DE SA COLÈRE.

Publiée dans Martène et Durand , AmpUss. coUect. , t. II , col. tl73 , 11° 49 , avec la rubrique : « Archiepiscopus Capuanus Petro de Vineis » ; ce qui est confirmé par l'intitulé du manuscrit de Sir Th. Phillipps 8390 : « Archiepiscopus Capuanus Petro de Vinea, reprehendens eum quod suspicabatur maîum de eo ». Malgré cet accord, le ton de cette lettre empêche d'admettre qu'elle soit de l'archevêque de Capoue. — Collationnée avec le manuscrit 455 fonds Saint-Germain- Harlay, III^ part., fol. 98.

Super eo deberemus in te acutioris stilum reprehensionis invertere quod suspicaris nos favere detractionibiis illusoris. Sane non modicumnobisdisplicuit quod nostrae clementiae litterae detua susceperintsuspicione repudium,

piècl:s justificatives.

et quod ad incongruum retractae fuerint intellectum; sed patienter pro Domino omnia ferimus, in vaginam extractum gladium reducentes, quia non licet amplius legis reparare severae judicia ubi nobis ad misericordiae viscera levis successit disciplina.

LETTRE d'aNGELO DE LA VIGNE A SON FILS, ET RÉPONSE DE CELUI-CI.

Inédite , publiée d'après le manuscrit D 38 , bibliothèque de l'Athénée de Turin , folio 69 verso.

A. pater Petro de Vineis filio. Inter vos et me, filii, licet induxeritis otia calamis ut triumphaiibus auspiciis sub divo Cesare vacaretis, adtamen, si non fallor, ad ea scripta restringitur quae vel in tractatum exiliunt, vel effluunt in commentum. Sic itaque nil vetitum agitur, si mutuis affectibusalterab altero nostrum aliquando salutetur, saltem ad hoc ut confortetur pater de prospero statu filii , et certificetur filius de valitudine patris. Aliquot namque diebus morbum quo crucior, ad id coegit discrassia , quod jam vivis postliabitis inter mortuos tabescebam, donec sub quodam susurro levis aura perflaret, gloriosam illam victoriam redolens, quae tropheis rivalibus subegit rebelles. Super hiis autem quae prima fama celebris profudit organa veriîaîis, redditiis sum liber ex mortuis; fremitus in me quievit languoris, et melioris status jugiler convalescit successus

A. patri Petrus de Yineis filius (responsiva). Si familiarem filii manum, pater, habere desideratis ad literas, pbilosophari desinite, deponite Tullium, et rhetoricae modulos relegate. Scio tamen quod impossibile flagito, quod sublimitas montium tacta non fumiget, nec petita

3U ' PIÈCES JUSTIFICATIVES

cordibus cithara digitis organizet; verum potest simplicioris scriptoris officio redimi peregrina simplicitas quam vobis innata subtilitas non admittit. Duni ergo profunditatem putei vestri nietior, et haurire desidero, funiculus déficit, et sic ad marginem putei sitiens hydria necessario revocatur. Fréquenter apposui maniim ad calamum ut patri rescriberem , sed dam ejus scripta considère, de rescribendo despero. Haec est occu patio vera, quae scribentis ingenium hactenus et non dexteram occupavit. Inter tôt naraque vicissitudines negotiorum et teinporum, saltem horae modicae scripturae subjecta laudabilis non defuisset habilitas, si mentis egenae débilitas non fuisset; nec ad tam sublime patris examen inflatam aut rudem mitti decebat epistolam , quam justo postmodum concepto judicio contempni per consequensfiliuscrederet. Gerte nec profuisset hujusmodi literam destinare, quae dum tanti lectoris indignam inspectione se redderet, in sui solummodo visa principio abjicienda potius quam legenda despectivis oculis censeretur. Nec tamen ex hujus presentis epistolae pater obstupescat audacia, quae vestes non deferens nuptiales et rhetoricae nuda coloribus auditorii vestri ostium propulsât impudens. Praemisit enim banc simplicem sequentium literarum fatura simplicitas ut temporis a vobis edicti veniam et acuti remissionem examinis impetret, cui si securus conceditur aditus, strata frequentior aliis subsequetur. Inquietare praeterea nimis frequentibus et familiaribus literis quietem patris et domini filius verebatur, priusquam oblata securitas familiaritatis audaciam tradidisset. Stans (?) igitur securus et simplex, nullam incurrere metuens ex securitate superbiam vel ex simplicltate contemptum, patris jussionibus hilaris et libenter obediam, ut in conspectu serenissimi principis de ipso serenam, cum licet et expedit, faciam menlionem; quod hactenus etiam, novit Altissimus, fa-

PIÈCES JUSTIFICATIVES

ciebam injussus, fîdei veslrae constaritia suggerente matcriam, et circa vos benivolentia Cesaris audaciam iiiinistrante * .

LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE A SA 3IÈRE SUR LA MORT DE SON PÈRE, DONT IL REGRETTE DE n'aVOIR PU RECEVOIR LA DERNIÈRE RÉNÉDICTION. IL Y FAIT MENTION DE SON FRÈRE , DE SA SOEUR , DE SA FEMME ET DE SES FILLES.

Imprimée dans Pétri de Vin. Epist., lib. IV, cap. xiii. — Collationnée avec les manuscrits 202 fonds Notre-Dame, et 455 fonds Saint-Ger-

• main-Harlay. Ces manuscrits portent en tête de la lettre : u Carissime matri sue domine M. notarius P. consolationem in Domino ». Ce qui parait une simple réminiscence du n» 3 , car il est impossible d'admettre qu'au moment de la mort d'Angelo de la Vigne, Pierre ne fût encore que simple notaire.

Expectabam filiali zelo de domo paterna recipere nova salutis et gaudii, qiiibus recrearetur animus castrensibiis negociis occupatus; ineratque mihi sollicitudo continua aliquem de compalriotis meis videre nuncium bonum venientem de regione longinqua, qui vitam parentum doceret filium, de salute conjugis et natarum patris laetificareî affectum. Meam verumtamen expectationem moestus patris funeris ramor adveniens vehementius couturbavit, expectata suslulit gaudia, meque totum dédit fletibus et lamentis. Dolebam namque per quem exislentiam sumpsi patrem, meis votis ademptum, sed justi causa doloris mea viscera retorquebat, quia ubi creditrix natura inaturatos dies suos breviare disposuit, patri non assisterem in ultimis laboranti, ut migraturum patrem filiali aspectu reficerem et qui paternae senectutis baculus fueram, paternum extremae munus benedictionis ac-

' A la marge du manuscrit se trouve une note que nous renonçons à déchiffrer et à interpréter convenablement.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

cipiens, pias patris obeantis manus supra capiit meum flebili devotione tenerem , ac deinde paterno feretro matri praevius exsequiis patris filius obsequiosus adessem. Cumque non fuerit hoc permissum, ut matris fletibus una cum conjuge et filiis sociarer, auditis tamen cursus paterni rumoribus, effusis lachrymis et corde turbato defuncti animam orationibus piis amplectens, in eleemosinarum erogatione Domino commendavi , vacans intérim lachrymis et moeroribus, donec per dominos et amicos meos piis monitis revocatus, in vita ac salute vestra potissime respirarem, dum mihi fuit recta moderatione propositum quod secundum ordinem et beneficium naturae, pater utroque superstite filio, visisque filiis filiorum, exigenle maturitate temporis, in manibus vestris, conjuge meisque filiis pro me pâtre praesentibus, in quibus meam poterat imaginari praesentiam, diem clausit extremum, bonum post se famae testimonium reiinquens, et secum gerens individuos comités, bonorum testes operum quae patravit, ab infîrmitate continua quam passus fuerat transmigrando. Verum, quia me decet una vobiscum suae animae reminisci, et consolationem ad invicem in Domino reportare, vestram maternitatem et sororiam dilectionem deprecor et exhortor, quatenus tu, mater, una cum filiis, tuisque nepotibus, quorum omnium vitam apud Dominum tuis procuras orationibus et salutem, in Domino consoleris; ut nos quoque, frater et soror, qui tua post patris obitum benedictione fovemur, moerore deposito , qui nuUam defuncto videtur utiiitatem afferre, et nobis superstitibus salutis posset impedimenta praestare ac anxietatem renovare continuam, alterna recreatione consolationis ornamenta sumamus; ut hinc inde mutuis literis aura confortationis aspiret, et in domo nostra omnium dolore ac luctu remotis, optata vigeant communis auspicia sospitatis.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE A SON BEÂU-PÈRE ET A SA BELLE- MÈRE , POUR LES CONSOLER DE LA MORT PRÉMATURÉE DE LEUR FILS. IL Y PARLE DE SA FEMME ET DE SES FILLES, QUI DOIVENT ÊTRE POUR EUX UN SUJET DE CONSOLATION.

Imprimée dans Pétri de Vin. EpistoL, \ih. IV, cap. xiv. — Collatiomiée avec le manuscrit 455 fonds Saint-Germain-Harlay , et le manuscrit 8390 de Middlehill , où se lit cette rubrique : « Petrus de VineaE. vicino suo et P. uxori ejus de morte N. filii eorum et cognati sui ».

Socero et soemi suis domino L. et dominae A. P. de Vinea, etc. Cum pervenerimt ad audientiam meam nova de obitu N. * dilecti filii vestri, cognati mei, tactus dolore cordis intrinsecus dolui et condolui valde vobis; iitpote qui bonum de ipso fratrem amisi, et lumen oculorum vestrorum a luminibus vestris anxior in eo fuisse sublatum. Flevi qiioque prae dolore niinio; ociili mei faciein lachrymis maduerunt, quod uxori et filiabus meis tam dilectum collateralem decessisse cognovi, qui absentiam meam una vobiscum commorans supplere poterat, ad consortis meae solatium et natarum. Continuatis ergo in ejus memoria diebus pluribus fletibus et dolore, vidi quod frustra dolebam et quod redimere non poteram mortuum effusione continua lachrymarum, meditatus polius ipse mecum, quod cum sortis humanae debitum solverit, iicet fatali casu et mutato ordine parentum vota turbaverit, et dies nequiverit protrahere longiores, sui memoriam, quam sors amara peremit communibus dimisit intercessoribus adjuvandam; ut cujus vita nos carere contigit, pro eo teneamur ut vivat potius orare quam

* Cette lettre remplace ici le nom du défunt, nom qui serait Benedicfus d'après d'autres manuscrits.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

flere. Venit enim Yobis et mihi quem filium fere assumitis, filii vestri quem sortis aftinilas mihi chaium fecit, mors ipsa potissimum deploranda, quod se dulcibus annis immisçait, et juveiitiitisflorem morsu diro praescidit. Quia vero dispositioni divinae obviari non potest, et animam ejus debemuset possumus eleemosynis potius quam lachrymis adjuvare, cum nec nos deceat in dolore modum excedere praetaxatum, ne nomen Domini qui dédit et abstulit exasperari contingat, supervacuis intabescendo doloribus; quanquam non possim paternum et maternum in discessa lam dilecti fdii revocare dolorem, quem vestrae sperabatis dimittere superslitem sepulturac; audeo tamen fdiali vobis devotione suggerere quatenus vobis, mihi et uxori ac filiabus meis quae vestrae sunt, paterno consulentes afîectu, quantum propter sortis humanae debitum et labilem conditionem mortalium, moerorem vestrum moderari potestis, vestrae ac nostrae velilis providere saluti; cum in superstitibus filia et neptibus vestris, me quoque, qui vitam et consolationem vestram plus filio, si dicere liceat, diligo et affecto, possitis pleuarie consolationem accipere pro defuncto; quem si modo quolibet redimere valeremus, non parceremus laboribus aliquatenus vel personis. Sed ubi a nobis irrevocabiliter est ademptus, et orationum nostrarum auxilia praestolatur, in superstitibus consolatione recepta, suspiria et flelus vestros ad orationum subsidia convertatis; illud inter humana desideria solatium habituri quod pro honesto sui gestu et continentia, per quam se omnibus praestitit diligendum, bonam sui recordationem post fata dimisit.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

LETTRE d'une DAME VEUVE A PIERRE DE LA VIGNE, POUR LUI RE- COMMANDER SON FILS NICOLAS ET SES AUTRES ENFANTS, AVEC LA RÉPONSE DE PIERRE.

Imprimée dans Pétri de Vin. Epist., lib. IV, cap. x et xi. — Collationnée avec le manuscrit 455 fonds Saint-Germain-Harlay.

Prudenti viro magistro P. de Vinea, Blanca uxor quondam . . . cum recommendatione, etc. Tetigit me Domini manus, et apprehendit me indignatio irae suae, ut quae fueram viri solatio destituta, praematura mors filii viduam iterum viduaret. Ideoque duplici contritione con- ^ trita, singulare quaero in vobis dolori meo remedium, discretioni vestrae me fîdiicialiter recommendans. Ad haec sciatis quod Nicolaiis fulm^us gêner vester per Dei gratiam restitutus est plenariae sanitati, ita quod innaturali pallore ab ejus facie recedente, incœpit fmaliter sibi fieri sanus color. Praeterea quia credo vos paterna provisione prosequuturos négocia domus meae, non porrigo vobis preces super aliquo speciali; sed ut generaliter quid expédiât providentes, filios meos et filias habeatis recommendatos in omnibus sicut pater.

Nobili mulieri doininae B.* P. de Vinea salutem et consolationem quam potest et débet. In praematuro filii tui casu, quo percussa doles et sauciata tristaris, impleas naturae debitum, sed divinae correctionis imperium non contemnas. Nec tamen usque adeo, licet inlus efferveat, exaggeratus sit dolor, ut contra Deum provocata, quodammodo videaris te vindicare velle cum lachrymis, et irata injudicempotiusquam correcta credaris, praesertim

* In impresso , Elisabeth. Un autre manuscrit de Paris donne aussi la variante Jacoba.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

cumhabeatDominus quod clainanti respondeat, et habeat consolator quid offerat laclirymanti. Nam ille qui siium communi ratione repeliit, iste dilectionis maternae consolamen siiperstitum tibi concessit sufficientem numerum filiorum. Ad quorum omnium bonum me libenter et hilariter offero affectione paterna sollicitum, et amica provisione fidelem in posterum reservabo; quorum unum, si concesserit Dominus, natura futurum mihi promisit filium et agnatio reliquos filiaiis affines.

l'empereur prend sous sa protection la maison et les enfants DE LA belle -mère DE PIERRE DE LA VIGNE, A QUI CELUI-CI, OBLIGÉ DE s' ABSENTER, A CONFIÉ LA GARDE DE SA PROPRE MAISON ET DE SA FEMME.

Imprimée dans Pétri de Vin, Epist. , lib. V, cap. xix. — Collatiomiée avec les manuscrits 455 fonds Saint-Germain-Harlay et 202 fonds Notre-Dame.

Vocatus nuper ad presentiam nostram magister Petrus de Vin. * pro instantibus Excellentie nostre servitiis, quae personam suam specialiter exigebant, domesticas et festivas primitias nuptiarum quae in conjugii vicinitate tripudiant, mandatis parendo dominicis, interrupit. Gumque domum suam et consortis suae novae constantiam, cujus erat in suo pectore cura major, dum custodes incertoshospites noUet ad hoc vel potius dubitaret admittere, socrui suae, de qua prae caeteris confidebat specialiter et flducialiter commisisset, quae licet in totum

* Nous devons avertir que ce nom manque dans les deux manuscrits précités. Dans le manuscrit de Wolfeubuttel coté August. 13 , 4, il est remplacé par les mots înagister Runcizanus, et dans le manuscrit 8390 de sir Thomas Philipps par ceux-ci, magister Turrizanus. Mais ce Runcizanus ou Turrizanus est parfaitement inconnu.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

Yirilem supplere non possit absentiam, nihiloininus tamen abinde non discedit; dictus magister nostro culmini supplicavit ut domum et tilios socrus ipsius quos ex causa praedicta deseruit, sub nostra protectione recipi mandaremus. Gujus supplicationibus inclinati, fidelitati tuae praecipiendo mandamus, quatenus domum, terram et filios mulieris ipsius non permittas ab aliquo molestari, sed ipsos in eorum juribus, auctoritate nostri euhninis, manuteneas et defendas.

PIERRE DE LA VIGNE REMERCIE SON FRÈRE DES MARQUES D' AF- FECTION QUE CELUI-CI LUI DONNE. AYANT RÉUSSI A SE TIRER d'esclavage, IL NE VEUT PLUS SE REMETTRE SOUS LE JOUG.

Inédite, publiée d'après le manuscrit Saint-Germain-Harlay , n° 455, pars III, no xci, et d'après le manuscrit de Middlehill, n^ 8390, où se trouve la rubrique : « Petrus de Vinea cuidam amico suo , dicens quod gratanter recepit litteras sibi missas, laudando amorem ».

Ex litteris tuis, frater, quas apud Ortonam de manibus T. gratanter accepi, orta est mihi laeticiae plenitudo, ubi sub novo coelo et inter acervos novarum * mores et linguas, tam dulcis fratris lepidis me recreationibus visitarent, nec aliquo minus gloriosum fecere legentem quem ex eis dijudicavi merituin nec privatum fratris affectibus etiam in remotis. Et hic est verae germanitatis zelus, purae fraternitatis affectio et sincera sinceritas dilectorum. Ad hoc dum mittentis nomen legi suprascriptum in margine, tecum protinus una fui, nec obstitit mediatio interjectae telluris quin in ictu oculi transcursis tôt spaciis totus essem. Dum vero consihum persuasionis tuae oculo insatiato relegi, in tali proposito amplexus sum et

' Sic; forsitan legendum agrorum novorum.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

novi affectus tuos ad luum, et consideravi quantus sit fervor tuae dilectionis ad fratrem, in qaibiis omnibus gratificor tibi, si gratiae rependendae sunt ab aliquo sibi ipsi. Sed attende tamen * quain injuriosum sit hujusmodi pugnam repetere ubi vel victum se noverit vel enormiter actum in fugam. Non ^ enim sine verecundiae nota, sine pudoris infamia accessus ad omissa repelitur et repetitio ad probibita intentalur. Nunquam vidi compeditum ad compedes, nunquam audivi ad captantem captivum a jure postliminii volunîarie rediisse, et in brutis bic sensus est ut nunquam per se soluta revertantur ad camum quum vix etiam coacta supportant. Annon recolis, ut ludum immisceam, quam ingeniose, quam saepe quamque bbenter equlus ille rectus ambulabat et modicum exuebat camum aut frenum quod porlabat a capite, ut semper et curatoris astuciam et patroni quandoque cautelam indocilis dissolvendo deciperet? Nunquam tamen eumdem memini semel saltem per se frenulum rebabuisse^ Quid ergo? Numquid bomo quem in modico Deus minoravit ab angelo et prudentiorem fdiis lucis in generatione sua testatus est, inferior erit intelligentia brutis? Numquid bomo rationaiis quem genuit et lactavit licet sub crasso aere patriaque, vernilem^ quam omnia fugiunt liberalus repetet servitutem? Solus enim frcneticus portât funem ex quo ligatur. Respice insensibilia inanimata et miraberis omnia mirabiliter appetere libertatem. Si crescenti plantulae pondus incubât, nonne vidisti multoties quod quadam sagacilate déclinât obstaculum et perimi non paliens in liberum se semper conatur aerem explicare? Si velis, poteris ex aliis omnibus colligere

' In codic. lumen.

' In codic. nunc.

3 In codic. raduisse.

* In codic, vernetum.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

argumentum. Et haec omnia quae facta simt ad nostram doctrinam, facta sunt ut semper nos componamus ad illa. Unde igitur ego natiis ex liomine libertatem hanc quam diuturnis suspiriis, anxietatibus, votis et desideriis meis concessit Omnipotens, vitare non debeo ne ammittam. Sic enim criminaliter offenderem concedentem.

BILLET DE PIERRE DE LA VIGNE A l' ARCHEVÊQUE DE CAPOUE. IL LUI DONNE DES NOUVELLES DE SA SANTÉ ET LE PRIE DE CON- CLURE UN ÉCHANGE DE MAISONS AVEC SON NEVEU GUILLAUME.

Inédit , publié d'après les manuscrits de Paris 455 fonds Saint-Germain- Harlay , H 4042 ancien fonds latin , et d'après le manuscrit de Middlehill 8390.

Ecce sanus scribit vobis quem desperatuin in recessu vestro dimisistis potius quam infirmum. Plura vobis et latins scribere [voluissem], sed festinancia latoris praesentiuin non pennisit. Scribo tamen quod necessarium occurrebat quod cum Guillelmo nepote meo, communibus voluntatibus et utilitatibus bine inde concurrentibus , de doinibus cambium faciatis, et caetera.

MANDEMENT DE FRÉDÉRIC II POUR LA RESTAURATION DES BIENS d'une chapelle qu'il a CONFÉRÉE EN BÉNÉFICE A JEAN DE LA VIGNE (6 FÉVRIER 1240).

Extrait du Regestuin ddius Histor . diplom. Frider. sec, t. V, p. 729.

