CHANSON AMOUREUSE DE PIERRE DE LA VIGNE EN LANGUE ITALIENNE

Cette pièce, depuis longtemps publiée dans les recueils de Corbinelli et de Crescimbeni, reparaît ici corrigée d'après les manuscrits du Vatican, n«>* 3213 et 3260.

Oh potess'io venire a yo' amorosa Gome ladron ascoso, e non paresse!

Ben mi terria in gioja awenturosa, Se amor tanlo di bene mi facesse.

Si ben parlante, donna, con voi fora, E direi come v'amai lungamente Più che Piramo Tisbe, dolcemente, E v'ameraggio, infin ch' i' vivo ancora.

Vostro amore mi tiene in tal disire

E donami speranza e si gran gioja,

Che non euro sia dogha o sia martire

Membrando l'ora ch'io vengo a voglia;

Che s'io troppo dimoro, aulente cera,

Sara ch'io pera e voi mi perderete.

Adunque, bella, se ben mi voleté,

Guardate ch'io non mora in vostra spera (speranza).

PIÈCES JUSTIFICATIVES

Mia canzonetta, porta i tiii compianti A quella clie in balia ha lo mio core : Tu le mie pene contale davanti , E dille conïio moro per su' amore.

E mandami per suo messagio a dire Com'io conforti l'amor ch'io le porto.

E s'io ver lei feci mai alcun torto , Doiiimi peniteiiza a suo volere.

AUTRE CHANSON AMOUREUSE DE PIERRE DE LA VIGNE, AUSSI EN LANGUE ITALIENNE.

Inédite, publiée d'après le manuscrit de la bibliothèque impériale, fonds italien, n» 554, fol. 232, en papier, écriture de la fin du quinzième siècle.

Messer Piero délie Vigne.

Assai cretti celare

Gio che mi convien dire

Che lo tro()po tacere

Non ce manca stagione

E di troppo pari are

Puo danno adivenire;

Perche mavene temere

Luna e laltra cagione *

Quando huomo ha temenza

Di dir cio che convene

Lievemente adivene

Che in suo dire è fallenza.

Huomo temente non è ben suo signore,

Pero sio fallo il mi perdoni Amore.

* Nous reproduisons textuellement l'orthographe du manuscrit sans tenir compte des élisions.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

Certo ben son temente

Di mia voglia mostrare

E qiiandio creo posare

Meo cor prende ardilanza;

E fa similemente

Como chi va ad furare

Che pur veder li pare

L'ombra di chi ha dotanza,

E poi prende ardimento

Qiianto ha magior paura.

Cosi amor massicura

Quando piu mi spavenlo,

Chiamar merce ad quella ad cui son

Ma poi laveo obho cio cho pensato.

Dolce me loblianza

Ancor mi sia nocente

Cheo vivo dolcemente

Mentre mia donna miro

Et bonne gran pesanza

Poi chio son conoscente

Chella non cura niente

Di cio dondio sospiro,

Et piangho per usaggio

Como fa lo malato

Che si sente agravato

Et dotta in suo coraggio ,

Che per lamento li par spesse fîate

Li passi parte di sia volontate.

Cosi pianto et lamento Mi da gran benignanza Cheo sento mia gravanza Per sospiri amontare

PIÈCES JUSTIFICATIVES

E dammi insignamento Nave che ha tempeslanza Che toraa in allegranza Per suo peso alleggiare, E qiiando haggio alleggiato Dello gravor chio porto lo credo esser in porto Di riposo arrivato.

Gosi madvien como alla comenzaglia

Cheo creo haver vintto, ancor sono inbattaglia.

Pero corne la phenice

Vorria madivenisse

Se amor lo consentisse

Poi tal vita me dura

Che sarde e poi rivene

Che forse sio mardesse

E di nuovo surgesse

Chio muteria ventura

0 chio mi rinnovasse.

Como cervo in vecchieze

Che torna in sue belleze

Sesso mi ritroyasse ,

Forse che rinnovato piaceria

Onde ogni ben sol mercede saria.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

No 107.

ÉLOGE DE FRÉDÉRIC II PAR PIERRE DE LA VIGNE. L^EMPEREUR, REPRÉSENTANT DE DIEU SUR LA TERRE, EST SUPÉRIEUR AU RESTE DE l'humanité.

Publié dans Pétri de Vin. Epist., lib. III, cap. xliv. — CoUationné sur le manuscrit de Paris , fonds Saint-Germain-Harlay 455.