De mandato imperiali facto per judicem Petrum de Vinea scripsit P. de Capua :

Fridericus, etc., Thomae de Montenigro justiciario Prin-

PIÈCES JUSTIFICATIVES

cipatus, etc. Insinuante Johanne de Yinea cive Gapuae fideli nostro, nostra serenitas intellexit quod multa de bonis cappellae nostrae Sancti Pétri ad Gurtem, quam specialem reputamus inter cappellas alias regni nostri et eam de nostra sibi contiilimus gratia majestatis , pro malitia temporis retroacti et ob negligentiam eorum qui cappeliam ipsam hactenus teniierimt, a tempore régis Guillelmi secundi consobrini nostri felicis memoriae usque ad haec felicia nostra tempora, [sunt] occupata, locata, alienata illicite ac distracta in praejudicium jaindictae cappellae nostrae et non modicam laesionem. Ciim igitur, etc. (Suit l'ordre de faire une enquête et de révoquer toutes les locations ou aliénations faites au détriment des biens dépendants de cette chapelle.)

LETTRE DE JEAN DE CAPOUE A DEUX SECRÉTAIRES DE l'eMPEREUR , AU SUJET DE LA MORT D'uN TROISIÈME COLLÈGUE SUR QUI PIERRE DE LA VIGNE FONDAIT DE GRANDES ESPÉRANCES.

Publiée dans Martène et Durand, Ampliss. collect., t. Il, col. 1180, n® Lxii. — Collationnée avec le manuscrit de Saint-Gerrnain-Harlay 455 , et le manuscrit de Middiehill 8390, où se trouve la rubrique : « Magister J. de Capua clericis curie imperatoris de morte socii sui , consolando eos ».

Gaudeo si prospère valetis et vivitis et omnino deprecor ut incoluinitalem vestram in aliqua mihi litterula nuntietis. Dolui (novit Deus), fratres et amici karissimi, quod magistrum A. tercium vobis socium Gapuae ex inopinato vobis fatum commune subtraxit, quum bonae indolis juvenem et amicitiae liberalis fati sevities ^ invida noluit esse superstitem ut a dierum suorum dimidio re-

' In codic. sevies.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

vocatus necessarios et amicos in amore desereret, quibus nundum pleno coeperat esse solatio; unde inerito conqueramur eum vita destitutum in florido vitae cursu. Scio magistrum nostrum et unicum benefactoreni magistrum P. de Vinea de tanti amici casa fuisse concussum, quum ingentes affectus animo non sine causa conceperit quod vinea sua très palmites ex una vite ferlili protulisset et dignos in Cesaris praesentia stiparet* e cariorum suorum gremio très adultos, honestatis et vitae suae très aemulos et sequaces, eosque ex tanto praeceptore unam eamdemque pariter habuisse doctrinam , unum affectum in tribus coaluisse personis et nescii quaererent et conscii mirarentur. Félix pro certo societas et unitas illa trium quae a praeceptoribus et patriae nioribus in nullo desciverat, ut inter indigenas et concives suos unicam sibi gloriam et laudem acquireret nec careret invidia quod per tantum artificem scientia et devotione prompta gratiam in conspectu principis ad secretorum assumpta particîpium meruisset. Quia igitur, fratres mei, depositum suum repetiitqui commisit, et speramus quod vere confitens ad requiem ex labore transierit, sumenduni est ex illius carnali depositione solamen ut in ejus praecipue transitu vitam nostram corrigamus. Exinde quod incerta nobis semper hora permitlitur, cum nichil sit incertius hora mortis, reminiscamini , etc

' In codicib. sisteret — sfiterat.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

BILLET DE PIERRE DE LA YIGNE A DEUX NOTAIRES DE LA COUR, POUR LEUR DONNER DE SES NOUVELLES ET LEUR FAIRE DES OFFRES DE SERVICES.

Inédit, publié d'après les manuscrits 455 fonds Saint- Gerniain-Harlay, et 4042 ancien fonds latin.

Utrique notario G. Petrus de Vinea salutem. Habel haec liltera brève legationis officium : primo ut illis qiiibus mittitiir salutem gratam offerat et devotam; secundo ut priusquam de civitate Gapuana discederet, me sanum et ylarem ivisse dicat ad balnea; tertio dicat sociis quod ad ipsorum servitia vehementer aspiro, dummodo pusillanimitate tantummodo me requirere uon formident.

l'impératrice consulte pierre de la vigne pour savoir laquelle il préfère de la violette ou de la rose. pierre se prononce en faveur de la rose.

Inédite, publiée d'après le manuscrit 455 fonds Saint-Germain-Harlay, partie III, n"* lxxxi et lxxxii, et le manuscrit 4042, ancien fonds latin. Le manuscrit de Middlehill 8390 fournit la véritable attribution par la rubrique suivante : 'i Petrus de Vinea imperatrici , describens virtutes rosae et violae, diffmiens quae sit praeponenda ».

Pulchrum exordium de violis.

Gum veris initio, telluris gremio gravamine pubescente, ad recreationem spirituum cum quorumdam comitiva intra purpurei nemoris amoena quae variis et diversis floribus natura vestiverat, delectationis otia duceremus, circumvagantibus undique nostris sensibus, inter florum varietates violas invenimus copiosius praenitere, etc. . .

PIÈCES JUSTIFICATIVES

Descriptio virtutum rosae et violae, et quae sit praeponenda.

Qaae vestra mihi scripsit excellentia, etsi jocosa sunt, profunda tamen meis sensibus videntur et ardua, quia in rébus similibus quae proprietatis effectus habent occiiltos, praeininentiam inveniri satis extat difficile , praesertiin cura uatura occulte operetur iu talibus et humanum judicium, quod plerumque involvitur, non atlingat substantiam veritatis. Nam et in liiis quae corpore minima sunt, magis virtutis latet affecîns quam in ilKs quae habent corporum vastitatem. Apis enim exiguum animal est, sed mirabile opus ejus quis enarrabit aut quis sensus dijudicat, non video et etiam vix intelligo, quia illa talis connexio, si audeo dicere, non minus est miraculi quam naturae. Magna igitur et majora quam credatur sunt vestra quaesita, sed quia tam excelientis dominae jussionibus parère desidero quantum est humano permissum ingenio, aggrediar propositum enodare. Omnis namquc substantia triplicem corporalis de se habet invesiigationem, videlicet a materia, forma et effectu. In quibusdam enim materia superexcedit formam, in quibusdam forma materiam, in pluribus effeclus utramque, et Mis etiam aliae dispositiones accedunt quibus ipsa subsîantia declaratur. Rosa siquidem et viola in materia conveniunt, sed forma differunt et effectu. Differunt etiam in aliis proprietatibus, hoc est per prius et posterius; differunt etiam quantitate et ex hiis itaque supradictis praeter materiam investigari débet quae sit praeminentia unius ad alteram studio sensus et etiam rationis. Sensu namque percipitur quod viola prima petit campum, et ita rationc prioritatis dicifur esse cunclis fîoribus praeponenda. Unde legitur quod tantum de tribu Juda fuerunt reges in Jérusalem pro eo quod in transitu Rubri maris prior tribus illa transivit. Ergo quia prior tempore, ipsa sibi prioritas vendicat prin-

PIÈCES JUSTIFICATIVES

cipatiim. Praeterea primogenita est inter flores et primogenitis benedictio debebatur. Item pro eo qiiod minor [est] quantitate, non sibi detrahitur, quia dictum est : in minimis major gratia reperitur. Item temperatas habet qualitates et aequalis complexionis gaudet effectu. Odoris fragrantiam porrigit valde gratam, et ut breviter mores ejus concludam, humilitatis vestigia repraesentat. Verum quia diversorum est diversa sentire, sunt qui rosam nituntur praeponere ratione majoritatis coloris et odoris. Altior quidem surgit, magis diligitur et carius possidetur, et quia communior est ex eo quod divisiones recipit in duas species, merito acquisivit plurimum dignitatis. Nam quanto aliquid communius est ut habetur in naturalibus, tanto dignius est , et ideo ex bac praehabundantia quod alia est alba, alia rubra et viola una sola specie contenta est, a rosarum fastigio minoratur. Unde concessa sibi prioritas minime rosae praejudicat, quia et solem praecedit aurora, nunquam tamen solari excellentiae adaequatur. Item igneum habet colorem, odorem mirabilem, accingitur multitodine frondium et extollitur plusquam viola. Effectus insuper non minus efficaces habet qiiam viola, plurimis commodis distributa. Verum quia effectuum consequentia prior est in rosa quam in viola, violae rosam sentio praeponendam

No 38.

PIERRE DE LA VIGNE REMERCIE LE JEUNE ROI CONRAD, FILS DE l'empereur , DE LUI AVOIR FAIT PRÉSENT d'uN ANNEAU.

Publiée dans Martène et Durand, AmpUss. collect., t. Il , col. 1160-61, n° XXX. — Collationnée avec les manuscrits 455 , fonds Saint-Germain-Harlay, et 4042 , ancien fonds latin.

Haereditario domino suo Conrado Dei gratia invictissimo Romanorum régi et regni lerosolymitani haeredi,

Petrus de Vinea omnem devotionem et fidem. Oblatum milii per latorem praesentium fratrem S. regale clenodium gaudium altulit, sed stuporem ingessit. Unde mihi hoc quod domini mei filius in me respicere dignaretur? Subarrliasti me, domine mi rex, annuio devotionis et fidei, quanquam lioc nuîla causa cujuslibet necessitatis exigeret; ego enim servus tuus et lilias anciliae tuae. Qumn illnd nec aetaîis robustae perfecdo postularet, suasit hoc tamen industriae paternae successio et illa praecipue regibus innata nobilitas per quam Cesaribus virtus induit ante diem.

FRAGMENT d'UNE LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE AU ROI ENZIO , POUR LUI ANNONCER l' ARRIVÉE PROCHAINE DE l'eMPEREUR.

Inédit, publié d'après le manuscrit de Vienne Philologus 305 , fol. 152 verso.

Illustri régi Sardiniae Petrus de Yin. Confortare, domine, et viriliter âge ut quod [de] te multornm tenait opinio, Veritas attestetur nec regiae prolis animum inoptata negotiorum multiludo confundat. Ecce enim quod ad consummationem omnium desideriorum nostrorum nobis imperialis potentia procid dubio conjungetur. . . .

PIÈGES JUSTIFICATIVES

No 40. ".I

PIERRE DE LA VIGNE ÉCRIT AU GRAND JUSTICIER ENRICO DE MORRA j

POUR l'engager a ne pas agir avec trop de roideur envers ;

LA COUR romaine, A MOINS D'uN ORDRE FORMEL DE l'eM-

pereur. I

PuMiée dans Martène et Durand, AmpUss. collect., t. II, col. 1164, j

no xxxviii. — Collationnée avec les manuscrits 455, fonds Saint- ,|

Germain-Harlay , et 4042 ancien fonds latin, ainsi qu'avec le ma- \

nuscrit de Middlehill 8390, où la lettre est donnée comme adressée |

au vicaire de l'empire en Toscane. ;

Domino magistro jiisticiario P. de Yinea. Ignis incen-

clium quod ultra qiiam iicet ultro progreditnr, olei adjcc- i

Uone non indiget ne in dispendium evagetur, et iracim- |

diae motum quem causa non provocat, augeri justiciae !

colore non expedit ne transeat in furorem. Sic et Roma- j

nae curiae pelagus quod modicus ventns exagitat, com- j

motione nautae oui regui navigium imperiali provisione 1

committitur, commoveri, praesertim rébus ut nunc se \

liabentibus, non oportet. Rogo vos igitur, domine, cujus j

obsequium ex devotione sincera in conspectu principis \

placuit, quantum in vobis est, turbationem omnem quae j

ex collisione tam subîimium gladiorum posset emergere j

submoventes, praesertim hoc tempore quo negotio totius |

Italiae imperiali provision! commisso posset periculum ]

imminere\ sine spécial! manclato principis aures et an!- i

mum summ! pontificis nullatenus perturbetis. \

' Tout ce passage montre que cette lettre dut être écrite dans les pre- , miers mois de l'année 1233.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

PIERRE DE LA VIGNE FÉLICITE TADDÉE DE SESSA DE SON RETOUR A LA SANTÉ , ET l'aSSURE QUE SON ABSENCE DE LA COUR NE LUI A PAS ÉTÉ PRÉJUDICIABLE.

Inédite, publiée d'après les manuscrits 455 fonds Saint-Germain-Harlay, partie IV, n° x\i, et 202 fonds Notre-Dame. Le manuscrit de Middlehill 8390 donne la rubrique : « Petrus de Vineis magistro Taddeo de Suessa de egritudine sua et deinde gaudet de ejus sanitate )>.

Recepit cum lacrymis lui seriem rescripti manus mea quam tua mihi niiper dilectio destinavit, et quamdam quasi mixturam doloris et gaudii subsequentis insinuata per eam in meam notiîiam deduxere, dura sensibus meis constanter constitit per eamdem quod te de infirmo resumpsit firmitas sanitatis. Gompassus quidem tibi siim in dolore non modicura, novit Deus, et in convalescentiae gaudio congavisus. Non injuste verumtamen tuac credulitatis Yota si nostrarum mentium acies dirigatur, secundis in parte successibus caruere, cuin a te hoc anno speratum fuerit quod postquam ab imperiali curia discedebas nullius consiliis acquiescens, casus in aegritudine nullo modo pati posses. Nunc ergo confidens in visceribus cordis tui, quod cogitationes hominum vanae sunt et quod solus Deus est omnium rerum salus et nullius loci fasces * facit et distrîbuit sospitatem, âge gratias semper Domino Deo nostro, cum multis haec infirmitas fuerit vita et ejus tibi beneficium reservaverit.

' In codic. faciès.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

BILLET DE TADUÉE DE SESSA A PIERRE DE LA VIGNE. FÉLICITATIONS ET OFFRES DE SERVICES.

Inédit , publié d'après le manuscrit fonds Saint-Germain-Harlay 455 , partie IV, m xxiv. — Collationné avec le manuscrit 202 du fonds Notre-Dame, et 8390 de Middlehill, où se trouve la rubrique : « Taddeus de Suessa Petro de Yinea de ejus sanitate gaudens et petit quid precipiat w .

Jociiîiditas mihi et exiiltatio exubérant quotiens obsequio famae vos benevalere cognosco. Etenim solempne est mihi vos colère, vos amplecti. Inde est ut mihi ad plenitodinem cédant gaudii quae circa vos sunt prospéra. Postuletis igitur quod possit amico et quod expédiât erogari.

PIERRE DE LA VIGNE DONNE AU JUGE PEREGRINO DES NOUVELLES DE SA SANTÉ. IL LE FÉLICITE DE SA BONNE CONDUITE DANS l'affaire DE NOVARE, ET TÉMOIGNE LE DÉSIR DE l' AVOIR LE PLUS TOT POSSIBLE AUPRÈS DE LUI.

Imprimée dans Martène et Durand, AmpUss. collect., t. II, col. 1179, n° Lxi. — Collationnée avec les manuscrits 455 de Saint-Germain- Harlay , 202 de Notre-Dame, 8390 de Middlehill.

Suo judici Peregrino P. de Vinea, etc. Placuisset mihi quod in infinnitatis acumine constitutus tui praesenliam habuissem. Sed postquam me posito inter uîramque fortunam, dextera Salvatoris deflexit ad salutem, si com.mode posses, vellem libenter quod nunc obtenta convalescentia gratius me videres, ut prout mecum in examine valitadinis positus saepe tractaveram, coram te disponerem de rébus meis, cum decentius videatur providere

PIÈGES JUSTIFICATIVES

salutis tempore quam repentinis casibus subjacere. Audivi verumtamen, ut egregii marchionis Lanceae missae litterae Gesari testabantur expresse , quocl in facto Novariae servicium fructuosom satis et efficax per te imperiali culmini sit collatum. Propter quod cum in praesentia ejus favorabiliter non immerito videaris, nollem quod per absentationem tui in hac parte tibi afferretur aliquod nocumentum. Nam si Papiae nequiverit fieri vel Vercellis vel alibi ubi se major habilitas dederit, praesenlibus ambobus in curia id poterimus, concedente Domino, salubriter adimplere*. Incolumis existas et alacer, sciturus me per Dei gratiam restitutum integrae sanitati, licet débilitas quae remansit provida refectione corporis egere videatur ad tempus.

requête présentée a un tribunal contre le juge peregrino , qui avait négligé de dégager en temps utile celui qui s'Était porté caution pour lui.

Inédite , publiée d'après le manuscrit 455 fonds Saint-Germain-Harlay, partie V, n° 31.

Ad abolendam malorum nequitiam repertus est rigor justiciae, per quem simplicitati consulitur innocentum et nocentum fraudibus obvialur. In medio residet judicialis auctoritas ut quos amor justiciae a malo non revocat, coherceat severitas disciplinae. Amicus est ille judex justiciae qui sic in uno punit excessus, cum per impunitatis speciem non aperit viam excessibus nec culpam extendi patitur in exemplum, immo per supplicii similitudinem interdicit caeteris aditumdelinquendi. Si poenam meretur

* Cette lettre, qui dut être écrite vers la fin de l'année 1248, laisse percer les tristes préoccupations qui agitaient déjà l'esprit de Pierre de la Vigne.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

aliquis ex clebito, dominus P. non transibit impunis qui vincula debitorum suorum quibus dominum A. reb'quit implicitum statuto termino non dissolvit, et juramenti praestiti foedere post terga relicto, cerlo termino faciendi transgressionem inivit juramenti. Mora non prorogata post terminum approbationem perjurii praedicat in aperlo! 0 mira mentis oblivio quae sic dictum P. immemorem reddidit quod oblitus est a nexibus debitorum absolvere hominem ilium qui se illius debitis impedivit ut iile rediret ad propria expeditus ! 0 mira severitas quae sic severum effecit eumdem quod sibi et proximo non pepercit et offendit proximum non compatiendo homini qui patiebatur pro eo! 0 mira peregrinatio sensus quae fecit ipsum moribus et justitia peregrinum, quod credidit alium debere solvere quae suis usibus ipse consumpsit. Propter liaec, viri nobiles et prudentes, etc. (Gaefera desunt.)

PIERRE DE LA VIGNE ANNONCE A ROGER DE AMICIS l' ARRIVÉE DU NOTAIRE RODOLPHE DE PODIO. IL LE LUI RECOMMANDE.

Inédite, publiée d'après le manuscrit 455 fonds Saint-Germain-Harlay, et 4042 ancien fonds latin.

Nobili viro domino Rogerio de Amicis P. de Vinea. Yeniet ad vos notarius Rodulphus de Podio cum imperativis litteris et commendatitiis ab amico. Ipsum igitur veslro conspeclui gratuin reddant jubentis imperium et affectio commendaritis.

PIERRE DE LA VIGNE ÉCRIT AU NOTAIRE RODOLPHE DE PODIO , POUR LE PRIER DE LE SOULAGER EN SE CHARGEANT d'eXPÉDIER PROMPTEMENT UNE AFFAIRE.

Inédit, publié d'après le manuscrit de Saint- Germain- Harlay 455, partie III, n» lu. — Collationné avec le manuscrit 4042 ancien fonds latin. Le manuscrit de Middlehill 8390 donne la bonne rubrique : « Petrus de Vinea rogat pro céleri expeditione latoris presentium ».

Magistro Rodulfo de Podio domini iiiiperatoris nolario. Non solum ex bino actii qui consiietndinem solet indiicere, sed iniiltiplici, sicut scitis, specialiter vobis scripsi ut semper mea onera relevetis. Igitur onus istud expeditionis céleris latoris praesentiiim qnod reqiiisissem si praesens fuissem , vobis absens împono ut inveniat me in vobis. Sic eiiim et niihi consuetudinem obtentam servabitis et gratuni me acquireîis amicum.

PIERRE DE LA VIGNE RECOMMANDE A UN FONCTIONNAIRE ENTRANT EN CHARGE DE NE PAS MOLESTER UN AUTRE COURTISAN NOMMÉ SINIDALDO DE FOSSACECA.

Publié dans Martène et Durand, Ampl'm. collect., t. II, col. 1164, no XXXVI. — Collationné avec les manuscrits 455 fonds Saint-Germain- Harlay, et 4042 ancien fonds latin.

Domino Symoni Vento P. de Vinea. Injuriose secum actmn a vobis vir nobilis Synibaldus de Fossaceca conquerilur qui, cum curialis sit, a curiali non debuit molestari , praesertim quum negotium quod inter vos et ipsum a^itur, ponere sit paratus in manu curialium communium. Non decet igitiu" vos in hoc vestro novo dominio, nedum curialem, sed nec quemlibet alium indebite inolestare.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

PIERRE DE LA VIGNE ÉCRIT A UN DE SES AMIS , CHARGÉ DE GÉRER SES AFFAIRES, ET IL SE LOUE DU DÉVOUEMENT DE CET AMI.

Inédit, publié d'après le mannscrït Philologiis 305, fol. 152 verso, de la bibliothèque impériale de Vienne. — Collatiouné avec le manuscrit Fhilologus 383.