Qiiaestionis ardiiae pelita responsio, iii quantum respondenli permiltitur, enodatur. Grandis namque progressus inateriae, infinitis terminandae limitibus, rancoris propinat indicia, et ex telae diffusae contextu, quae de praeconio summi Gaesaris hostes caedentis orditur, ne qiiid ex contingentibus obmittatiir, manus scribentis tremescit et sliipet. Quis eriim posset amplo flamine praepotentis tanti principis insignia promere, in cujus pectus confluant quicquid virtutes habent, quem nubes pluerunt justum, et super euni coeli desuper roraverunt? non Plalo, non Tullius, non filii tenebraruin, qui ex ore sedentis in trono, in generatione sua prudentiores lucis fdiis nuncupanlur. Hune si quidem terra et pontus adorant, et aethera satis applaudunt, utpote qui mundo verus luiperator à divino provisus culmine, pacis amicus, charitatis patronus, juris conditor, jusliciae conservator, potentiae filius, mundum perpétua relatione gubernat. Hic est de quo Ezechielis verba proclamant. « Aquila giandis magnarum alarum, longo membrorum ductu, plena plumis et varietate multiplici » Hic est de quo loquitur Jeremias : « Replebo te hominibus quasi botro, el super te celeuma cantabiUir ». Talis ergo praesidio principis protectus mundus exultet. Talem namque totus orbis vocabat in dominum; talem requirebat justiciae

* Ezéchiel, cap. xvii , vers. 3.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

defensorem, qui in potenlia strenuiis, in strenuitate praeclams, in claritate benignus, in benignitate sapiens, in sapientia providus, in providenlia foret humanus. In eo denique insita forma boni, tanquam livore carens, climata ligat, et elementa conjungit, ut conveniant flammis frigora, jangantur arida liquidis, planis associentur aspera, et directis invia maritentur. Sub ejus namque lemporibus destrunntur fomenta malitiae, virtus securitatisinseritur : itaque gladii conflantur in vomeres, paeis foedei'e suffocante timorem, et ejus melus instincta quicquid libertas negligit et licentia immoderata praesumit, suae victoriae censura castigat. 0 miranda divina clementia, fastum compescere prompta, perituro mundo de tam mundo principe tam consulte quam utiliter providisti, qui ex omni parte beatus, strenuus in toto, cujuslibet turbationis pacator justissimus, sine cura populi solus esse nesciret; quem supremi manus opificis formavit in hominem, ut tôt rerum habenas flecteret, et cuncta sub juris ordine limitaret. 0 utinam divina provisio, per etheresim dierum nostrorum numerum resecans, Caesareae manui fulcimenta tribueres et annos Augusti regnantis aageres! 0 naturae félicitas, quanti privilegii praerogativa principem ditasti felicem, concedens aliis quod déficit in te ipsa. Himc trames rationis antistitem, hune exigebat justitia defensorem : qui congruam servans utrobiquetemperiem, conatus cupiditatis infringeret, et ejus morsus illicitos refrenaret. Gui jam virtutum incipiunt mysteria invidere : ea videlicet invidiae specie, quae non ardore livoris aemulantis destruit animum, sed in suavitatis odorem flatibus incitât charitatis. Vivat igitur, vivat sancti Friderici nomen in populo, succrescat in ipsum fervor devotionis a subditis, et fidei meritum mater ipsa fidelitas in exemplum subjectionis inflammet.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

UN PRÉLAT MANDÉ A LA COUR S'eXCUSE SUR LE MAUVAIS ÉTAT DES chemins; MAIS, s'il LE FAUT ABSOLUMENT, IL IRA, DUT-IL MARCHER SUR LES EAUX, POUR SE RENDRE AUX ORDRES DE SON MAITRE.

Inédit, publié d'après le manuscrit de Paris, fonds Saint- Germain- Harlay 455 , partie III, n^' lxix et liv, comparé avec le manuscrit ancien fonds latin 4042. Nous réunissons sous le même numéro ces deux lettres, dont la seconde porte, dans le manuscrit de Middlehill 8390 , la rubrique suivante : « Archiepiscopus Capuanus Petro de Yinea , excusans se quod ad curiam imperatoris venire nequit. »

Grave non fcrat, siplacet, dominatio vestra si ad vos cum istis litteris non accessi, quia stationis ingrata remolio, lutositatis calcata lubricitas et tenebrosa caligo noctis pluvialis, non expers stillaminis, apiid vos caligantes ociilos excusabunt

Vocatus ad curiam corde venio; pedes venire nequeo pro difficultate viarum, tum propter personae periculiim, tnm propter crucis molem, nec equum validum habeo in quo venire confidam, reverendo crucem ne si caderem crux infecta tingeretur ex lulo et aliud cogérer (quod avertat Dominus) pallium immutare. Sufficit igitur signuin insigne domini, signator gerendarum annulus litterarum. Sed si calix viae hujus a me transire non potest ut ad hoc mea praesentia requiratur, succinctus in altum nedum in lutum, sed in mare me projiciam, venturus ad Dominum super aquas*. Et tu Petre conversus conforta alioquin fratres tuos [et caetera.]