Domino G. deFalarino suus P. deVinea, salutem. Video quod apud me Salernitaniis non es, sed verus amicus, dilectionis tuae constantiam facto potius qiiani verbo commendans. Exemplum enim dedisti mihi ut et ego faciam quemadmodum tu fecisti. Vive itaque, amice carissime, sospes corpore, laetus corde, opulentus in rébus, et in negotiis meis ad quorum promotionem te ultroneum exhibes non rogatus, illam quam lex amicitiae postulat diligentiam procurationis appone,

PIERRE DE LA VIGNE RECOMMANDE A l'ÉLU A VALENCE l'eXPÉDI- TION DE CERTAINES AFFAIRES, DONT l'eNTRETIENDRA LE PORTEUR DE LA PRÉSENTE LETTRE.

Inédit, publié d'après le manuscrit 455 fonds Saint-Germain-Harlay , partie III, n° lvii. Le manuscrit 4042, qui confond cette lettre avec une autre, et le manuscrit 8390 de Middlehill, qui fournit une rubrique inacceptable , ne sont ici d'aucun secours.

Valentinensi electo. Quod vester, immo vestrissimus haberi debeam si grammatica sustineret, fida latoris praesentium relatio suggeret qui magnum vos in ejus obsequiis coram magnificentia principis praesentavit , per quem négocia vobis sub illa fiducia recommendo, quia négocia commendata nobilibus indubitatae consummalionis sorliuntur effectum.

FRAGMENT d'uNE LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE A ROFREDO DE RÉNÉVENT, POUR l'iNVITER A REVENIR A LA COUR.

Publié dans Pétri de Vin. Epist. , lib. III, cap. lxxxi. — Collationné avec îe manuscrit 202 fonds Notre-Dame.

Siîo magistro Rofredo de Benevento, suus P. de Vinea novae relationis gaadium et veteris devotionis affectum. Adventum vestrum ad curiam anîe vocationem expedire credidimus. Nimc autem credimus oportere, ne vocans in vocato se contemptum, et imperans per vocationis litteras habeat se deceptum. Igitur, ut breviter me expediam, vel venire socerum expedit, vel genertim non remitti, etc.

MAITRE THÉODORE , PHILOSOPHE DE l'eMPEREUR, ÉCRIT A PIERRE DE LA VIGNE POUR LUI DEMANDER DE SES NOUVELLES , ET LUI ANNONCER l'eNVOI d'uNE BOITE DE SUCRE DE VIOLETTE. REMER- CIMENTS DE PIERRE DE LA VIGNE.

Inédit, publié d'après les manuscrits 455 du fonds Saint-Germain-Harlay, partie III, n° lxxiii, 4042 de l'ancien fonds latin, folio 127 recto, et 8390 de Middlehill.

Prudentissimo Iiominum suo tanquam domino, domino magistro P. de Vinea Theodorus * philosophus saluîem et in multa commendatione seipsum. Quantum tripudii mihi esset si vera de vestro statu desiderabili expectationibus meis aliquis nunciaret, nec pagina, puto, caperet nec lingiia referre valeret. Tamen in consolatione spiritus et convalescentia corporis significare velitis esse

1 In codicibus Theodoricus, maie.

vera* ex vobis, ne vestram videam circa me frigiiisse igneam caritatem. Et ecce in nostri memoriam de zucaro violaceo^ plenam pixidem mitto vobis, ut aliquando me non tradatis neglectui qui nollem a vobis aliquo inlersticio telluris abjungi.

[Magistro Tbeodoro Petrus de Vinea.] — Quod continuis nos visitatis exeniis, amiciciorem vobis amicmn ex hac causa non facitis, cum adjectionem recipere nequeat plenitudo. Illud tamen exeniornm vestrorum dulcis et utilis continuatio vestra facit quod a nobis occupatio negotiorum continua vestri memoriam non abducat. . . .

LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE A l'aRCHEVÊQUE DE COLOGNE. IL LE REMERCIE DES CADEAUX QU'iL LUI A ENVOYÉS, ET PROTESTE DE SON ENTIER DÉVOUEMENT.

Inédite, publiée d'après les manuscrits 455 du fonds Saint-Germain-Harlay, partie III, n» 89, et 8390 de Middlehill. Ce dernier manuscrit donne seul la bonne rubrique : « Petrus de Vinea archiepiscopo Coloniensi offerens se et sua ad ejus beneplacita et mandata ».

Si verum est quod praeterita sint notitia praesentium et praesentia futurorum, non vereor ut quum dudum apud vos noticiam fainiliaritatis et gratiae nactus sum, ex gratia veslra aliquid medialio temporis vel jactus absenliae mihi intereinerit. Gautionem quain etiam in me, si recolitis, triplicis arrae stipulalione lirmastis, dum in ford staminé sensi robur, inviolaceo colore fragrantiara, in curro (?) pondus et in sapliiro virtutem, devotionis, lldei, amoris et constantiae me jugiter servare maudastis ex dono. Servavi quidem et illibate servabo, et ecce

' In codicibus cetera vel circa.

2 In cod. Phillipps. violatum.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

praesto sum reddere depositum vobis ciim fenore, comlïiissum cum lucre et creditum cum usuris, nichil aliiid per liaec vobis offerens qiiam meipsum, rogans etiam hic ubi sum habere me specialem ad servitia vestra velitis et uti me non aliter quam re \estra. Brevibus verbis me vobis offero, ne puritatem cum prodigis verborum obtenebrem, et praesertim cum a me ad vos in quem liabetis jus merum dominii , nova non habeat oblatio locum. Cum requirere pîacuerit, animum meum comprehendetis infallibiliter per effectus.

l'archevêque de naples ÉCRrr a pierre de la vigne

POUR LUI demander DES NOUVELLES DE LA COUR.

Publié dans Martène et Durand , Ampliss. coUect., t. II , p, 1 176, n» lvi, — Collationné avec le manuscrit 455 fonds Saint-Germain-Hariay , et le manuscrit 8390 de Middlehill. Nous adoptons la rubrique fournie par ce dernier texte.

Audientes prosperitatem principis et salutem laeti laetis scribinuis ui a laetis nobis laela sicut cupimus et de quibus cupimus et cupitis, rescribantur. Statum igitur ipsius et prospères actus ejus, immo rumores curiae qui hic varie referuntui', sub ea quam habetis certitudine nobis petimus nunciari, rogantes ut a voiendo et petendo vos non faciat loci remotio inaudaces*, quia ad \olendum et exequendum quae vultis eriinus in absentia promptiores.

' Ap. Martène , mendaces, maie.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

LETTRE DE PIERRE DE LA VIGNE A l' ARCHEVÊQUE DE MESSINE, POUR SE PLAINDRE DU SILENCE QU'iL GARDE ENVERS LUI. l' AR- CHEVÊQUE , DANS SA RÉPONSE, FAIT A PIERRE DE LA VIGNE DES OFFRES DE SERVICES, ET DEMANDE s'iL POURRAIT RAPPORTER DE LOMBARDÎE QUELQUE CHOSE QUI PUT LUI PLAIRE.

Publiée dans Martène et Durand, Ampliss. Collect., t. Il, p. 1169-1170, XLiv et XLV. — Collationnée avec les manuscrits 455 fonds Saint- Gerraain-Hariay , et 8390 de la bibliothèque de Middlehill. Malgré l'autorité de ce dernier texte , nous pensons qu'il s'agit ici de l'archevêque de Messine et non pas de l'archevêque de Ravenne.

Inter caetera qiiae îam de plena salute corporis quam de aliis accidentibus mihi per Dei graliam pro voto succedunt, in uno tamen videor facientibus vobis sustinere defectum, quia de salute vestra non possum fréquenter sicut cupio recreari. Si hoc unum adesset, cunctamihi ut volumus prospère agerentur. Recordamini quia ex quo personam vestram non vidi, litteras non accepi. Sed scire potestis et etiam sono vocabuli a graeco protracti recte perpendere, quod epistolae missiones dicuntur, et ideo non tam praesentium sed absentium adjumenta sunt amicorum epistolae. Quid ergo fuit, quid obstitit ut absentibus nobis tamdiu nulla mihi a vobis littera mitteretur, quae servum vestrum fessum hinc inde negociis et sub panno tenui nichilominus solis obstantibus fervoribus anhelantem, leni aura de vestra salute spirante mulceret? Geterum etsi me in simiUbus accusatis, judicium dispar est. Nam propter infirmitates multorum me ad multa cum paucissimis nostris rémanente et propter hoc multipliciter occupato, morbo etiam quasi universaliter fervescente , dum turbarer ob hoc et multum pavescerem, cum a fpubUcis vacabam negociis, libenter mihi in privatis

PIÈCES JUSTIFICATIVES

parcebam; faciebam tamen qiiod poteram et fas erat, viclelicet vos per omnes acl partes ipsas venientcs imncios salutando. Ideoque quia credo vos ex iis convicisse, nisi forte alia pênes vos exceptio lateat, quae mei allegata proponentis elidat, quicquid hue usque fuerit, quicquid obstiterit, pro Deo rogo ut amodo mihi non faciatis in hujusmodi parcitatem, quia gravissimum gererem nec taie delictum veniam mereretur si in culpam similem similiter iterum caderetis.

Responsiva ad praecedentem.

Peccarem in fdio et in devoto delinquerem si patris fidem inpraesentiapraestitam servitori absentinon offerrem, cum praesertim legam semper inregestromemoriae nec intelligere negiigam quanta me semper honorificentia praevenistis et, ut tractentur aliqua, quanta sollicitudine procurastis ut a lecto resurgerem quo languebam. Igitur quam lucrati estis uvae vinum et de messe quam defendistis a pluvia fructum, si quem dare potest, congruum colligatis, ne impingatur vobis quoddam quod nolo dicere vel contemptus, si eam penitus duxeritis omittendam, a qua etsi nondum plenos manipules, grana saltem colligere valeretis, praesertim cum apta sit jugiter dare pro posse vobis fructum suo tempore graciosum. Rogo praeterea ut memoriam mei non absorbeat interjectio Scyllaei ^ maris in vobis nec consideretis si placet quanta profunditate quae latens est marina Caribdis involvat, sed quam brevi spatio claro bine inde lumine subito tellus utraque sit divisa. Praeter baec si quid acceptum vobis largiri potest Liguria , licet felicitatem ejus depravet infelicitas incolarum, requirite; quia non décrit Ebreo quid offerat gratum domino ex Egypto , cum defectus habere non valeat locum sub principe glorioso.

* In codicibus saisi vel sallei.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

l'archevêque de messine écrit a pierre de la vigne que, sur

LE POINT de se rendre A LA COUR POUR DISSIPER LES SOUP- ÇONS DE l'empereur, IL DÉSIRE SAVOIR CE QUI AURA ÉTÉ FAIT AU SUJET DE LA SICILE.

Publié dans Martène et Durand , Ânvpliss. collect., t. II, p. 1 17 1 ., n° xlvi. — Collationné avec le manuscrit 455 du fonds Saint-Germain-Harlay, et le manuscrit 8390 de Middlehiîl, où se trouve la rubrique : « Archiepiscopus Messanensis Petro de Vinea significat quod intendit venire ad curiam )>.

Ad pacandiuîi rnotiim et animimi principis quem acmulorum invidia detractionis contra nos flatibus reddidit inquietum, cum exeniis piaeidis verbisque suasibilibus ^ ad curiam sine morae diffugio dirigi providimus gressus nostros, snmmopere adinonentes ut si qua in régis curia niiper de statu Siciliae fuerint imiovata, vigili nobis studio per veslras lilteras intimetis. Quare donec ex hiis nobis certitudo facta non fuerit, secundum intersignal Messanae condicta, abesse ^ non disponemus nec aiidcmus.

' In codice suavihus.

^ Voir pour le sens d' intersigna, le glossaire de Ducange au mot intersignum , n» i.

2 Forsitan adesse.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

PIERRE DE LA VIGNE FAIT DES VOEUX POUR LA SANTÉ DE l'aR- CHEVÊQUE DE PALERME, ET l'eNGAGE â REVENIR.

Inédit, publié d'après les manuscrits du fonds Saint-Germain-Harlay 455, partie IV, n" xxiii, du fonds Notre-Dame 202 , et de la bibliothèque de Middleliill 8390.

Domino . . . Pariormitano arcliiepiscopo. Sanus pater praesentibus culparetur^ si non sinistra exciperet, quod langiientem october a primo statu depulit, ad quem nec januarius hactenus revocavit. Patrem utinam roboret sanitas, prosperitas foveat et gaudia comitentiir, nec tamen longiiis abscedat a filio, cui si praesentia reddikir, ferret habilius [id] quo gravatar.

* La phrase est ainsi conçue dans les manuscrits sanus patri presentibus sculperer ou scidpcret ; nous cherchons à lui donner un sens raisonnable , mais ce sens modifie notre première interprétation ; car, d'après notre correction, il ne s'agit plus de la mauvaise santé de Pierre de la Vigne', mais bien de celle de l'archevêque.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

CORRESPONDANCE ENTRE l' ARCHEVÊQUE DE PALERME ET PIERRE DE LA VIGNE, AU SUJET DU RETOUR DE CE PRÉLAT A LA COUR DE l'empereur, la DISGRACE d'uN FAVORI ORGUEILLEUX REND CE RETOUR OPPORTUN. l'aRCHEVÊQUE SERAIT DÉJÀ PARTI S'iL n'avait été RETENU A PALERME PAR UNE MALADIE.

Publiée dans Martène et Durand , Am.pUss. collect., t. II, p. 1 174-1176 , nos Lji, LUI, Liv, Lv. — CoUationnée sur les manuscrits 455 du fonds Saint-Germain-Harlay, partie III, n"' cfi-cv, et 8390 de Middlehill. Les rubriques de ce dernier texte n'étant point exactes , nous reproduisons celle du manuscrit de Saint-Germain.

Archiepiscopus Panormitanus magistro Petro de Vinea signi- Jîcat advenlum suum ad curiam et rogat efficaciter pro amico.

Provideat circumspectio vestra ne in canonem amicitiae incidatis vel potiiis incideritis, quo cavetur ne transeant mentes dilectorum ciim loco, ne qiiaevis oblivio facie coeli mutata siibrepat. Diu quidem et multum praeter amoris morem siiuistis ad patrem et calamiis vester tacuit ad amicum , ubi de vobis ipsis nihil certum misistis nec saltem sollicitastis eum ad odorem verae dilectionis recreare quo grata consiietudine pasceretur. Sed forte ad hoc vel defectum allegabitis vel incusabitis negligentiam nuncioram. Certe si controversia stib judice verteretur, de jure elideretur utrumque ; sed cum haec et alla terminanda in utriiisque praeseotia suspendamus, ecce ut plena omnia sciatis de nobis, accincti sumus venire ad curiam, et ut apertius intelligatis, venimus proposito irrevocabili et voluntate iirmissima jam tenentes pedes ad iter. Ut de hoc vester animus non vacillet % ecce praemittimus effigiem nostram et non dubiae

' In codicib. vallicet.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

stipulationis cautelam latorem praesentium

qui arra est et solutio certa pro nobis, rogantes ut persoiiam nostram in persona recipialis ipsius et in figura ejus nosîram effigiem habeatis, ipsura in omnibus, elc. . . .

P. de Vinea eidem significat imperatoris animum, suadens ci quod cito veniat,

Cum omni devotione vidi litteras vestras et statum vestrum juxla vota prosperum et salubrem ylariter intellexi; desideria vestra non patiens ignorare quod communis dominus noster serenissimus imperator, ut optatis, mente et corpore prosperatur, remoto Aman procerum et aulae turbine et ad ponendum calcaneum in praesentia clericorum in quos data sibi dudum potestas extitit coacto, ut ab biis quos per fas et nefas condempnaverat jadicetur. De Mardocbeo vero qui se absentavit a curia imperatoris impatientia sponsae suae% omnes qui spem in eo posuimus, pro absente languemus expectantes ut redeat et suae praesentiae lenitate a pristinis affatibus excitata continuo reficiat anxiatos. Usquequo, pater, vestris erit inutilis mora vestra! Sane si sic expediit et ecclesiae etiam votum exegit reditum vestrum , tempus est ut ad curiam cujus estis alumpnus, quae diu vestri lactis alimenta suscepit, mentis oculos revolvatis ubi cotidie reponebatis in horreis Domini manipulos pietatis , pauperes et débiles , pupillos et viduas misericorditer adjuvantes. Nec erat insuper vestris inutilis status vester, qui clamant nec inveniunt adjutorem. Haecce intérim immature suadeo, nec aliquid vestris infallibilibus propono consiliis, licet prae oculis vestris cuncta quae iis adjacent adjiciam confidenter. Gaeterum ut pauca suggeram sapienti, multa locuta famae subtrahenda sunt et linguis detrahentium occul-

^ Voir, p. 119, ce que nous disons de cette lettre.

356 PIÈCES JUSTIFICATIVES

tanda. Consideretis igitur, si placet, inaterias redeimdi et qiiod pro reditu vestro consultiiis videbitur consueta providentia procuretis. Me vero vestrum sciatis ad omnia et in jiigi cogiîatione manere, donec juxta desiderium meiim reditum vestrum audiero procuratuin.

Idem archiepiscopus eidem quod resumptis virihus ah infirmitate siiian jJi^operalnt adventum^ cum recommendatione eujiisdam.

Propter verba labiorum vestrorum ecce incepimiis et persequimiir vias duras. Veniemus et venissemus citius nisi illa infelix Panormitana civitas nos per caloris intemperantiam et per insiiltum etiam reumatis inipedisset. Sed expedit ut ab ea resumptis viribus quantum possumus properemus. Sciatis praeterea quod transeunte cum universitate eo modico quod promissum nobis in Syria fuerat et in Apulia datum, a quo taie quale vitae subsidium habebamus, aliis etiam adminiculis* in promotione illius hominis^ noviter amputatis, in solis et puris remansimus intellectibus, nec erat nobis aliquis in diversorio locus. Jam nil aliud restât nobis nisi ut carrum quem viatores subiviraus, sub ea qua intravimus macie repetamus. Gaelerum ecce bomo quem de capa in mantellum convertimus, ad vos venit sperans ut capae simpiici, immo nimis tenui et nimium depilatae praebeatis auxilium adportandum^ ut locum ad cujus regimen datur protegere valeat a turbine et pluvia. Sollicitudini enim ejusnil deest quin laudabiliter inceperit et bene laboret, si in auxilium suum favor intercesserit amicorum. Unde

' In codic. animi vitulis.

' Probablement le personnage désigné sous le nom d'Aman dans la lettre précédente.

3 In codice 455 ad forandum.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

pro Deo jiivate eiim niodis omnibus, ut poîestis, ut sentiat vestrum levamen, qui dévote célébrai notneii vestram. Audietis praeterea quod vobis dicet et sccundum quod decucrit et expédient docebitis eum facere quod videritis faciendum.

Idem eidem excusando se de mora; cxprimit causam morae.

Ad negb'gentiam vel conteitipîum nobis imputaie vos nolumus, qui exhortati per vos fréquenter et moniti ad curiam sub qiiadam tardilate vcnimus. Causam enim morae felix illa vel infeiix Panormiîaua civitas nobis dédit, quae suis semper maie consuevit respondere bospitibus et nunc suo pontifici sic respondet, et illorum quos praevenire credidimus facti sumus [ex] impedimento sequela. Exercens enim in nos pestiferas vires suas propositum itineris nostri suo tempore nos prosequi non permisit. Sed ecce resumptis viribus tarditatem praeteritam praesenti festinancia redimentes, ad pedes imperatoriae majestatis accedemus, rogantes ut per vos, quantum licet, causam morae ad reditum nostrum sciât.

PIERRE DE LA VIGNE ET ROGER PORCASTRELLA CONSEILLENT A l'archevêque DE BARI d'aPAISER l'eMPEREUR EN LEVANT l'interdit qu'il a JETÉ SUR l'ÉGLISE DE SAINT - NICOLAS A BARI.

Imprimé dans Martène et Durand, AmpUss. collectio , t. II, p. 1167, n° XLi. — Collationné sur les manuscrits 455 du fonds Saint-Germain- Harlay, et 8390 de Middlehill.

Archiepiscopo Barensi P. de Yinea et Pv. Porcastrella Nos duo quos vobis unanimes profectuum vestroriim pro-

' Martène, de Portacastelli. Codex 455 , Portacastel. Codex Phillipps., Porcastellus.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

motio facit unum, unanime vobis consilium niittimus ut processum qiiaestionis super ecclesiam Beati Nicholai de Baro saltem usque ad adventum nostrum ad curiam differatis, interdictum vestrum contra volentes adiré praedictam ecclesiam editum rémittentes. Quod idcirco consulimus ut de corde principis omnis circa vos evellatur rancoris occasio, cum causa non subsit*.

BILLET DE JACQUES, ARCHEVÊQUE DE CAPOUE, A PIERRE DE LA VIGNE. PROTESTATIONS d'aMITIÉ.

Inédit, publié d'après le manuscrit de Saint-Germain-Harlay 455, fin de la première partie , sans numéro et sans rubrique.

Amicitiae novellae sinceritas quae a vestrae curialitatis effluvio amicabiliter traxit exordium, statim studium scribcntis allexit ac inextricabili quadam dileclionis ymagine Jacobinum animum informavit. Processus tamen habitus caritativis argumentis arguitur quod ibi me vestra praecessit dilectio ubi vos in amorem credideram praevenisse. Veruin cum hoc ex sincerilatis favore processerit, sic continuo roboretur ut ita me universaliter admittatis in vestrum, cum ob vestrae dilectionis instructum, tum ob honorem per vos exbibitum summopere, quod nulla in me particula serviendi remaneat particulariter offerenda.

' Marlène, cum causa hœc sit.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

65, 66, 67, 68 et 69.

échange de lettres amicales entre jacques, archevêque de capoue, et pierre de la vigne.

Imprimées dans Petr. de Vin. Epist., lib. III, cap. xxxvii, xxxviii, xl, xLi, xLii. — Collationnées sur le manuscrit 455 du fonds Saint-Germain-Harlay.

Primo conqueritur dominus archiepiscopus quod magister Petriis non visitavit Ipsum per literas suas.

Absit mihi doniestica vinea quod ita slt sterilis animo sicut verbo, quia si non essct lolerabilius suus non dicerer, et ipsa vel ipse meus competentius taceretur. Hoc, inquam, absit remotius, ut suus non dicatur alteruter ex duobus quos una provincia genuit, et una terra lactavit, et incrementis sequentibus non multum dispar provectus arrisit; et adhuc etiam absit et tertium, ut lingua non redoleat inter istos affectuin , et haustus vocis non auriga sit operis, ut mutuo sui dicantur, nec sint : haec inquam inter mores homines abdicant et natura proscribit. In bis iîaque si Petrum aut Jacobum negligentia feriat vel maculet culpa, perspicacitas vestra mundo jam experta discutiat, nec, quasi patris verenda rideat, censuram restringat : non enim pudet argui patrem a filio, si peccavit. Reor tamen quod me tuetur exceptio, quae tam peremptoriis quam minoribus subducit aegrotos, et diem prorogat etiam, dum poenalis instanlia moram accusât. Gum enim multis morer occupatus majoribus, qualem me dimiseritis oblivio non obduxit. Collectis ergo per calculos mensibus, usque nunc docebit vos veritas, qualiter non solum mibi, sed et multis in me mors remedio fuerit, et vita tormento. Quid itaque mirum, si tune non salutavi quem dib'go, dum in me crebris accessibus

PIÈCES JUSTIFICATIVES

pullulante sola despcralio vivencli viverct et salutis? Sic igitur in vos invehor dum accusor, et primo secundum Evangelium infirmus fui, et non visitastis me, quod utinam in vobis senatus superior quasi culpam non arguet, nec neglectum solum id judieans obstupescat! Ha fili, fili, quantum multis est amarum silentium, quorum loquela dulcescit et probat régula, quia augmentatur per similia simile, et assumitur secundum materiam quae tractatur. Amaritavit me morbus dum fremuit, nec minus Pétri scribentis officium adversus me, dum suspendit. Sermo tamen prolixior, quem posset materia texere, breviatur, et de culpa vel offensa si extitit, pace data, rogo quatenus de triumpbalibus auspiciis domini et prospero statu vestro patrem Petrus fréquenter laetiOcet, nil annectens excusatorium sic dicendo : « Ha pater, pater, quem gaudia distrahunt, hune alludere calamo non permittunt. » Fateor, sed tempus in hujusmodi non per momenta sic toUitur, ut quies vel olium non alternet, alioquin defectum concluderet ille versiculus :

Quod caret alterna requie, durabile non est,

Tolum ergo remittitur, et nihil ex praeteritis imputatur, dum modo Pétri per lifteras suus Jacobus confortetur.

Idem eidem et super eodem.

Semper crescit culpa, quamdiu differtur emenda, et mora quae ingruit, donec purgetur, morosior judicatur. Olim, credo, scripsi ne diutius sub bac mora languescerem, et in vobis claustra silentii precatus sum reserari, quae mibi longo jam tempore dum ostiarius clausit patri, filius amarum vulnus inflixit, cui recta medela nunc para • tur, ut praescripto silentio mutus bactenus jam loquatur.

[La réponse de Pierre de la Yigne à cette lettre, ou plutôt à la précédente, se trouve imprimée plus haut sous le n° 10.]

PIÈGES JUSTIFICATIVES

Item scribit Petro dominus Capuamis , et primo laudat eum, et postea mordaciter reprchendit.

Nondum me salutaverat epislola quam misisti, ciim ex duabus missis a me non levis querela perstreperet, tanquani eas in incertum direxerim, nt per arida climata gelidum aera salularent. Ideoque se relegatas polius causabantur quam missas, dum ad iilum receperant legationis officium, oui sensus et probitas quietem invident, magisque sibi domesticant discursiis quam status, quem sic per fasligia sublimia disîrahunt, quod modicum in 60 minoribus famiiiaritatibus relinquant. Igitur dum querelis hujusmodi mentem divellerent, ac si mihi veris objectionibus conclusissent, tua subito responsalis se oblulit, et indicto silentio murmuri, spirilum in me pacificavit quiete. Nec mora, nexus tarditatis rumpitur, faciès epistolae reveîatur, ridet spccies quia nisi defuerit colorum varietas, figurabat picturam. Sedquam primum per clausulas diffunditur oculus, miratur legentis studium, si potuit in homine taie ingenium concipi, quod tantam verborum pariret majestatem. Volebam (fateor) turbam quae aderat postico fallere, ut familiarius mecum essem, ne tam dulciloquii vel slilla deflueret, quae legentis sensibus raperetur. Gredis ne potuerim, quin citius odor vineae domum repleyerit, quandoquidem in facie Jacobi, quam aliqui nondum viderant, Pétri paginam jam legebant. Fit concursus ad leclionem, urgeor, oblectat séries, mulcetur auditor, sed sudant ingénia, dum satagunt provehi ad alla tribunalia styli. Occurrit tandem ille versiculus :

Non cuivis homini contingit adiré Corinthum.

Sed beatus qui intelligit, neque curam negligit; sed dum vacat surculis insertis, surculos sibi inscrit ex electa vi-

PIÈCES JUSTIFICATIVES

nea Pétri : edt tandem ut talis insitio propaginetur in vitem, quandoquidein ex magisterio judicis quisquis familianter legerit acinos, cito certo certius germinabit racemos. Haec credo pauca sufficiunt, ne scribentis gloria pênes me videatur neglecta, sive quod bumiliatur ad veniam, iibi conscientiam non arguit ciilpa, sive quod in verbi cytbara patrem filius, sanus langiiidum , fortis debilem confortavit. In fmibus tamen isîis, quia metam sibi non assignavit epistola, forte gestiens calcibus lascivire, cogor îongius progredi, ne mibi quid inbaereat ex illius scoria dicti : ubi scilicet durum et impossibile jactitas ut ad increpanda paîris eîoquia non exsurgas. Piidet verbi, quo sibi contrarius pungitur et quisquis post veniam contumeliosus offertur, praesertim si patrem increpet filius, quae contumeîia non redimitur hirco vel pecude, sed tanquam crimen maximum, corripitur morte. Et certe si terrèrent plerosque filios tonitroa scripturarum, etiam si faciès eorum patres conspuèrent, oculos irreverentiae non levarent. Redeat igitur ad se filius, et sic seciim cognoscet quod extra se lapsus eum linguae portavit. Hoc enim rectius esse potuit cordi ilebile et oculo lachrymosum, ne surreptum tibi patrem vana causaretur opinio, tanquam in te didicerim eventus secernere, ut plauderem prosperis et terga darem adversis. Die tame-n, si recolis, hujusmodi scholae limina sicubi videris plantis Jacobi trita? Audeo dicere : poterit in amicis et specialiter in te, fili mi, de consîantia crimen ingeri, sed nunquam mutabilitas exprobrari. Non credo talem imaginera quod de me sculpat veritas, etiamsi pênes te mens ingeniosa coloret. Ideoque potuit sequens clausula de cordis atrio non erumpere, ut irrigationem domesticae vincae translatam in alias diceret, ex quibus sic lambruscas colligo, quia de uvis famesco. Amen dico tibi, taies nescio, quanquam ex lambruscis non semper sit usus sterilis, dum vinum

liquor colorât pallidum , et in floris substantia grato saporat oclore. Caeterum non intelligo unde locus fuerit tam gravi querelae, ubi nil sum conscius quod inter aoiicos et proximos in me debililaretur * affectus, quin Jacobum Pétri et Petrum Jacobi profiterer. Quae sane professio, firmis provecîa radicibus, ita senuit olim in ju- Yene ut quotidie pubescat in sene. Valeat ergo Petrus meus et vinea mea, et quiescat in hoc calamus, ut inter amicos et proximos vel vicinos, Petrus apud me nulli scribatur secundus.

In Iiac epistola magister Petrus de Vineis confitetur se culpahilem j unde petit veniam,

Pafer mi, quum terribilia mibi verborum vestrorum sublimia mittilis quorum nec tactus ardorem manus sustinent, nec oculi possunt tolerare folgorem, non sunt hominis oculi lincei nec bumeri gigantei, quod sermonum vestrorum profunditatem inspicere et sententiarum pondéra valeant sustinere. Yix aliquando postquam a vobis abfui, lingua vestra se mibi levem exhibuit, vix se manus vestra pacificam, quin contentionem verborum proferret epistola, vel correctionem virgae dextera minarelur. 0 quamblandus et efficax fuit ille primus meae culpae delator! 0 quam veridici testimonii testis exceptione qualibet major, qui sic atrocem injuriam fdii detulit, sic veraciter comprobavit, ut radicatam in fundo puri cordis offensam evellere fdius, prob dolor, jam frustra laboret! Gerte, pater, si vidissent oculi vestri coram se de fîlio quod aure aliis dicentibus audivistis, non sic irremediabiliter visa visu coUigere quam audita concipere debuissetis auditu. Sed ut manifestissime pateat, nimis declivis et fluxibilis via est auris ad omnia, nimis tenax, dum

' In codice 455 deliberaret.

facile verbiim ingreditur, et ingressum digeritur ciîius quam vomatnr. Indulgeat ei Deiis, qui patrem sic ci edulum commovit in filium innocentera, nec miremini quod ignosco tara leviter circa me tam graviter delinquenti. Induxit hoc etenim non culpae vel veniae levitas, sed exempli cupido, quo potiri vos, pater, libentissime cuperem, ut sicut ego deferentis misereor, vos delato similiter ignoscatis, ac si forsan (quod absit) in tantum offensa circa cordis vestri nervos radicala convali}it, ut aliquatenus erui vel evelli non possit, utque, quod est severius, defensionis copiam, quani nulla delatis calamitas abstulit, denegetis, in hoc saltem mihi vestra paternitas, licet irata, consentiat ut soppresso quantum libet nomine deîatoris, cujus aut quorum non sum ego prorsus ignarus, delati criminis qualitas detegatur. Et si de me licet tacili quaeritis quid exinde postquam scivero, nisi causam amaritudinis consequar, respondebo, vel in vero motus vestri laudabo justiciam, quanquam forsan veniam laudare non possim, vel in falso mcam innocentiam commendabo. Gonsequar etiam adhuc aliud quod tum audita commissi facinoris qualitate, vel desperabo de venia, vel satisfactionem quamlibet imparem reputabo; nec vobiscum postea, sed mecum ipse confligam , et pugna vestra, etiam me jacente , desideratum victoribus exitum sortietur. Desinetis postmodum aures meas verboriim vestrorum tonitruis propulsare, nec voluntatem meam accusabitis amplius, nec provocabitis voluntatem, dicentes quod sive velim sive nolim patrem , compatriotam , concivem vos habeam, dominum et amicum : nec praesenti sub virga diceretis hoc filio, quod absenli per literas intonatis. Dicite mihi, quaeso, pater et domine, quando et qualiter ego unquam hoc volui, quod beneficium patris, conversationem civis et puritatem amici, si placet vobis hoc scribere , recusarem ; imo si in ahquo patri dicenti liceat

PIÈCES JUSTIFICATIVES

contradicere filio, prorsus contrarium procuravi, adeo quod de hoc solum vereor ne me apud vos amici mei vel inimici potins forte detulerint, quod circa me patris affec- Imn, concivis gxaîiam et amici puritatcm a diebus aliqiiibiis citra ar.t encrvalam invcnerim, aiit (ut mibimet blandiar) retardatam. Finiam igiîm% et juciindiori fine perficiam quam incocpi; veniam expeto si loquendo profusius, si scribendo forsan amarius dolcntis filii et innocentis conscientiae vena defluxit; et aperta voce clamabo quod me vos babere patrem oporteat, côncivem expédiât, et delectet amicum.

In hac epistola concludit dominus Capiianus , et consolatur, laudando eum de dictamine.

Inter nos jam sufficit verbis agi, Petrus sit Jacobi et Jacobus Pétri : imo sic fit utriusque alteruter, ut prospéra dam contigerint, quasi plena promptuaria éructent ex hoc in illum, et inter unum et rehquum verus amor dividatur per semissem. Super bis hactenus lusit invicem calamus, sed lyra dulcisona juvenis psallere senem fecit, per quod patris discussit rudia filii docta manus. Sint igitur haec inter nos, quasi terram cordis praesciderit verbi vomer ad culîum, semenque sparserit affectus ad fructum, ut herba deinceps coalescat in segetem, et in cuhno spica proficiat, ut gravescat. Fient autem haec, si partus conceptum exerat, si suscipiat formam materia, et circa nos si quis csurit, spicam quam produximus, colligat qua fruatur. Annon sic habet scriptura : « Qui frumentum abscondit maledicetur inpopuUs?» Absit ergo quod Petrus vel Jacobus frumentum favoris et operis, cum alteri expedit, alter obtegat sub aristis, quae sunt detractionum aculei et mendacii punctiones. Stillent ergo montes dulcedinem quasi taies fecerit nos Deus in nostris,

PIÈGES JUSTIFICATIVES

quia lac et mel colles fluent, si ex nobis quos caro proximat, Garnis débitas vigor alat * ; salva tamen fide per omnia, ne quid voluntatis pereat, nec quid de jussis praetereaî dominantis, contra quem si quis impetit, mundi et sanguinis necessitudo peliatur^ Pro Deo, fdi, quia Dec servies, nullus apud te, qui meus es, serviatiir^ extraneus, ut palrem dedigneris judicem, si qùis meum judicem offendat eorum. Super hiis inquam N. organum ad filium debuit esse patrls K

DÉBUT d'une lettre ÉCRITE PAR l' ARCHEVÊQUE DE CAPOUE A PIERRE DE LA VIGNE.

Publié d'après les manuscrits 455 du fonds Saint-Germain-Harlay, et 8390 de Middlehili.

Si liber apud te superscribitur in quo sub paragrapbis diligentium testimonia distinguuntur, ibi, nîfallor, praesul Gapuanus sculpitur ut inter alios praecipuus tituletur, etc.

^ Ce passage établit assez clairement qu'il y avait une relation de parenté , probablement par alliance , entre l'archevêque Jacques et Pierre de la Yigne; mais nous ne savons si c'était par la propre femme de- Pierre ou par cette dame nommée Jacoba , qui paraît avoir été la bellemère d'une fille de Pierre de la Vigne. Voir 28 et 29.

2 Cette déclaration est bonne à recueillir. Venant de la part d'uu prélat, une soumission si complète aux ordres de l'empereur fait comprendre jusqu'où celui-ci pouvait aller en fait de prétentions à la suprématie religieuse.

^ In impresso scribatur, maie.

* Nous donnons d'après le manuscrit 455 la fin de cette lettre , qui manque dans Pédition imprimée; mais le texte est ou incorrect ou mutilé.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

PIERRE DE LA VIGNE ANNONCE A l' ARCHEVÊQUE DE CAPOUE , ALORS TRÈS-MALADE, QU'iL A OFFERT SES PRÉSENTS A l'EiMPEREUR,

lequel les a reçus avec rienveillance. frédéric, a cette occasion, dicte a pierre une lettre affectueuse pour l'archevêque (1242).

Publié dans Martène et Durand, AmpUss. collect., t. II, p. 1176-1177, nos LYii et Lviii. — Collationné sur les manuscrits 455 du fonds Saint- Germain-Harlay, et 202 du fonds Notre-Dame.

Petrus de Vinea eidem archiepiscopo significat quod praesentavit exenia sua imperatori , cqnfortando eum in aegritudine.

Renitente consilio quorumdam ex nostris et nimiam zeli vestri perfectionem conscientiae scrupulis adscribente, factura est, pater, quod imperastis, quia et quantitatem missarum rerum circumspectio principis habuit et circumspectio quaîitatem missionis attendit. Serenitatem etiam valtus ejus cum audivit arcbiepiscopimi Gapuanuin [non adhuc ita desperatum], lator praesentium nuntius vester vidit. Et nichilominus affectum ipsius epistola vobis remissa testatur, quoniam ab intentione jubentis et verbis dictantis industria procul dubio non recessit. Vos igitur, révérende pater, qui dominis servire fideliter et placere devotis utiliter didicistis, placealis etiam nobis vitae vestrae telam quam desperationis acutae novacula non praecidit, consuetis et debitis medicinae remediis confoventes. Nec sit vobis idcirco mori solatium, quod sit propter aegritudinis taedia longius vivere dolorosum. Me autem, si tamen patri morienti superero, vestris amicum in morte relinquitis quem vobis devotum rêvera habebatis in vita.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

Freclericus archiepiscopo Capuano confortando ipsum in infirmitate sua.

Recepit nostra serenitas delegata tui viventis exenia gralius per te ipsum quam si legata tuae supremae vo- Imitatis haec eadem testamentarius distribator aut qiiivis haeres légitimas delegassel; ac in eis non lam remm relictarum inspeximus quantitatem quam relinquentis affectum, et ipsius extremi judicii consideravimus qualitatem quod apud te, prout evidenter agnosciraus, conscientiae tuae fidelis integritas compulit et beneficiorum nostrorum grata memoria quam agentis in ultimis etiam spiritus retincbat, induxit. Et quum si eut audivimus, ad hue te lectus adversae valetudinis teneat, nec in totum evanuit spes salutis, ad resumendas convalescentiae vires, recepto praesenti hilariter nostrae confortationis antidoto, tanto debes instantius aspirare quanto salutem tuam nulla sicut accepimus desperatione praecisam, quam pluribus fructuosam et speciaîiter iiostris fore sentis obsequiis opportunam.

NICOLAS DE ROCCA FÉLICITE GUILLAUME DE TOCCO SUR SON ÉLÉVA- TION. IL FAIT EN MÊME TEMPS l'ÉLOGE DE LA LIBÉRALITÉ ET LA SATIRE DES MAUVAIS RICHES.

Inédit, publié d'après le manuscrit de l'ancien fonds latin, n» 8567 , fol. 112 recto.

Magistro G. de Tocco Nicolaus de Rocca. — Quia virum virtute conspicuum alloquor, verba vellem dirigere condita si possem seientiae condimenlo, ut quod simplex scribentis affectio non valeret, demulcentibus saltem littera comitala suffragiis suavius informaret. Quod mihi

PIÈCES JUSTIFICATIVES

licet imperitia deneget, posse pmhibeat et siibrcpat oblivio , index tamen voluntalis devotio cognoscalur. Cum igitur, sicut scire vosautiimo, cimcta quae constant, pater et domine, data sint homini, facta pro homine, snbjecta bomini, sibi concessa [est] desnper cunctis potcntia dominandi, sed cum diversorum sit diversa sentire, diversis datur hominibus diversa fniendi rébus opinio : alteri qui quantumlibet divitiis affluât et bonore grandescat, largitatis virtute succinctus, liberalitatis dexteram aperit, devotorum amicorumque precibus flexibilis, non elatus; alteri qui quanto magis habundet in opibus, parcitatis marcore perstrictus et cupiditatis caecae vitio circumplexus, nedum pulsantibus foris in atrio rébus opima caducibus [sic] ejus dextera reseretur, verumtamen ne bine inde congestae pecuniae congeries minuatur, in gazopbilantium immo in possidentium infamiam, quinimo possessionis subjectae censui congregatae, torpore largitatis utendo gelidus et tepidus consummator abstinet ab utendis, rébus se, non sibi res penitus subjungendo; alteri qui quantumlibet paupertatis mole gravetur et quantumvis inopiae pondère comprimatur, beatae paupertatis fomentis innixus, non suspirans ad grandia, sed circumvecta laetitiae paupertate contentus se divitem reputat, et quod parum superest sibi satis est. Cum rerum igitur fortuna mutabilis quae cui vult bilarem se ostendit, quem vult in nubilo amplexatur, cujus in rota volubili quisque convolvitur, vobis per Dei gratiam féliciter direxerit, gressus vestros felicibus auspiciis sublimando, gaudeo satis et votivus affecto ut illius gratia a quo vobis collati honoris fastigia conferuntur, dieruni longitudo per consequens féliciter evolvatur.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

]v(os 74 ET 75.

NICOLAS DE ROCCA ÉCRIT A PIERRE DE LA VIGNE POUR LUI DE- MANDER SA PROTECTION A l'eFFET d'ÊTRE ÉLEVÉ AU RANG DE NOTAIRE DE LA COUR IMPÉRIALE. RÉPONSE ENCOURAGEANTE DE PIERRE.

Inédit, publié d'après le manuscrit de l'ancien fonds latin 8567, fol. 66 recto à 67 recto. — Collationné avec le manuscrit de la bibliothèque de l'Université de Leipzig, n» 1268.

Magistris P. de Yineis et G. de Tocco Nicolaus de Rocca. — Etsi conceptum jam diutino temporis tractu propositiim qiiod torpens hiicosque silentii sera perstrinxit ^ imprudentiae rigor inficiat et negligentiae fere nota respergat, caate tamen purgatiir inertia et improvidentiae sic livor abliiilur quod, quanquam negiecîa scribentis aviditas hactenits sibi qiiodammodo displicendo siluerit^ salubrius tamen speravit et credidit ut tacentis coloni qualitas cognosceretur a fructibus, qiianqnam experimento suorum improvisa relationis jactantia testaretin\ Reputavi quoqite decenîius alienis conticens detegi labiis quam per arrogantiae vitiosae suffragiiim, quae cujuslibet orationis deturpat oflîciiim, superstiliosus vestris aspectibiis attendendus (?). Ne vero reddar ulterius de mora ciilpabilis et de negligentia vitiosus, labores assidiios quibus corpus quotidie lacessitur et anima, tauquam fidelis et passivus interpres vestrae benignitaîis auditui quae cunctorum causas diligenter examinât, aggredior relaturus. In quibus quanquam malis ut (?) patiens orc sit doctior, cnm omnis fere passio in actu sit potior quam scrmone, quantum tamen sermoni licuerit, lectio vobis epistolae praesentis exponat. Fuit itaque, domine, quod postquam officium registrandi quod bajuii sibi crediti totum imbibit animum, velut quaedam me species servi-

PIÈGES JUSTIFICATIVES

tutis, implicuit, quasi facîiis corpus unum cum calamo et persona eadem cum quaterno; sic sudavi fréquenter et alxi, sic me labor continuus indesinenter oppressit, prout datus mihi testis illati martyrii quaternio profitetur, quod insut'ficienlia de caelero pro me satis sufficienter aliegat ac praeter personalis afflictionis angustias, expensarum suffragium quod est saepe laboriosis ossibus consolationis emplaustrum, sicut vestram non dubito latere notitiam, laboribus non respondet. Et quod est omni labore crudelius, juvenilis vigor ingenii quod quales quales studendi primitias de lactantis jam ubere suxerat, dum exercitantis deberet pasci cibariis, in manualem, proh dolor! operam confluit quicquid sibi debebat exercitaîionis afferri. Nec tam laboriosi jugo martyrii coîlum voîuntarius supposuissem et humeros, nisi prius passionis instantia mêlions boni praesagia promisisset. Sed cum habeat spes improba proprium ut nunquam extimet satis esse quod recepit, semper meus in statera fiduciae suspensus [est] animus ut aliquam beneficii fecundioris particulam de tanti puteo laboris subjectus exbauriat et devotus attingat. Imploratur ergo vestrae benignitatis officium ut cum anni jam circulum et ultra, si verum fatear, in labore registrandi consumpserim et consumi jam fere nequeat ultra conditio, vel reditum si placent licentietis ad propria, vel in domo summi principis in qua mansiones muitae sunt, iocum ubi gratins et fructuosius serviam praefigatis. Cum benefaciendi quibnslibet regnet in pectore vesîro potentia, dum reseret nemo quod claudilis et quod rcseratis per consequens nemo claudat, regnet* [quoquc] scientia dum, si me non fallat opinio, scire vobis datum est quicquid utilitatis sub pallio solis absconditur praeter septem signacula forsitan clausi libri ; regnet et

' Hic iii cod. Paris, et iiifra , regeret.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

debitum, diim si quidquid virtulis habuerit in vos mater naliira jam confluit, ex necessitate quadam in alios effunditis quod habetis. Ut currus igitur cnrrat aequalis quem perficit in rotarum parelitatem quaternitas , in vobis quaeso nascatur et alia voluntas utinam quasi grata\

Rcsponsiva maijistri Pétri de Vineis ad Nicolaum de Rocca.

Inter tôt excelsa virorum ingénia quos iii aiila Cesarea fecunda rhetoricae diutius ubera lactaverunt, extendens manum ad aratmm, Nicolae rhetor, nobis occiirris. Incognitus, sera pudoris et verecuncliae clavibus obseratus, vocis articulo prorumpis interdum, et tanquam ex vase tenero giUta restagnans latere interius plenitudinem profitetur. Ob quam ne foras eruptuet et ne liquor in vacuuni dispergatur, verecundus vasa receptionis efflagitas in quae qaicquid eductum exterius ingeniosiis acceperis, collectum interius operosus infundas. Agrum matura jam segete coopertum falcibus nostris exponis, promptam beatitudinem renovans antiquorum, superveniente socordia temporum nostrorum obductam. Quae dum petitionem publicam publicorum bonorum virtuosani potius quam ambitiosam petentibus reputabat, dum ex multis competitoribus magis ydoneo bravium concedebat, virtutes latere diutius et insufficientias abtegi non sinebat; ad certamen bujusmodi certatores certa fiducia producebat, virtus armabat interior ut exterioris gloriae praeconium Hagitarent, quando vel factum sine lite consilium vel obtentam de lite victoriam centumvirale judicium decernebat. Pellem igitur veterem nova clamide consuens ac volut armis antiquis novus athleta prosiliens,

' Le manuscrit de Leipzig porte j?ro/(fC^o quasi quarta : ce qui serait peut-être la bonne leçon, le quadrige étant une allusion aux quatre juges de la grande cour impériale.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

novum officiimi vetustae consuetudinis auctoritate deposcis, fieri desideras in augusto palatio de regislratore magister iiotarius vel ut typice dicatur, urbanus de laboratore colonus. Ad quod fiducialiter expetendum, eo saltem accedis audacior qiio de voli coiisumniatione securior, dum nec praesentes competitores invenias nec expectes, non quod de nieritorum suffragio forte diffiderent concurrentes, sed quia carere titula potius eligunt quam ejus affligi dispendiis et laboribus fatigari. Sicque grata simplicis honoris babuit quae duplicis oneris gra vitale pensantur. Haec tamen, ut verum fatear, a jam receptis ad gratiani et ad epistolas réglas evocatis tantum accipis; quantmncumque de talibus inusitent, quantumcumque a plena parapside colla detorqueant, nunquam aut raro mensam propositionis effugiunt nec abbominata fastidiis fercula derelinquunt. Qui si forsan boc faciunt ut simulate per fraudem abhominationis ingenio te retrabant appetentes, tu nullo modo stupefactus abscedas, tiniidus pedem non retrabas, sed ad ostium humeros yirluosus impingas. Et ut pulsanti tibi paterfamilias noster et dominus aperiri praecipiat, Petrus tuus labiorum claves, intercessionis benivolae preces, sufficientiae tuae benignus interpres, cum se locus et tempus ingesserint, favorabiliter domino praesentabit, velut qui leste supremo judice, quoslibet hujustnodi vestes nuptiales babentes libenter ad nuptias introduco, nuUius unquam consortis impatiens, quin potius omnium avidus et ad vineae tam largae vindemiam me prorsus insufiicientissimum reputans, mecum associare quam plurimos ambiam collectores.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

76, 77, 78, 79, 80, 81, 82 et 83.

correspondance familière de pierre de la vigne avec nicolas de rocca.

Inédite, publiée d'après le manuscrit de la bibliothèque impériale, ancien fonds latin, n» 8567, fol. 100 verso à 102 verso.

Mittitur acephala cedula Nicolao de Roccaper Petrum de Vinea.

Credo quod labores asperos homo facilius tolérât quos mollire potest colloquiis amicorum. Propter quod ego judiciariae potestatis oiius tam imbecillitate eorporis quain officii necessitate difficile sociorum confabulationibiis lenire dcsiderans, te, carissime, deprecor cum quo familiarior mihi potest esse collatio, ut litterarum tuarum solatiis poenas meas fréquenter allevies, sciturus quod tibi etiam verborum lenimeiiia proficiunt qui laborum similia pateris detrimenta.

Respondet Nicolaus de Rocca magistro Petro de Vinea.

Primis nudatus interulis occiirrit oratorius scribentis affectibus hiis diebus sub dubietate libellus, qui nec personam expressim mittentis intitulans nec receptoris essentiam sub figura us judiciarii ritus ornamenta redoluit, dam labores judiciarios suasione molliri dictaminis exquisivit. Errasse si quidem videbatiir ille succinctus interpres in invium, dum ad me dyametrum dirigens lactis indicia de petrae soliditate ^ mungebat. Sed bajulantis nota conditio ad ipsius receptionem paulisper manum recipientis provocavit erroneam, et conceptae dubietatis articulum qualis qualis fidei specie coloravit. Sane, si verum fatear nec sit mihi missor incognitos, unde dominus invitari debuerat inde famulus redditur invitatus,

• Peut-être stoliditate. Voir la lettre suivante.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

unde lenta procurrisse credebat epistola inde provenla claudicans nomen induit responsalis. Quae devocionis exenia sub gratiarum amictu reportans, ut sit formae relatrix in reditu quam inter nos ad mutuae coUationis appiausus edere placet, in posterum specialis mittitur procuratrix.

Nicolao de Rocca Petrus de Vinea.

Quod informis epistola nomen non signavit opificis, quod quaerendum expressius non notavit amicum, causa fuit ne in scriptione domini pomposa procederet et quaesitum socium intitulationis ope cognosceret quem experti ducis indicio facilius poterat invenire. Quae si peregrina, si dévia sine paranymphi suffiagio tua penetralia quaesivisset, ad edendum magistri vocabulum nullatenus debuisset urgeri. Quae cum se nuntiam jus dicentis assereret, nisi mulîa receptoris intervenisset ignavia, satis assumi poterat quod is ex judicibus tecum ludere coeperat qui jocis simiiibus confligere consuevit. Yerumtamen quocumque modo vel latoris notitia vel stylo dictaminis cognoveris dictatorem, tua fecunda responsio sine suffraga Loris auxilio tui praestantis ingenii detegit ubertatem. Propter quod non videor, ut dixisti, in te lac de lapide stolido mungere, sed de philosophiae plenis uberibus lactea pocuia prudenter haurire. Scio enim quod qui cotidie tanta exhibes, qui talia indesinenter effundis, nisi scientiae opibus affluenter afilueres, jam tua libe rallias defecisset. Kya ergo, frater, scribas assidue nec te taedeat de tliesauro isto taies margaritas educere, cum aperte conjicias quod tua opulentia opulentior redditur largitate. Denique oratio tua laudes suas quasi proventa non perdidit, immo eo laudabilior est effecta quo politis diuturnitate sermonibus eleganter et provide improvisa respondit. ' *

PIÈCES JUSTIFICATIVES

Respondet Nicolaus niagistro Petro de Vinea.

In sororis praemissae suffragium praegnaos coloribus excusatrix venit episîola quam misislis. Quae tanquain efficientis caiisae nuinita praesicliis ad obtineiiclam de lite victoriam, multas secum et varias evidentis rationis allegationes adduxit. In cujus conflictu sic vinci totaliter repiUans, ad vindiclam inermis suppliciter dictantis postulat utérus ut quocienscumque de calamo tenui nudam ad vos et rudem pariet paranympliam, linguae vestrae suavifas quae necessarios habet in talibus exornationis amictus, nudum operiat, incoctum quaeso reducat ad labricam, scabrositales cllmet et emendationis stilo poliat impolitum. Est enim quae vires niilii modicas minorât ingenii , laboris assidui taedium , causa praecipua quae temerariae validitate potentiae nedum ornari quod dicitur impedit, sed dictionem etiam simplicem interdicit, dum operantis humeris continua fatig-atione frag-ilibus tam aspero jugo supposîtis, vix respirationis liora conceditur, vix cogitationi tempus ydoneum nisi quod a furtivo praedone subripitur, operario relaxatur. Sed tanquam ignis delatus in gremio, quicquid interius forsitan repentine colligitur, manualis curae perplexitas ebibit, quicquid temptatio passim pensantis eruptuat, de quaternionis cura sollicitudo continua, quem mibi rerum eventus poenalitatis sociavit interpretem, ambitiosa consumit.

Nicolao Petrus.

Quoscumque triumphos de duello dictaminis strenuus praestoleris atbleta, ego tamen etsi fortuna consentiat, nullam quaero de amicabili dimicatione victoriam, ex qua certando solummodo reddatur pugil lingua fecundior, ex qua pugnationis audacia vincendo succumberet,

PIÈGES JUSTIFICATIVES

quia duni deficeret hostis obstaculum, virtus exercitio valida otioso tripudio perderetur. Seqiiitur ergo ut adversario tuo non cedendo, sed confligendo complaceas, qui tune succubuisse se erederet cum obicem non haberet. Quod autem ludendo rogitas ut tuae orationis verba diseutiens incompta comam et condiam incondita, facerem utique quod hortaris nisi quod vercor ne dum cultus adderetur incultior et pro insipido insipidior poneretur, corrigenda correctio ludibriosa ludibriis haberetur. Tua igitur lima tibi soli sufficiat, quae nedum tui operis novit exporgare rubiginem, sed aliorimi sordes et sordida didicit elimare. Praeterea laboris incommoda réscribens conquereris quibus sic dicis ligalas manus ad calamum ut etiam momento non audeas ad dictamen animos relaxare. Amice, confiteor quod libertas ingenii dum servili servilio premitur, nec pensât loqui nec potest vera discernere, et si quando forsitan se familiari furto subripiens ad scribendum, aliqua reperit de incumbentis oneris expeditione sollicita, tolerabilius eligit inculta depromere quam necessarii cessatione servitii se quaestionibus immiscere. Verumtamen, frater, in te ista non video; immo si te tanli operis opinor opificem, congruenlius convenit opinari ut vel divinum géras ingenium vel nullis perplexitatibus praepediatur humanum. Etenim dum tantae elegantiae dictamen inspicitur, dictatoris profunda profunditas aut crederetur superum fulta suft'ragiis aut nullis occupationibus impedita. Igitur cum replicationibus islis tua suffîcienter elidatur exceptio, si non allegatur ydonior, ab inceplo conflictu non poteris excusari.

Respondet Nicolaus de Rocca eidem Pclro de Vinea.

Etsi victoriae titulos, prout replicantis industria eau ta subintulit, in responsalis pavidae série quam paupere

PIÈGES JUSTIFICATIVES

veste contexerat, excipientis stupor inseruit, nunquam tainen victoriosis extolli suffragiis in altercationis coeptae conflictibiis animus rescribere siiperbus appetiit, née per cessionis ingratae remedium remissus confligere desperavit; sed tanto robustius insistere credidi quanto sapidius mihi cedit ad gratiam ejus gratis invenisse colloquium, cujiis vernantis Ilnguae suasio tam nobiles suadelas eriiptuat, cujus intuitus ad tam familiaris collationis retransitiva commercia précis multiplicis debuit pretio invitari. lUud verumtamen vindictae fastigium quod traxit ad conseqiienliam legentis auctoritas, si dictantis conscientia litteram sociasset, ad coeplum tantummodo salutationis defalcatae litigium si lectoris placuisset aspectibus, potuit retorqueri. Nec peccavit saiie, si verum tateor, supplicis oratoris intentio, dum ad orationis informis reformanda mysteria limae vestrae quaesivit auxiiium et vestrae conformitatis perfectio petebatar. Solet enim raro vel nunquam rigor opificis dampnare quod edidit. Solet et rarius per se viciosae dictionis enormitas accusare patronum; sed cum sagacius cujuslibet nota discriminis alienae mordacitatis impuisibus arguatur, elegi decentius omne quod scribitur vestrae correctionis stimulo relinquendum, quod superstitiosa praesertim perplexitas implicat, quod cura continua laborantis infestât. Super eo denique quo proponentis elidebatur exceptio prioris adhuc clypei munita repagulo, sic vestrae repîicationis argumenta refellit quod licet verborum acies quae per subreptionem fréquenter tennis arcba diffibulat, quae minus bene Gyclopis fabrica decoquit, aliquid vobis ut dicitis saporis adducat, facit hoc utique, si me non fallat opinio, discretionis vestrae benignitas quae cantica sibi displicere non patitur, dum nexu dilectionis amplectitur citharoedum. Propter quod ista sufficiat Iriplicala defensio, donec successivis insultibus impugnetur.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

Nicolao de Rocca Petfus de Vinea.

Etsi non sit de more pugnantium indefessos humeros congressionis appetere, ego lamen in hac palaestra dictaminis optavi semper bostis audaciam et colluctationis instandam inflexibilem reqiiisivi, quum ut opiner, qiiocumque fugientis terga persequitur aut non rebellantem percutit inimiciim, turpia bella congreditur et ignominiosa Victoria gloriatur*. Propter quod gratulor utique quod dimicatio contrarii militis quae videbatur imbecillitate nescio utmm simulata lentescere, coUectis animis fortes et agiles vires exercitat; etiam bellator sic coepit bellicosiîs irrumpere ut qualiter pridie credidi debilitate succumbere, hodie videam subiimitate potentiae trinmpbare. Restât igitur [ut] in expertum militem insilire metuat tyronis improbitas, cum quo confligere strenuum, cum quo contendere virtuosum. A quo si prosterni forte contingeret, nulla casus infamia, dum gigantis immensitas vinceret bominem et formicam tenuem moles opprimeret elepbantis. Illud verumtamen quod frequens oppugnationis o ratio fl agitât, ut mea cote enses et gladios acuam a quibus vulnera sentio, de quibus exitium reformido, bellica jura rejiciunt quae nimis grave disjudicant ut aliquis ad suae victoriae gloriam de inimico suffragia debeat postulare, et dum fidem inter bostes esse non imperant, fraudem et facinus inter eos non prohibent iuveniri. Igitur cesset in posterum perniciosa petitio, ne si fortassis pugil dolo pugilis sentiret incommodum, dum non posset de imminenti perfidia conqueri, fidem suam supervacuo causaretur. Denique , frater, ut ex litterarum fine conjicias quod ad te principia diriguntur, omni adulatione

* C'est la pensée de Corneille :

A vaincre sans péril, on triomphe sans gloire.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

seposita, noveris quod mihi tuae facimdiae dulciloquia placuenint, cum qua conferre placet, ciim qiia disceptare délectai; sciturus quia, si grave non tuleris quod lyram tuam scribenlis penna sollicitet, nulla negotii poterit intervenire perplexilas quae me a pulsatione tam utili et responsione tam cougrua valeat avocare.

Respondet Nicolaus de Rocca eidem Petro de Vinea.

Per strenui beliatoris industriam verborum gracilis reciprocata commixtio legentis affectibus quem hoslem intitulât, in sui esse satius placere non potuit. Sed in hoc tantisper caute me pepugit, in hoc sub recli seu potius ridiculi specie maleriam desperationis adduxit quod acum inter ferramenta comraiscuit et me quasi pulicem ad animalia grandia comparavit, no vas mihi potentiae plumas attribuens et recentis notas noviter sublimitatis impingens, qui teste styli suffragio nec conceptum in dimicatione mutavi proposilum, nec variam\ Deus videat, ex accidentis cujuslibet involucro voluntalem. Ex hoc siquidem cauta conjicitur dimicantis auctoritas ut dum praeter bellicae legis auspicia, hostis insignia tôt praeconiis extulit, dum oppugnationis obstaculum tôt laudibus hypocritis trutinavit, eo magis promptuarium laudati tepesceret quo confidentius interioris hominis pensato judicio magis aperte diffideret, dum nichil sibi de contingentibus invenit nec appenditiarum ahquam sibi praedicat veritatem. Dixistis praeterea non esse quaerendum ab hoste suffragium. Domine, fateor quod habet manualis conflictus régula proprium ut hoslilem instantiam hasta bellicantis exaggeret et fraude doloque quo praevalet circumveniat inimicum. Sed linguae loquacitas utilis in aenigmate jurgii quod orationis blandae suasio

• Forsitan variavi.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

reddit audacius, tanquam ferrum quod ferri politiiris acuitur, quanlo praedigniiis purgari se cogitât, tanto pignons emoliimenta fecundioris acquirit. Ne igitiir obvius reddar et displicens unde placere credidi, forsan insipidus, illa repetila pelitio sub silentii clave recluditur, oblalae pennae veslrae mysterio tanto recipiendo solenniiis quanto qiiae sine cithara liideret, discordiam lyrae modifîcans gratiorem efficiet melodiam.

LETTRES DE NICOLAS DE ROCCA A UN MAITRE PIERRE ( PEUT-ÊTRE PIERRE DE HIBERNIA), A QUI IL DEMANDE LA PERMISSION DE FAIRE UN COURS PUBLIC SUR l'aRT ÉPISTOLAIRE.

Inédites, publiées d'après le manuscrit 8567 ancien fonds latin, fol. 82 Yerso et 119 verso.

Magistro P. Nicolaus de Rocca.

Gavisus sum satis in lectione litterarum vestrarunfi, dum non nisi amicabile verbum placidis affectibus offerebat. Nescio tamen si in corde et corde [sic] loquti fueritis, cum consanguinei vestri quorum spes dependet a vobis, aliud faciant quam scripsistis. Et sic dum verbis vestris eorum sunt facta difformia vel expresse contraria, quid causam bujus varietatis adduxerit infra pectus Yestruni débita revolutione pensate. Ego tamen qui amicus amicis et Yobis praecipue necessaria lege dilectionis astringor, quid super hoc fieri possil et debeat provisioni vestrae committo. Nec tamen credatis propterea sic abbreviatum fore me viril)us ut facultas mihi taies propulsandi molestias denegetur. Super negotio autem fratris mei dirigi litteras quas vestra dilectio persuasit, praesenlium negotiorum et temporis qualitas diligenter consi-

PIÈGES JUSTIFICATIVES

derata non patitur. Propter qiiod, amice carissime, vos qui super hoc studium procurationis apponitis, omnem sollicitudinem principiis adhibeîe ut juxta verbum vestrum in quo jam rete laxavi, desiderata negotii consummatio videatur.

Magistro Petro Nicolaus de Rocca.

Si arbitrantis non faliatur opinio et opinaniis arbitrium non fraudetur, inter omnia quae divina potentia doctrinae vestrae gratificari posset, ni! profecto vobis jocundius extimo quam si vestrae fecunditatis gremium novae prolis foetum multipliceî ad hoc ut scientiae poculis satiando famelicos, qui velut filii a vestris dépendent uberibus, intendaîis pahniîes vestrae generosae propaginis in scolares. Haec sunt namque docentis ad discipulum certissima pignora, dum. plantât in alium quod in se novit esse plantatum. Nam licet vitae spiraculum pereat, non tamen dépérit in doctrina; licet ut homo desinat, non tamen desinit ut raagister. Interest ergo vestra cujus utérus seiiiper genuit indefessus et parère novos filios non desistiî, nostra fovere plantamina et plantas si quae succreverint irrigare. Inter quos tanquam minimus, qui vester sum totus, cum in florum et frondium productione prodierim, ut fructus pariam tanto fortius moveri débet sinus vestrae prudentiae quanto felicius exaltantur famae vestrae praeconia si novum constituitis plantatorem. Cum igitur in proprii natalis partibus, instinctu quorumdam scolarium, in arte dictaminis proposuerim aliquid implicitum explicare et aestivi temporis dies qui milii ad requiem post quotidianos labores hyemis concedontur, ad communem utilitatem sludentium consummare, per vestrae peto discretionis gratiam a coetu doctorum omnium mihi licenliam impetrari ut, licet particularia sîudia sint penitus

PIÈCES JUSTIFICATIVES

interdicta, milii ad gratiam cum tempus iiunc instet, generalis studii docendi remedium concedatur.

NICOLAS DE ROCCÂ RECOMMANDE A UN DE SES PARENTS DE FAIRE ÉLEVER LE PLUS SECRÈTEMENT POSSIBLE UN FILS QU'iL VIENT d'avoir d'un COMMERCE ILLICITE.

Inédit, publié d'après le manuscrit 8567 ancien fonds latin, fol. 15 verso.

... Cognato Nicolaus de Rocca clericiis.

Scripsi tibi aliqiiando et coiisequenter oreteniis replicavi ut illi puellae de Rocca G. nomine conferres ad victum aliquid, ne ego salîem apiul Dominura ex patrato' commercio demererer. Sed tu verbum meum taliter observasti iit nec eam etiam respexeris, potiim aquae sibi in auxilium exhibendo. Nonc autem licel ut audio peperit pueriun, tu tamen circa eam et natum ejus parcitatem solitam non omittis. Profecto deberet te conscientiae tiiae pudor arguere super hiis quae ex tanta avaritia coinmisisti, cum debuisses de bonis propriis illi amore mei aliquid erogare, etiam si de bonis meis aliquid non haberes, Videas ergo qualiter circa id honori mco hucusque detuleris, cum debuisses puerum

ipsum extra villam Sancti ad tegendam meam

infamiam mittere nutriendtmi, ut notam crirainis evitarem. Volo igitur ut si de honore meo est aliqua tibi cura, eidem G. pro se et filio necessaria de bonis meis faciens ministrari, puerum ipsum sicut tibi videbitur extra dictum locum in aliquo remoto loco caute facias enutriri, ita quod saltem affectum ad me dirigere videaris.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

N- 87, 88, 89, 90, 91 et 92.

CORRESPONDANCE DE NICOLAS DE ROCCA AVEC PHILIPPE, ÉVÉQUE DE PATTi; RICHARD DE MONTENERO , GRAND JUSTICIER; GEOFFROI DE COSENZA, JUGE DE LA GRANDE COUR, ET UN AUTRE COURTISAN DONT LE NOM N'eST PAS INDIQUÉ.

Inédite, publiée d'après le manuscrit de la bibliothèque impériale, ancien fonds latin n» 8567.

Episcopo Pactensi Nicolaus de Rocca. — (Fol. 73 verso.)

Mulliplici vobis, domine, ratione congaudeo quod in paradiso deliciarum et loco pasciiae foi tunae vos celebris félicitas coUocavii. Gaudeo quippe vos Ligiirum accidentia 'subito non timere tonitma. Gaudeo viariim discriminosis eventibus et Iiospitiomm non minus dnbiis cessisse periculis. Gaudeo vos illam virtutem, securitatis alumpnam, levius verbo quam facto portabilem, rerum sophisticam, melius ori quam corpori consonam, qua jam nos omnes ditatos inspicimus, corporalem inopiam non sentire. Gaudeo sospites adesse vos corpore ut sistat saltem personae secundae suffragium cui passiones absentium familiari quodanimodo conqueslione raonstrentur. Gaudeo vos abesse loco, non animo, manifesta ratione praesumens quod exaudibilis utinam in ore vestro ^ frequentetur oratio, solis nostri circuitum metientis jam bina temporum seu fastidita potius revolutione a Ligiiria ad liemispherium fertilis et redolentis Apuliae crebris intercessionibus vocativa. Haec igitur anxius potius recitare quam scribere, eatenus me vobis offero, domine, quatenus ad nutum recipere me placeat et habere. Cujus si

' Peut-être in aure vestra; toute la suite de ce passage est obscure ou mutilée dans le manuscrit.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

([uidem conditiones et statum qualibet scriptiira lucidiiis vobis lator praesentium referet viva voce. Unum veriimtamen scriptiira non praeterit qiiod si locus sit conjecturis in talibus, jam pedem in streiigam ereximus, ad lares patrios nisi fortunae protervitas consueta, quod absit, impedimenta trajiciat, celeriter redituri.

Domino magistro jusliciario Nicolaus de Rocca. (Fol. 9 verso.)

Moram meam quam plus debito famnlorum hucusqiie defectus ingesserat, utinam ego paratus exciperem subito fortunae fallacia quae in eodem neminem patitur esse situ. Quamvis post domini nostri casum me in pie risque tantisper ex hujiis temporis tempestate pupiigerit, nuper tamen graviora mihi praeter personae periculum jacula jactare non potuit. Dum enim, carissinie domine, frater

meus qui nichil mihi de bonis suis elapso jam

longo tempore nolens vel impotens destinarat, nunc majorem partem suorum quaestuum per mare transmitteret, quaesita longi temporis brevis hora consumpsit. Yeniens namqiie nuntius ejus in quadam trieride Gaietana quae

Gaietanos quamplures et dominum etiain de fere-

bat, apud Piumbinum ubi tanquam in terra fidclium invenire juvamina confidebat, pecunia et rébus suis aliis

usque ad ultimum quadrantem per Pisanos extidt

spoliatus. Ex quo licet passi sunt plures Gaietani dispendium et sic posset esse miseris solatium socios liabere poenarum, ego tamen dampnum meum solus in caméra defleo et fortunae turbinem quae me sic crudeliter perciilit, non sine cordis laceratione deploro. Nec doleo dampnum simpliciter, carissime domine, cum si conditionem meam infra meipsum commetior, ad victum mihi panis et aqua sufficeret, sed considero quod déficiente nunc mihi tempore prospero quod me non multum divitem dereliquit, auxilium istud in quo aliquantulum coepc-

PIÈCES JUSTIFICATIVES

ram confidisse defecit. Considero etiam quod frater meus qui tenaces semper habiiit manus ad munera, vel tepebit penitus in mittendo de cetero, vel religionis alicujus assumet habitum ex casus bujusmodi crudelilate turbatus. Ego vero Gaietam propterea bis accessi nt per Gaietanos qui tanquam dampni participes indempnilatis mihi remedium licet frustra promittunt, super hiis possem consilium inveuire. Et idcirco, carissime domine, personam vestram quae mihi est non solum in prosperitale solatium, sed in adversis etiam delectamen, visurus venire non potui. Scribo vobis lamen haec omnia tanquam illi oui volo, debeo et teneor omnia negotia propalare. Vos itaque, domine, prosperum veslrum statum et si redire ad partes istas in proximo vel in Arpino morari diutius proponatis, mihi vestro dignemini nunciare si placet.

Domino G. de Cusentia Nicolaus de Rocca. (Fol. 97 verso, 98 recto.)

Quod post discessum vestrum labore confractos, fVigoris algore torpentes, nivis gelidae candore conspersos et jejunii pressura famelicos sub votiva tecta Yenusii pla- 'cidus vos hospes induxit et sufficienter ut scribilis arîiculis singulis per opposita satisfecit, satis laetanter id audio et residentis moram pi'opterea magis laudo. Sane si amici fuisset et socii consilio creditum, potuisset forsitan actionum gravis illa congeries, quantumvis hospitii reconciliata successu, vel praecaveri totaliter vel in melius circumscribi, ut expectatus tantisper evenlus quem quarumdam dierum subsequentia peperisset, viam veritatis instrueret et auram efficeret itinerantibus gratiorem. Sed istud placuit inchoare viagium, temptare nives et frigoris frangere caumata , sed potius eis frangi. Gur non etiam placuit ista praecidere et in alio quidem vestro, quod erat quasi viatoribus obvium, hospitio decli-

PIÈGES JUSTIFICATIVES

nare ut saltem yoMs fiigator Boreae fieret Teramiim (?) Ibi enim receptaciilum competens defendens ab ymbribus, ibi grata requies post laborem, lignorum copia contra frigus, refectionis mensa dapifera contra famem, Bacchi diversa gênera genitiva laeticiae et quaevis optativa ventricolis gratanter vobis obsequi potuisscnt. Sed forsitan hoc evenit ut contrariorum disciplina sit eadem, succedentibus prosperis in quibus vos illa forsitan meminisse juvabit; judicetis verius de adversis et discatis in posterum amicorum consiliis dare fidem. Ego quidem reditum vestrum proximum ut et felicem Fogiae votivus expecto, vos hylariter recepturus ibidem et in cellam vinariam inducturus, ubi a dextris et a siuistris vina tripudiant, quae bibentibus decies repetita placebunt; et si quicquam de materia frigoris montani tuleritis, contra bruniae cujuslibet etnivis obstaculum probabiliter triumphabunt.

Domino G. de Cusentia Nicolaus de Rocca. (Fol. 94 verso.)

Ut loquar ad litteram, satis me pavlt littera quam misislis. Ex ciijus sapore dulcifluo fructus exuberans mentem erexit, speni fovit, fiduciam roboravit. Scitis enim quod quamvîs domestica statio grata sit animo, si temporis tamen qualitas et conquassationis humanae conflictus qui non nisi superûm l'avore contnnditur, attente pensantur, nunquam me sic segnities familiaris involveret, nunquam uxorius demulceret amplexus aut staluli itineris otia deleclarent ut continue delectarer in montibus, nisi de persona vestra confiderem et in prosperitatis vestrae successibus respirarem. In hoc etiam confidenliae nutrimento non sic eligo quiete dissolvi ut domini nostri a quo salus omnium et vita dépendent, servitia rejecisse conspiciar et a servitiis aestimer ut mancus abjectus. Propter quod vobis confidenter insinuo quod licet mihi

PIÈGES JUSTIFICATIVES

(ludum mandatum dominicum misissetis ut ad comi-

lem me transferens cnm eo iisque ad felicem redi-

tum vestrum de Sicilia remanerem, quia tamen processu vestro sicut Deo placuerit revocato et eodem comité ad domini praesentiam accersito *, videtur jam ipsius mandat! causa cessasse, quid mihi sit agendum in antea mihi quaeso per litteras injungatis.

Domino G, de Cusenlia Nicolaus de Rocca. (Fol. 107 verso, 108 recto.)

Saepe vobis intentionem meam per litteras indicandam colorum appositione depingerem et accurata qua possem operis interjectione sulcarem, ut forsan accederet mittentis devotio comparata favoris dignitate placentior, et quas recipientis in pectore benivolentiae remansisse non ambigo scintillulas, attentior excitaret. Sed quo magis confido vel diligo, eo potins dubitans pertimesco ne sensus vester distractusad varia, dnm majorum rerum liirba comprimilur et occupationum ardua congressione calcatur, curas negligat carentes instantia et litteras quae necessitatem non indicant, oculis praetereat semiclausis. Nec mirum fateor, cum inter horas singulas quas reverenda vobis domini praesentia subripit et dilationis impatiens jussionum exequutio festina subdiicit, quas tolerabilis amicorum importnnitas adimit et clamantis in atrio populi petitio tumultuosa conquassat, quas etiam inspiciendo vicissim et utinam pro meritis compensando notariorum vestrorum opéra, fréquenter expenditis et

' Au folio 98 recto , se trouve une autre lettre de Nicolas de Rocca adressée au chancelier du roi (Manfred) sur le même sujet. On y lit : « Ut ad egregium virum dominum comitem Principatus me conferens cum eo in servitiis regiis usque ad felicem domini reditum remanerem, etc. » Il s'agit très-probablement de Gualvano Lancia, comte de la Principauté, maréchal du royaume en 1257.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

in ipsorum expeditionibus cxercetis, sic spiritus vester ut credo praesentiuin perplexitate conlunditur quod nisi humeros haberetis suetos ad sarcinam, ad signationem * absentium minus sufficiens redderetiir. Nam si forsitan, ut verbis alludam , de tôt negotiis aliquid otii prudenter excerpitis, illud in re militari de cetero quae parum habet commune cum litteris, vos expedit curiose consumere et de armorum judicio, cum tyronis in vobis jam nomen effluxerit, non solum verbo sed facto Iractare. Confisiis tamen absens ego quantumlibet dum maxime de amicitiae circumferentiis agitis, coram vobis semper ymaginarie reddere me praesentem, ad vos latorem praesentium fiduciose transmitto, ut quid milii sit agendum in antea mihi quaeso consiliariter rescribatis.

Eorum fratri et amico karissimo . . . illi duo connomii Nicolaus de Rocca et Nicolaus de Sancto P. salutem quani amor in fratrihus et caritas exigit in amicis. Per Nicolaum de Rocca. (Fol. 9 recto, verso.)

Votum vestrum sub pnicra verborum seu placida colo- • ratione transmissuni exauditionis ad gratiam libenter admisimus, vekit qui cordis vobis et nominis idemptitale conformes in nobis ipsis retinere confidimus quod alter in alterum mutua receptatione transfundit, nec excitai i quaesivimus adjectione calcarium, ubi de veslra non minus quam propria melioralione solliciti tanquam votivi nobiscum habere conliguum quem animo diligebamus absentem, priusquam nobis in kicem vestra petitio prodiisset, effectum sibi dedimus quem quaerebal. Nondum enim pagina quam misistis legationis suae metas attigerat, cum adventu vestro ad curiam Gaesaris per nostram instantiam procurato, vocationis ad vos lilterae quas

' Peut-être considerafionem.

PIÈCES JUSïiFIGATIVES.

jaiïi récépissé vos credimus emanarant, ut intcr quos binariiis numeriis imperfectus qiiodammodo videbâtur, per aggregationem tertii qnem ardenler appetimus, extremitates imperfecti ciijuslibet trinitas collecta siiaviter restauraret. Sed dubitamus et merito ne per celerem expeditionem negotii res desiderata viluerit, dum quem anxium desiderio pendente cognovimus, nunc segnem et tepidutn consummato sentinius. Solet enim inter infantes vel amatores aliquando qui ipsa qualitate negotii juvenescunt, vota fortins fervere si pendeant et tanto cnpidis animis viliora se reddere quanto maturiora concurrunt. Vosantem, carissime frater et socie, quem desideria concepta trans (?) juvenem metiri debere seu posse confidimus, cum vobis ad jannam res petita pervenit, ipsam libenter excipite, dampnate desidiam, moras abrumpite, et cum paratis semper differre nocuit, spes pulcra vos foveat quod tam débile, tam levé principium fortuna celebrior subsequelur.

NICOLAS DE ROCCA ENGAGE TOUTES LES PERSONNES ATTACHÉES A LA CHANCELLERIE IMPÉRIALE A FAIRE DES VŒUX POUR LA SANTÉ DE MAITRE SALVUS, QUE SON ÉTAT DE MALADIE RE- TIENT ÉLOIGNÉ DE LA COUR.

Inédit , publié d'après le manuscrit de la bibliothèque de Vienne , Philologiis n» 305, fol. 156 verso, 157 recto. Le texte de ce manuscrit est aussi défectueux que l'écriture en est difficile à lire.

Honoris coronantis et gloriae sub diversis titulis nomen habentibus, universis in sortem domini evocatis, N. de Rocka nichil ad praesens petere quam quod petitur exaudiri. Populus gentium variis circumplexus eventibus de salutis régula tnrbata conqueritur et tarbati signi discordiam condolet in signato , dum salutifera virtus in

PIÈGES JUSTIFICATIVES

Salvo^ rétrograda, rescripto non oblento laelitiae, legittimo mentita colono, per peregrinos exulat incolas, et sie ejus manus jam tepida, nomiiiis mentiente vocabulo, contrarietatem adjicit in subjecto. Etenim pro oratione singultuosa deprimitur in magistro Salvo pacis essentia; humanornm distemperante temperie et accidenliu.ni superveniente riibigine, substantialis fonnae qualitas alteratur. Deus nunqoam voluit nec velle debnit bujus salntis praesLimptivae diern discessus praedicerc populo, ut ad minus contra valitudinis succedentis audaciani quae in tam commune surgit exitium, siifficientis opinionis obstaculo et defensionis praesidio muniretur. Ejus namque compassionis brachium capila multorum amplectitur, dum mater ipsa fidelitas in tam fideli filio patiente turbatur, humilitas condolet, eclipsatur honestas et virtus eloquentiae quae ipso vivente vivebat, nostro palitur in infirmo et in solo prosternitur. Nam per eum sedebat in solio triumphata, ac praeter impedimenta clandestina virtutum cancellariae chorus nobilis et decorus cujus pars non erat exigua, per ejus absentiam cancello tenacissimo dissoluto imperfectam superficiem repraesentat. A cujus tanquam a pat ris plenis iacte uberibus licet omnes, praecipue tamen quos notae titulus superscribit, tanquam dilecti filii dependentes, turbantur ex merito, qui velut fons irriguus Eufraten aquas dulcedinis fundens in gentibus, dejectum oratione Tullium suae linguae mysterio reformabat. Ad ejus igitur primaevae restitutionis ymaginem, cum cumulatae preces precanlis affectum exprimant et venerabiliori instantia emolliant animum concedentis , una quaeso mecum , cui tanto subest materia dolendi prolixior quanto de suae sospitatis adventu fecundioris gratiae fiducia separetur, ad sedenlis in throno

' Probablement le personnage désigné plus bas sous le nom de magister Salvus et qui était notaire de la cour impériale en 1236.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

potentiam intercessores assislite, ut ubi alternae conditionis disparilas et dissona vocis emissio affecliim suspenderet imperantis et execùtionem petitionis forsiian impediret, oralione multiplici divinam movente clementiam et vocuiii congerie summam graliam excitante, pugnet et stimulet salutem circiimvagam , et velocius terminans cursuin siuini [ad] metam perveniat et medicinam adjiciat salutarem, per quam infirma roboret membra patris et expectantiiun liliorum votivis successibus vota reslauret.

N»' 94, 95, 96 et 97.

ÉCHANGE DE LETTRES ENTRE UN ANONYME ET NICOLAS DE ROCCA. CELUI-CI SOLLICITÉ DE PRENDRE PART PLUS SOUVENT A LA LUTTE ÉPISTOLAIRE, SE COMPARE A UN COMBATTANT DONT LE GLAIVE EST ROUILLÉ.

Inédit, publié d'après le manuscrit de la bibliothèque de la ville de Strasbourg, coté G. 504, fol. 11, recto et verso, n"' 28, 29, 34, 35.

Epistola de commendatione dictaminis eujusdam (?) magistri.

Viros fortes et agiles solet tantummodo petrosa Rocca mittere, et ut nomina rebus consonent, inontani générant montuosos, cum grossa substantia non nisi artificialiter transeat in subtilem. Sed babes tu, frater, nnde patriae vicium redimas, dum animum ornasti moribus; solus tu habes in dictando quod totus Roccanus populus nuilis temporibus invenerunt. Unum tamen in te reprehendit amicus quod vis scientiam in pectore claudere, quae persaepe ruptis marginibus tanquam de pleno gurgile supervacua licet localiter émanât. Aperi igitur Ihesaiiros tuos amicis et sociis, et die nova quae placeant; scribe quae redoleant et informent, ut bonum in tanto commercio deductum non solum aliis clareat, sed libi salubrius elucescat.

Responsiva.

Sine lituli praefiguratione notabili pagina quaedam conspicua Roccano nuper illuxit, quae petrosae Roccae viros et fortes et agiles per augmenta ralionis vulgariter attribuens, a suae proprietatis archive injuste exclusit altitudinis metas, cujus et puncta velut ad centrum tendentia, quae qiianto viciniora sunt aetheri, tanto subtilioris aeris depulata suffragio S ut effectus causae non discrepet, viros subtilitatem paliuntur suscepturos. Si rationem considerasset increpantis objectio, non invenisset quod in Rocca posset arguere nec in suprenia dampnare, de cujus corpore membium explicitum de dictaminis operibus quibus me verbotenus dixistis affluere, artis effîcaciter excusasset^ inopia. Par vi tas tamen ingenii quod, si quando commonitum vel peregrinis exemplis inductum aliquid de cruda massa lemptet educere , curis domesticis impeditur, efficacius quaeso coram vobis alleget ^

Epistola missa magistro N. vt deheat amico artem dictaminis revelare.

Surrexisti, frater, alter Nicholaus confessor in curia, ut sicut illum [praecipuum] miraculis sancta narrât Ecclesia, sic te fateantur et recitent principem curiales. Hujusmodi suave oleum tumba distillât ; cuni dulciloquio sermonis praesentialiter apud nos famosus exislis. Exurge, frater, ne lateas, resera claustrum spiritualis scientiae quum [apud] lectores veteres vivescat mëmoria et modernos juvenes veneranda quadam senectule venustet.

' Idée empruntée à la théorie des anciens , que Péther enveloppait l'air.

2 In codic, excîitisset.

' Sous-entendu excusât ionem.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

Responsiva.

Nuper dumlinguae meae gladiumde vagina silentii ubi nediim immiserat, sed etiam fabricarat oblivio, ad certamen diclamiiiis qaaedam causa necessilalis excuteret, invenlLis est tam solida mbigine coopertus, lantisque tineae morsibus uiceratus quod nisi ad extractionem ejus limae vestrae laboret asperitas et remigio gratioso nostrae ratis officia subsequantur, ad palestram dictaminis jam reperitur inutilis, dum tiirbata jam ciispide atque impediinentis quodammodo càrceralibus impedita dubitatione sub obscura nec bostiii timeatiir incuria nec cautela tenentibus promittatiir. Praesentem itaque gladium et informein de vestri gratia postulalum bénigne quaeso suscipite, ipsum ex praedictis causis inutilem magisterii vestri providentia reformantes. Intérim si placet de vestris nobis aliquem * cominendate quem ante de novo tunderit favorabilis industria, ut praesidio ejus munitus inveniar, quousque meus fultus et fervidus redeat qualis in proprio debeat de magistri reformatione ex péri ri.

No 98.

LETTRE DE CONDOLÉANCE ATTRIBUÉE A PIERRE DE LA VIGNE , ET' RELATIVE A LA MORT d'uN PROFESSEUR DE GRAMMAIRE EN

l'université de NAPLES.

Publiée dans Pétri de Vin. Epist. , lib.' IV, cap. viii. — Collationnée avec les manuscrits 455 'fonds Saint - Germain - Harîay , 202 fonds Notre-Dame, 8390 de Middlehill où se trouve la rubrique : « Petrus de Vinea doctoribus Neapolis de morte magistri Girardini , » ainsi qu'avec le manuscrit du prince Fitalia à Palerme, fol. 53.

Sedentibus super aquas amaritudinis, et in salicibus organa suspendentibus, Neapolitani studii doctoribus uni-

' Sou£-8ntendu gladium.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

versis, magister Petrus solamen Sancli Spiritiis, et illam quae omnem sensum exsuperat, pacem Domini nostri JesiiGhristi. Deseculo iiequam et valle miseriae, ad scholas florentis patriae, ubi garrulitalis improbae nulliis auditur lumultiis, illiiis vocatione, cujus iiiiperium in coelo et in terra et in omnibus extenditur creaturis, grammaticorum eximius consocius vester et confrater, magister G.* noviter evocatus, ab oculis nostris pertransiit velut umbra , imo evanuit. Ad cujus transitum studii Parthenopensis oftscuratus est sol, et luna eversa est in eclipsin ; nam ars grammaticae quae bmae vocabulo designatur, privata decoris radiis sedet in tenebris, et non habet unde possit suum recreare dolorem, duobus maritis tam modico tempore viduata. Nondum praecedentis doloris sanata sunt vulnera , et sic calamitati calamitas et tempeslas adjicilur tempestati, dolor doloribus et viihieribus vulnera inferuntur. Mirum non modicum ; hic est ordo praeposterus et turbatus, quia naturaliter magistrum discipuliis, hic autem magister est discipulum subsecutus; et hoc ideo quia mortis irregularitas de suo more perversa pervertit ordinem, quae praeponenda postponit e contrario postponenda. Proh dolor! vitis frondosa subito aruit, cujus fruclus exuberavit ad plénum. Nam in multitudine filiorum quos genuit, mdefessus ille utérus magistralis intumuit, praevaluit, et tanquam cedrus Libani superexcrevit, cui non sunt adequatae virgulae de deserto. Ipse quidem fuit alter Joseph, cui omnes inviderunt parentes, quem saeva bestia devoravit, yidelicet mors, quae per aphaeresin cunctis aufert mortalibus caput, a membris dividit et recidit. In cujus decisione vos qui floretis in cathedris , tanquam multorum capita plena oculis, rétro respicite, et ante diligenter

' In codice 455 Guaterus; in titulo cod. Phiiipps. Girardimis.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

atteiidite quantum tenuis et fragilis gloria secularis, quae est quidam vapor ad modicum durans, velut fenum agri, quod mane floret et vespere decidit et arescit. Ad tutelam igitur, per illam syncopam a qua nullus grammaticiis excusatur, statum et transilum reciprocantes in vobis, unum efficax per locum a simili in vobis coUigite argumentum, similiter illud iter currere, quod vester socius percurrit, cum de similibus idem judicium habeatur. Testante propheta, subito defecerunt et perierunt velut sompnium exurgentis.

AUTRE LETTRE DE CONDOLÉANCE AUSSI ATTRIBUÉE A PIERRE DE XA VIGNE, OU CELUI-CI CHERCHE A CONSOLER UN PÈRE DE LA MORT DE SON FILS.

Publiée dans Martène et Durand, Ampliss. Collect., t. II, col. 1181, n» Lxiii, et col. 1207, n» lxxxvi. Ce sont deux fragments d'une même lettre que nous rapprochons et complétons ici d'après le manuscrit fonds Saint-Germain-Harlay 455, partie IV, n« 26. Le texte adopté par Martène attribue ces deux lettres (qui n'en font qu'une) à Pierre de la Vigne, ce qui est confirmé par la rubrique du manuscrit 8390 de Middlehill : « Petrus de Vinea cuidam \'icino suo de morte filii sui consolando ipsum »,

Audivimus condolentes quod amicus noster P. * filius vester et juvenis clarae indolis, moribus et scientia diligendus, pro dolor! naturae debitum solvit. Sed ô dura et dira nati conditio et obliqui ordinis corruptela! quem sperabat pater post se dimittere successorem , oui quicquid poterat in renovatione domorum, in ampliandis praediis et rébus opulentioribus de patris officio praeparabat, vidit ordine mutato-mortuum, et quod praeslolabalur ab eo, praebuit heu! genito officium lugubre se-

* Dans les manuscrits Petronius ou Petrucius.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

pultiirae. Ha, ha, Deus omnipotens! ut qui in rébus humanis tantam patris ad filium emanare graliaui naturae ministerio voluisti, quod aemula patrom praematura privatio filiorum inexorabilis mortis gladio paternam animam pertransiret, aut ad succedendum patribus erga filios ordine recto fata procédèrent aut rerum conditio patri fiIium non dedisset, ut filialis amoris nescius tantam in decessu filii doloris vehementiam non sentiret. Nam tolerabilius videretur non habuisse filium quam habilum amisisse. Excessiis tamen primi parentis meriiit ut successiva posteritas tam sinistris evcnlibus aiigeretur et ex transgressu illius totius generis hiimani successio defectus naturae paliatur et ad ejus solutionem debiti nulla differentia sit aetatis. Hoc autem magis est in juvene decedente deflendum quod non superest in ejus memoria filins qui dolorem avi utcumque leniret et patris ymaginem praesentaret, ut haec vobis anxietatem rénovent et ab ocLilis vestris lacrymas non abstergant. Verumtamen si prudentiam ejus et probitatem quas sibi natura contulerat meditemur, sic ad perfectum virum in aetate delicata profecerat ut maturum senem moribus et scientia repraesentaret in juvene, ac ejus anima sic erat placida coram Deo ut eum ad se maturius vocare decreverit*. Adhibitam circa ejus profectum diligentiam vestram et desiderium complevisset, quum videritis eum profecisse scientia et aetate ut ad summum in eo natura deducta, dum congessisset simul in eo quicquam foret per longiora tempora conlatura, superiora respiciens ad nutum vocantis Domini pararetur. Perveniens igitur fllius vester ad decreti temporis metam, migravit ad Dominum, integritate famae ac bonorum operum proie in sui memoria reservatis; abiit et processit invidiosum sui favorem no-

' Ici e^tle point de jonction des deux fragments séparés dans le texte de Martène.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

minis post fata relinquens omnibus qui* noverimt eum, praetinito tempore secuturis ut optent si mile nomen et publici oris teslimonium post eorum obitum oblinere. Vobis igitur, bone pater, cui justa déesse non potest in tam boni filii amissione lurbatio, providere convenit et pensare ne continuo parendo dolori modum excédera yos continuât, quia Domiiuis dédit el abstalit ut ejus nomen debeat benedici et nemo possit suo nutui contraire. Providete tamen vobis stiperslitem de renibiis vestris expectatam sobolem subrogare, cnm de novi thori conjugio spes optatae feliciîatis accédât, dumuiodo Yiri prudenlis animus doloris instanciae qui miiliebrem frangit animum, non virilem, per assuetudinem non succumbat. Nos autem qui vos diligimus et in adversitatibus vestris aeque compaîimur, prudentiam vestram multorum exemplo conspicuam praesumimus ex idemptitate dilectionis habitae commonere, quateniis condictionis humanae tenore perspecto ac loci et ofticii vestri qualitate pensata, ntriusque salutem bominis procuretis ut post effusos filialis funeris gemitus et paterni pectoris consuminata siispiria, in vobis ipsis spem naîurae, virtutis et prndentiae colligalis, Quare si de filio vestro, siciit plaçait Domino, i ta factum est, nec primas estis necultimus patrum qui talia perlulerunt; nec nomen patris per Dei gratiam amisistis quin plares gremii vestri ^ futura mater in proximo liliorum conspectu patri assistât, ut incolumitati vestrae ac vestroram potissime provisuri ad debitae consolationis remedium in Domino consurgatis ; ostensuri caeteris per exemplam qualiter a prudenti \iro, totius generis et patriae speculo, in similibus ad débita solatia doceantur. Deus aatem consolationis animum vestram de sua clementia plenarie consoletur.

' Les manuscrits n'éclaircissent point ce passage. Il semble qu'il faudrait lire quin plexa greniio vestro.

DEMANDE DE SECOURS A l'eMPERETJR. DÉTRESSE PÉCUNIAIRE DU PRINCE.

Publiée dans Martène et Durand , ^mp^m. Collect., t. Il, col. 1165, • n" XXXIX. — CoUationnée avec les manuscrits de Paris fonds Saint-Germain-Harlay 455, et ancien fonds latin 4042. Le manuscrit de sir Thomas Pliillipps est le seul qui attribue cette lettre à un chevalier campanien du nom de Roger, et qui la donne comme étant adressée à Pierre de la Yigne.

Praeter criicem qiia in mundo criicior duas patior cruces in curia graviores, necessitatein videlicet et urgentem instanciam creditorimi, quartim quaelibet ad confractionem meam per se sola sufficeret, etsi contra me junctura se triplici non unirent. Insîat eniin a tergo exactor assiduus repetens mutuuin quod retroacto tempore deficientibiis expensis curiac contrahere suin coactus, cui dum salislacere nequeo blandiri compellor. Angit praelerea durus et domesticus creditor individuus naturae cornes, cui déesse non possum nec audeo suuin denegare tributum. Hiis ig-itur crucibus tralror quarum primae utinam per principein excellentioris rei reinedio consulatur, qui duas potest de tacili dum praecipiat relevare. Sed qualiter ego canus et emeritus in domo domini de cujus gratia spero quotidie recipere potioi'a, impudens panis pelilor coram suis aspeclibus advenirem. Ista potius ore alieno tractentur. Si vobis est igitur, bone magister, animus, si superioris honor et memoria magistri meique cura vos inde sollicitant; si conditionem meam, immunitatem manuum et quicquid contra me agitur non dissinuilat favor Tester, id quod necessitati et instantiae creditorum expédiât quaeso apud dominum procuretis, cum impatiens morae sit famelicus hospes et exactor intendat equos et supel-

leclilem violenter auferre; vcl saltem sciât haec dominus, quia benignus esî, ut inter bas afflictioiies me sic vexari diutius non permittat.

La lettre suivante , tirée du manuscrit de Vienne Philologus 305 , fol. 152 verso, peut être considérée comme une réponse.

Pelrus de Vinea tali. Utinam principis manibus tune aurum contempnere contulerit fortimae fastigium! Adeo

nobis esset in remittendo munere quanto in l e-

scribendo amici se |)erbibet dextera liberalem. Yerumtamen doleo quod vobis ad praesens per me infructuose rescribitur, dum prope connivet ita quod a malo bonum officialem in talibus non discernit, et propter ingentis necessitalis instantiam per quam aurum ab hominibus subtiliter extorquetur apud principem supplicanîis lingua cujuslibet conticescit. Et ideo mirum est quod in necessitatibus legem et rationes etiam [sine] vicio mendicatis.

LETTRE ATTRIBUÉE A PIERRE DE LA VIGNE, OU IL SE PLAINDRAIT d'avoir été obligé DE REPRENDRE SES FONCTIONS A LA COUR SANS Y TROUVER NI SÉCURITÉ NI PROFIT.

Inédite, publiée d'après le texte très-fautif du manuscrit Saint-Germain-Harlay 455, partie III, n" lxxxxii, qui l'intitule Pulcra Uttera. Le texte du manuscrit 8390 de Middlehill où se trouve la rubrique : « Petrus de Vinea amico significat se magis gravatum laboribus in curia imperatoris » , n'est guère meilleur.

Inundationes honoris dubium fmemhabentis jam, sicut sperabam, evasus, portum quietis gavisus intrabam. Sed dum inter quietem et fluctus in ipso stagno portus procellis diutius fatigatus, spe anchorae jam securus campum

' In cod. excoquihir.

[credebam] laboribus erepsisse, non Auster nec mitis Zephirus, sed immites Earus et Borcas uno decursii valida auctoritate Gori qui una missusest, me sine pnidentia ad ipsam dentosam Garibdim inter caiites et maria reportarimt. Et est mirum quod qiumi idem decursns ad simm locum recurrens vix ad pristiniim locum fliictuantis officii susurraverit se ducturum, se mibi ad moi dispendium plus debito immutat, et cautes pro piscibus, rupes pro liquore , procellas pro verno et pro consolatione labores in lucro, escam me circumlucrante, ministravit. Eheu, bone, commutationem non dexteram, sed sinistram! Laboro invitus servitio ingrato et quaestus Achillis lotus in totum usum Agamemnonis et nunc Gesaris est elapsus *. Opus est mihi super consilio demoranti oui scilicet^ quia vanis opinionibus non inflabit amicum. Terram vero dices mole exercitus obriiendam, classibus maria, coelum sagittis, equestribus campestria, rerum naturis nequaquam potentiae vires sufficere non adjungens. Si officia et labiles bonores maris aequavi fluctibus, rudem corrige praesumptorem.

' Ce passage hardi et l'amertume qui se manifeste dans la lettre précédente indiqueraient de la part de Pierre de la Vigne un commencement d'opposition, en supposant, ce dont nous doutons, que ces lettres soient bien de lui. A comparer cependant la lettre de Pierre à son frère, n° 31 , p. 331.

2 Membre de phrase inintelligible , et que nous n'osons pas restituer.

SATIRE EN QUATRAINS MONORIMES, A TREIZE SYLLABES, DIRIGÉE CONTRE l'ambition ET LA CUPIDITÉ DES PRÉLATS, ET SURTOUT DES MOINES PRÊCHEURS ET MINEURS. VOEUX POUR LE RÉTABLIS- SEMENT DE LA CONCORDE ENTRE l'eMPIRE ET LE SACERDOCE.

Imprimée dans Edelestand du Méril , Poésies pojmlaires latines du moyen âge (1847), p. 163-177, d'après le manuscrit de la bibliothèque impériale, fonds Notre-Dame 202, fol. 157 verso à 161 verso. Après une révision attentive de ce texte unique , nous adoptons plusieurs leçons qui diffèrent de celles du savant éditeur. Sur ce genre de poésies ou plutôt de proses rimées , inspirées par une vive opposition aux actes du clergé , on peut voir aussi les Political songs of England, publiés par Th. Wright (Londres, 1839), et les Carmina Burana, édités dans la Bibliothèque de la Société littéraire de Stuttgart, t. XVI , l'^* partie.

Hic incipiunt rithmi magistri Pétri de Vineis,

Vehementi nimium commotus dolore , Sermonem aggredior furibundi more.

Et quosdam redarguam in meo fiirore, NuUuiïi mordens odio vel palpans amore.

In praelatis igitur primo dicens * figo , Quorum vita subditis mortis est origo Et malorum omnium corrodit rubigo Per quam grex inficitur, dum serpit serpigo.

Est abhominabilis praelatorum vita , Quibus est cor felleum linguaque mellita, Dulce canit fistula eorum et vita [sic] Propinant ydromeli ^ iniscent aconita.

• M. du Méril a lu docens.

' Cod. yromenes. M. du Méril propose ypomenis, de uttojxsvsiv, soutenir (cordial).

PIÈCES JUSTIFICATIVES

Fluxum in coiisiliis agunt et non fructum. Vident patrimonium > Ghristi jam destructum; Et plorat Ecclesia nec dimittit luctum Frequentans suspirium ab ymo deductum.

Vita sive^ morlbns ?i quis est insignis, Caret benefîcio quod praestant indignis, Cognatis, et filiis suisqiie privignis * In quibus luxuriae pater ardet ig-nis.

Fur ut gregem rapiat et perdat et mactet Et praelatiis praeparat non ut eurn lactet, Set ut pravis usibus lac et lanam tractet , Gum spem non in Domino sed in nummis jactet.

Praelato pecuniae ostendas acervum Si vis eum humilem, tibi non protervum, Du m sectant cum Simone Helisei servum Relaxant justiciam vel dirrumpunt nervum.

Non splendet humilitas collis praelatorum Sed superbe satagunt non tantum ^ minorum Sibi flecti genua • sed superiorum , Cum Deus humiliet colla superborum.

Praefecit Ecclesiae Christus piscatorem Ut haberet humilem per saecla paslorem.

Nunc vero non eligunt Petro successorem , Constantino simiiem sed quaerunt rectorem.

M. du Méril a \ii prunnonium.

M. du Méril propose vitae suae.

Édit. provignis.

Édit. praeter ardet.

Édit. tamen.

Cod. janua, maie.

Bella miscent pariler ' et seductiones Inter plebem, milites, reges et barones, Unde fiunt hodie tôt occasiones Quod fere se périmant omnes nationes.

Regnum regniim destruit et gens perdit gentem, Dives mactat pauperem et pauper potentem, Pater tradit filium et ipse parentem, Nec fratreni invenies fratrem diligentem.

Partes mmidi quatuor nunc guerra lacessit Nec mare nec flumina nec terra quiescit. Omnis homo fulminât et arma capescit Et pestis discordia tota die crescit.

Totus ^ est in caedibus orbis involutus Et bine inde gladius versatur acutus.

Est vassallus domini cruore pollutus Nec hospes ab hospite potest esse tutus.

A praelatis omnia baec ortum traxerunt; Sed ipsos periciila non praetermiserunt; Nam navali praelio quidam perierunt, Et quidam in carcere obtrusi fuerunt.

Credo quod Gregorius qui dictus est nonus Fuit apostolicus vir, sanctus et bonus, Sed per mundi climata strepit ejus sonus Quod ad guerras fuerat semper nimis pronus.

Hic de suis fmibus coegit exire Antiquam concordiam et fecit abire Ultra mundi limites, nec potest quis scire Ubi nunc permaneat vel saltem audire.

' Édit. peritus.

' Cod. notîts. M. du Méril propose avec raison totus.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

Vir sanctiis sic fecerat. Nam Praedicatores, Quos deberem dicere prevaricatores, Secuin semper habiiit et fratres Minores Qui siium perverterant sensum atque mores.

Si papa non crederet istos detractores Amicos discordiae et seminatores, Imperator hodie inter amatores Fuisset Ecclesiae atque defensores.

Isli si pontificum non sint electores, Statim eligentium sunt reprehensores Et electos reprobant, quamvis sanctiores Ipsis sint et litteris eminentiores.

Advocati, medici et procuratores, Tutores et judices sunt et curatores, Voluntatis ultimae sunt ordinatores, Fideni commissarii et executores.

Cunctorum conlractuum sunt mediatores, Defensores criminum et palliatores; Si dentur enxennia , sunt adulatores; Si cessant servicia, sunt accusatores

Ergo mimmi merito vel joculatores Dici possunt seculi vel baratatores.

Aliorum ordinum fiunt contemptores, Nam se credunt aliis excellentiores.

Per fora, per nundinas atque per plateas Discurrunt, per caméras nec vitant coreas, Et si fmnt nuptiae mox vadunt ad eas:

Quod non credo doceat Baruch vel Micheas.

* M. du Méril a lu attentatores.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

Gamque per provincias sont inquisitores, Malos l)eneficant% dampnant meliores, Et qui cibos praeparant eis latiores Nunc inter ceteros [sunt] laude digniores.

Nec soliim ecclesias gravant haec dicendo

Sed parochialia jura minuendo,

Propter quod sunt clerici facti non solvendo ^

Ista privilégia sunt eis indulta A papa Gregorio , quibus est suffulta Eorum praesumptio superba et stulta, Et parrochialia jura sunt sepulta.

Mutatur * Ecclesia a statu priore Per haec privilégia in détériore :

Plorant suo canones carere vigore, Plorant suo clerici privari honore.

Eis dantur omnia, nec deest rêvera Quod mensura, numerus ' capit [et] statera; Seculares clerici sunt quasi* chimera.

Sic respondet • hospiti suo mus in pera.

Grevit inter ordines fratrum zizania Qua Rachel inficitui% fatigatur Lya; Propter ipsos deserunt omnes loca pia Et dimittunt pauperes jejunos in via.

* M. du Méril a lu beatificant , qui va mieux à la mesure.

2 Là où un tercet succède à un quatrain , le premier éditeur a mis une ligne de points , comme s'il manquait une ligne. Mais nous pensons que cette différence dans le nombre des vers est du fait même de l'auteur.

3 Nous adoptons ici la correction de M. du Méril , mutatur au lieu de miratur.

* Édit. rarius.

^ Edit. quidem,

* Édit. rependei.

Cumque poenitentiam confessis injuiig-unt Quos deberent puDgere adulantes ung-unt, Quos deberent ungere increpantes piingunt; Et cum possunt aliqiiid ab eis emungunt.

Sed si poenitentia sit cuique data A suo presbitero qaod reddat ablata, Fratres poenitentiam laxant et peccata, Dummodo pecimia sit eis oblata.

Nam sibi ' restitui faciimt usuras Et id quod adqiiiritur per falsas mensuras. Inde libros faciunt et magnas structuras, Sed propter hoc animae non sanant scissuras.

Erat nostris partibus vir exercens fenus, Vir nequam, vir Belial, vir nimis obscoenus, Monetam falsificans summi régis, plenus Omni labe, respuens femininum genus.

Hic semper discordias inter fratres sévit Dei et Ecclesiae jussa semper sprevit, Furtis, homicidiis et rapinis baesit Et domum illicito thesauro replevit.

Hic mittebat fratribus hora matutina Ova, pisces, caseos, meliora vina, Pastillos et artocreas ; ex ejus rapina Erat fratrum fertilis fréquenter coquina.

Hune cum de vicinia quidam accusaret Et coram episcopo causam ventilaret, Libellumque curiae suum praesentaret ^ Et causae^ notarius acta compilaret;

Édit. SIC;, qui ne suffit pas à la mesure. Cod. beUumgue curie suum representaret.

M. du Méril a lu chartae.

Ecce fratres vemiuit capis elevatis, Parte fere média brachiis nudatis, Extractis capuciis, ociilis elevatis, Iiiceperunt dicere viiltibus iratis :

« Cur est accusatio * contra justum mota Cujus est a crimine vita mimda tota?

Ejus est confessio nobis bene nota, Per quam conscientia est a labe Iota. »

Fratrum testimonio fuit absolutus

Ille tôt sceleribus tantisque pollutus,

Qui non tantum pristinam - vitam est seqiitus

Sed fuit majoribus cuipis ^ involutus.

Inde fuit postmodum facta cantilena :

Bonum testiraonium bona facit coena, Fecundique calices et dives crumena :

Ista fratres diligunt et spernunt terrena.

Olim a principio vestitu contenli Nunc questores olivi, vini et frumenti, Non sunt ad pecuniam congregandam lenti.

Si ordo hujus [modi] non esset egressus, Mundus tôt pericula non esset perpessus. Antequam prosequerer eorum excessus Scio quod millesies (?) priiis essem fessus.

Sed sicut de viciis recitavi quaedam , Ita de virtutibus nunc sermonem edam ; Et ipsos offendere nullomodo credam, Sed per viam mediam ut decet incedam.

* M. du Méril a lu actitatio.

' Édit. pessïmam.

3 M. du Méril a lu cUpis , qu'il fait dériver de xXetuoç.

Simt ab eis mortui plures siiscitali; Caeci, siirdi, débiles, infirmi sanati; Fugatique daemones, leprosi mundati Et aperti carceres, naulae liberati.

Et omnes audivimus aquam factam vinum Per Johannem scilicet et per Jacobiniim, Qiiod gustatum fiierat per Architriclinum : Sic fecisse legimus beatum Martinum.

Loquebatur Dominus eis cam volebant Et ad eos angeli boni desceiidebant , Et mali similiter eis apparebant, Qui suis per omnia mandatis favebant.

His nunquam apostoli fecerunt majora, Sed nec his similia; nam quaciimque hora Invocabant Domiuum fratres, sine mora Fiebant miracula laude digniora.

Visiones aliquas per raptum viderunt, Sed non licet bomini loqui quae fuerunt; De futuris etiain plura praedixerunt Quae sicut praedixerant ita contigerunt.

Signa quidem plurima sunt ab eis facta, Quae fuissent omnia hoc scripto redacta, Sed cum vellem scribere, penna fuit fracta Et bissexli numerus crevit in opaca*.

Vos precor hoc credere qui signa vidistis, Nam et ego crederem; sed sum valde tristis.

' On peut lire aussi opata. Peut-être faut-il comprendre epacta. Suivant la croyance du moyen âge , l'année bissextile portait malheur. Il est clair que c'est une intention ironique qui a inspiré cette description des prétendus miracles opérés par les nouveaux ordres religieux.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

Haec namque miracula quae nunc audivistis Versa sunt in nichilum in * rébus istis.

Partem quoque maximam subtraxerunt fures, Deinde residuum comederunt mures, Et si scire forsitan veritatem cures, Testes tibi dabimus qui viderunt plures.

Qui non habent biblias sibi praeparatas Sic fantur episcopis : « Multum diiTamatas Habetis diocèses et coinquinatas; Nobis constat hereses ibi seminatas.

Non utuntur clerici vestri yestimentis , Sed tenent focarias , quod clamor est gentis Quod ex gradientibus patet ^ argumentis.

Aut haec inquisitio nobis committetur Aut in vos infamia tota convertetur. »

Annuunt episcopi, nam quisque veretur, Ni faveret fratribus, quod accusaretur^

Inquirentes igitur primo clericorum De vita et moribus, post haec laycorum, Scribunt fratres divitum peccata reorum Et non curant scribere culpas egenorum.

Deliinc reum convocant et lurba rejecta Dicunt : «Ista crimina sunt tibi objecta Pone libras quindecim in nostra collecta Et tua flagitia non erunt détecta. »

• La mesure du vers est incomplète. M. du Méril propose saepe. ^ Édit. pacet.

3 Édit. actitarefur.

* Édit. peracta.

Reus dat denarios, fratres scriptum reddimt^ Sic infâmes plurimi per niunmos évadant; Qui vero pecuniam quam petimt non tradunt Simul in infamiam et in poenam cadunt.

Post haec ad episcopos bursis sic repletis Revertentes inquiunt : « Gaudere debetis , Nam plebem catholicam et bonam habetis Credunt evangeliis et sanctis propheti-s. »

Adulantes viciis fiunt canes rauti, Dum timent pericula imminere ^ tuti , Vel ubi sunt aliquod munus asseculi His demptis nec vicio parcunt nec virtuti.

Et hoc est quod dixerat verbum veritatis • Occisores corporum non pertimeatis.

Sic fratres avidius non timent {sic) armatis Qui ipsos dilapidant magis caseatis.

Sic se gerunt maxime in illis contratis Quae carent hereticae [labe] pravitatis, Sed partes Italiae ^ non inquirunt satis Ubi vulpes latitant candis intricatis.

Hiis triti verberibus et afflicti pocnis Quas ferunt in prandiis fratres et in renis, Ut saeva * verbera pellant ab egenis Praedicatum nequeunt ire Sarracenis.

Dum parcunt Italiae aut timent de morte Aut in terris aliis pinguiores forte

* M. du Méril propose radunt.

' M. du Moril a lu iinmaniter.

^ Cod. Ifalice.

^ M. du Méril propose persaeva.

trois syllabes.

La mesure exige en effet un mot de

PIÈGES JUSTIFICATIVES

Caseatas comediint , et post yinum forte Disputant de Pontio, Platone vel sorte.

Inquirunt ut populis inducant tremorem Magis quam ut heresis expellant errorem , Quia multi tribuunt eis per timorem Qui nil darent penitus ipsis ob amorera.

Dei et Ecclesiae simulantes zelum Non verentur ponere os suum in coelum, Et secum ypocrisis déportantes velura Excolantes culicem ^ glutiunt camelum.

Ingerunt consiliis se non invitati, Quidquid agant layci , quidquid litterati Et majores clerici seu magni praelati Spernunt et vitupérant nisi sint vocati.

Hi portantes gladium more faribundi Per jura quae nesciunt et summam rei ^ pro mundi [sic) Gredunt se confundere nec posse confundi, Omnes quamvis fuerint in jure profundi.

Hanc de poenitentia dictus R. notavit ' Ubi de contractibus et causis tractavit, Du m aperte minima totum nominavit Et nomen tuum simul usurpavit\

' Cod. calicem, qui n'a point de sens, tandis que excolare culicem est une expression de saint Jérôme bien connue.

2 Peut-être et Summam, res mundi, plus conforme au sens et à la mesure.

M. du Méril a lu :

Hac[ce] de pr ovine ia dictus Rex notavit, mais nous pensons qu'il s'agit de Raymond de Pennafort.

^ Ce vers est incomplet. M. du Méril propose d'ajouter {ôlex) entre tuum et simul; mais est-ce bien le sens?

PIÈGES JUSTIFICATIVES

Per ipsam causidici sunt fratres effccti : Ipsam liabent secum mensae , viae , lecti , Ut videri valeant in jure provecti Nec curant de bibliis qaas soient amplecti.

Enervant et destruunt juris aequitatem Nec secuntur canonum meram veritatem ; Plenam esse clavibus negant potestatem Quod quidem hereticam sapit pravitatem.

De occultis judicant ut de manifestis, Et quem nec confessio convincit nec testis, Sed ut evidentia de peccatis gestis Dampnant decretalibus spretis * et digestis.

Quos volunt absolvere absolvunt vel ligant, Qiios volunt alleviant, quos volunt fatigant; Si qui eos forsitan secreto castigant, Tempus quaerunt talibus ut poenam infligant.

Omnis homo gaudeat! tôt papas videmus!

Non ergo de curia romana curemus ; Nam cuncta cum fratribus haec expediemus Diimmodo pecuniam quam petunt portemus.

Hos praelati pessimi qui fama laborant, Quorum multa crimina famam décolorant.

Ne ipsos redarguant, pascunt et honorant.

Utque per episcopos fratres venerantur, Sic per ipsos crimina sua pallianlur.

Dum sese funiculo tali foederantur Hiis crescit praesumptio, illi depravantur.

Nam si de his quispiam esset accusatus, Fratres clamant : sanctior non vivit praelatus.

M. du Méril a lu scriptis.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

Quivis simoniacus notus et probatiis, Sic praelatus remanet et secum reatus.

Et cum more solito faciimt sermonem Videritur in cathedra dare lectionem; Hoc ad sLiam faciunt hostentacionem Sed non aiidientium ad instructionem.

Horum non invenies quemquam verbis parcum Et pudet inducere Matheum et Marchum Sed per Aristotilem et per Aristarchiim.

Cum deberent populum ad bonum hortari, Quaerunt cur oportuit sphaeram rolundari Et quaerunt de circulo si posset quadrari, Sol quot débet gradibus in signo morari.

Trigonos quadrangulis si quis alterari , Unde possunt grandiens* aestate arari; De bis et similibus non deberent fari Cum non possit populus bis edificari.

Ecce palam praedicant quod non est peccatum Retinere décimas, quod est reprobatum Per romanam curiam et legis mandatum, Augustini etiam decreto lirmatum.

Verum de concordia quae jam exulavit, Quidam fide dignorum sic mihi narravit Qui Cisterciencium ordinem intravit ipsorumque manibus se recommendavit.

Fratres eam diiigunt et habent bonori.

Nec ipsam dimitterent si deberent mori ;

Vers mutilé. M. du Méril propose :

Unde possinf grandius aestate arari.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

Sed preces cotidio fundunt Creatori Quod ipsos confoedcret ipsius amori.

Monuerunt attamen ipsam ut rediret Ad Romanam curiain et cum eis iret , Quae respondit flebilis quod nunquam yeniret Quamdiu in curia dictos^ fratres sciret.

Hii fratres discordiam pacis inimicam Cunctisque contrariam et hostern antiquam Fovent, et concordiam fugant ut iniquam Dum latenter liliis immiscent urticam.

« Deo et hominibus et mari et ventis Toti inundo conqueror necnon elementis De predictis fratribus qui suis iigmentis Me tollunt de medio universae gentis.

Sedari non poterit strepitus bellorum, Ordo incassabitur fratrum predictorum ^, Nam dixit veridicus sermo seniorum :

Pacem terris abstulit adventus eorum.

Per bos fratres omnium quies perturbatur, Unionis vinculum per ipsos vastatur; Libertas studenîium sic eliminatur Quod per privilégia nullus jam curatur.

Radius concordiae per bos eclipsatur Et pacis stabiiitas ruinam minalur Omnisque securitas procul effugatur Et vix quies modica aliquibus datur.

* M. du Méril a lu doctos.

' M. du Méril propose de lire :

Dum ordo incessabit fratrum perdiforum.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

Sed si papain Doininus nobis talem daret Eorum consilium qui non approbaret, Et qui supercilium eorum calcarel, Quin irem ad curiani nichil me tardaret.

Qui postquam silentium fratribus imponet, Credo quod banc gratiam Deus mibi donet Quod rancorem pristinum uterque deponet Atque meis precibus quilibet componet,

Imperator scilicel et papa futurns.

Recedet discordia et pax erit murus; Omnis homo poterit dormire securus A nullo calumpniam vel dampnum passurus.

Nam cum in capitibus pax erit firmata, In membris per consequens erit reformata : Mons, valbs, planicies quiescent et strata, Domus, habitaculum et omnis contrata.

Imperator etenim semper fuit talis Quod ejus justicia non pepercit malis, Quamvis esset etiam suus commensalis Vel amicus quilibet magis specialis.

Gui det longo tempore Gbristus imperare! Soit vos et Ecclesiae bostes superare Et scit cum imperio sese gubernare, Ut eum * Ecclesia possit commendare.

nie qui dum Lazarum suscitaret flevit, Qui pro nobis triduo sepulcro quievit, Papam nobis suscitet sicut consuevit !

M. du Méril propose ut id cum.

Et fratrum consilio diu exulatam Revocet concordiam a nobis optatam ; Tpsorum a curia turbam effrenatam Pellat ut ciistodiat pacein illibatam.

Equus meus* debilis et fessus anhelat; Campum non deficere, sed vires ^ revelat Nec suarum virium parvitalem celât Timensque deficere, cursum non protelat.

EXPLICIUNT RITHMI MAGISTRI PETRI DE VINEIS.

xN» 104.

DÉCLARATION d'aMOUR ADRESSÉE PAR PIERRE DE LA VIGNE A UNE FEMME DONT IL VANTE LA BEAUTÉ ET l'eSPRIT. QU.\ND IL LA POSSÈDE EN SONGE, IL SE CROIT l'ÉGAL DE l'eMPEREUR.

Inédite, publiée d'après les manuscrits de la Bibliothèque impériale , ancien fonds latin 4042 , fol. 128 recto , et Saint-Germain-Harlay 455, partie III , n° ci.

Cum plurima tempera sint transcursa quibus nemini fuerunt noslri cordis intima revelata, non potest a nobis celebrari silentium quod doloris et tristiciae parit et peperit incrementum.

Vix celare potest intima cordis amor

et

Occultare nequit sua lumina proximus ignis.

Ignis enim dilectionis vestrae in meo pectore diutius oc-cultatus laesionis incendie suaderet infundi. Nam quanto magis tegitur, tante vehementius diligentis animus cruciatur.

Quoque magis tegitur, tectus magis exluat ignis.

' M. du Méril propose nimis.

* M. du Méril a lu si virtus.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

Ciim enim ociili mei vestros qiiondain ocellos conspexerint et vestram faciem ad solis similitiidinem rutilantem, confestim captus est animus intuenlis et eximiae dilectionis vinculo catenatus.

Usibus et verbis illaqueatur amans. ,

0 dies laetissima, dies celebris et jocunda, cum auribiis nostris angelicae vocis soiius intonuit, cum mirae claritatis ociilus recto lumine nos lespexit!

Res optata satis gratior esse solet.

0 verba dulcissima, coloribus adornata rhetorices, quorum mens audientis reficitur et corpus suavitate melliflua recreatur.

Plus recréant animum dulcia verba cibo.

Décorant vos supercilia modico discrimine rationabiliter arguta, nec minus ornât frons ardua, tanti candoris et ruboris admixtione conspersa.

Nix candore placet et rosa rubra micat.

Statura pulcherrima corporis pellit a se quodlibet vitium pravitatis, in quo nichil est usquequaque positum quod sibi non competat ad ornatum.

Floribus ex variis nexa corona nitet.

Si quis illam nudis capillis inspiceret, omnium pulcherrimam approbaret, cum licet videatur in forma hominis ymago, ymago tamen ascribitur deitalis.

Nam splendore nitens cernitur esse dea.

Yester oculus videntes illaqueat, vestra faciès singulos

PIÈCES JUSTIFICATIVES

depraedatur * , quia tôt sibi reddit obnoxios quotquot fuerint intuentes.

Praedatur facie virgo décora sua.

Noli tamen, cunctamm dulcissima et pnlchritudinis gloria, loquentis despicere blandimenta, cum humilem esse conveniat quem major cumulus probitatis adornat.

Quo melior fueris, mitior esse velis.

Pro te dulcissima morior; cîavo tuae dilectionis affigor. Respice miserum tui quidem amoris desiderio morientem.

Flectitur iratus voce rogante Deus.

Per VOS diu passus sum Yulnera, per vos cupio sentire fomenta. Mamis quae dédit exitium , vulneris débet afferre levamen.

Causa meae mortis quondam , nunc causa salutis.

Vera utinam essent sompnia de vobis singulis noctibus iterata, cum ymago vestra nobiscum maneat in lectulo et pectori nostro multipliciter osculando.

Cernitur in sompnis quod mens vigilando reliquît.

Pectus constringitur meis bracbiis, os nostrum vestris alligatur ocellis, et dum redditur nobis osculum, cinnamomi et balsami est protinus suavitate repletum.

Virgineum guttur balsami mella gerit.

Tune meus animus in tanla constitutus dulcedine plul ima vobis[cum] agit et patitur, et dilectionis suae vobis

' Ce passage fait penser au fameux

Votre œil en tapinois me dérobe mon cœur

des Précieuses ridicules. Le mauvais goût en tout temps s'est exprimé de la même façon. Pourtant Ovide a dit : Quae me praedafa puella est.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

pandit originem. Post adeptionem vestram se crédit et judicat imperantem.

Luxuriant animi rébus nimiumque secundis.

Metitur vobisciim et ordinat quot et quibus temporibus ad vos accédât gratissimus, praecavens ne alicui forsan sit cognitum beneficium qiiod non snis meritis, sed divina miseratione se crédit adeptum.

Nil sine cautela doctior egit homo.

Sed cum ab oculis sompnus excutitur, an hoc verum fuerit saepius per lectmn quaeritur, et diim non invenit manus quam tenuerat, gênas confestim laniat et deturpat.

Non sine ■ cum lacrimis grata reliquit amor.

Recedit momentaneum gaudium perhennis tristitiae deserens incrementum, cum dolor ex novitate sit arduus et ex rei desiderio potius sit nocivus.

Non bene laeta venit res peritura cito.

Quapropter, pulchrarum pulcherrima , vobis est nostra littera nunc directa ut me licet immeritum vestrae dilectionis munere debeatis facere gioriosum.

Colligit et flores rustica saepe manus.

Si enim pociar vestra dulcedine, nullo videbor postmodum indigere, cum expellat solus vester intuitus quicquid solet homini afferre jacturam.

Continuo tenebras sol radiando fugit.

Noli dilcctionis sponsionem protrahere si me decreveris

' Les manuscrits donnent enim, qui ne convient ni au sens ni à la mesure.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

adjuvare. Quare inihi magnum erit excidium, si res ulterius dilata fiierit per momentum.

Quo magis affectât, plus cruciatur homo.

Cura enim desideratur ab aliquo non poterit ab ejus oculo separari, et diurnum tempus reputat annum donec quod cupit fuerit adimpletum.

Qui peramat paciens non valet esse morae. N» 105.