' Évang. selon saint Matthieu, xiv, 29.

MAITRE SALVUS SE PLAINT AUX COURTISANS QUI RÉPANDAIENT DÉJÀ LE BRUIT DE SA DISGRACE. IL CONTINUE A COMPTER SUR LA PRO- TECTION DE DIEU ET SUR CELLE DE l'eMPEREUR, COOPÉRATEUR ET VICAIRE DE DIEU ICI-BAS.

Inédit, publié d'après les manuscrits de Paris fonds Saint-Germain-Harlay 455, partie III, n° lxii , et ancien fonds latin 4042 , fol. 125 recto. Nous ne pouvons admettre la rubrique du manuscrit de Middlehill , qui attribue cette lettre à l'archevêque de Palerme.

Ad VOS, 0 curiales, meus scrmo dirigitur, qui de processu meo, prout qiiilibet sompniat, ex nativi metus aculeo, non a virtutis indagine disceptatis et ab eventu diversa conjicitis argumenta; plerisque causantibus quod infirmante magistro .... firmus esse non poterit status Salvi*, quibusdam contrariam proponentibus rationem quod cum nunquam ei bene cessit per magislrum cujus sospitas fuit ei pro tempore satis molesta, obesse non poterit valetudo. Variatis igitur inter vos alternis colluctationibus voluntatum, quia disceptatio vestra non venit ad calculum, et grammaticis vestris certantibus et per fallacias logicae sophisticis argumentât] onibus adinventis, restât aeterni judicis cuncta tenentis expectata pro- Visio. Pendente tamen secundum allegata partium in rébus humanis censura judicii, ductus ego per ora plurium et abjectus pro voluntate loquentium pauca coram auditorio vestro in medio introducam. Sane qui fecit me Dominus est et quid de me facturus sit, sine me deliberet ipse. Adest etiam cohoperator ejus et vicarius constitutus in terris , Romanus princeps nominis et bo-

' Probablement ce maître Salvus qui figure dans d'autres pièces, notamment dans la lettre de Nicolas de Rocca publiée plus haut, p. 390.

PIÈGES JUSTIFICATIVES. 429

noris, cnjus divina mens in manu Dei est et quo voluerit vertit illam.' Ideoque nolite considerare sublimia loqui gloriantes, et jam per enigmata desinite spéculum advertere futurorum. Nam opifex ille reriim qui ad ymaginem suam creavit hominem, plasma suum plasmalor hominum non relinquet, et qui quosdam dum elevarenturejicit, elisos elicit ne labanlur. Majestas quoque Gaesarea coelesti docta consiiio, cujus in hiis quae visibilia sunt assistit, prout fides nos edocet, imitatrix, decretum sibi aulicum puerum, circa eam jam ad canitiem non longaevitale dierum, sed quadam curarum et fluctuum inundatione deventum , a suae propitiationis solio minime sequestrabit, ut praeter spem et opinionem quae sibi corda vacillantia blandiuntur, persequatur in eo divinae praedestinationis arbitrium et consolationem afferat ei, priusquam in lucem ipsum matris Ecclesiae partus educeret, praestitutam ; ut miretur inluens miserationum affluentiam supernarum et inter emergentium casuum onera de consecutiva pietate Domini non diffidat. Haec vobiscum patienter admissa revolvite, sic de alio judicantes ut statui vestro providere consulatis. Nam dubia sunt facta causarum et quid ventura dies pariât ignoratur, me istud in Domino veraciter asserente quod in liumilitate mentium et recta conscientia singulorum non dcseret Dominus in temptationibus rectos corde.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

LETTRE d'un AMI A PIERRE DE LA VIGNE, POUR l'eNGAGER A ACCEPTER LES HAUTES FONCTIONS QUI VIENNENT DE LUI ÊTRE CONFÉRÉES PAR l' EMPEREUR. LE PRINCE LE NOMME SON VI- CAIRE POUR l'opposer a cet AUTRE VICAIRE, LE PAPE, QUI

n'est qu'un prévaricateur.

Inédite, publiée d'après le manuscrit de Paris fonds Saint-Germain- Harlay 455, partie III, n» lxxxviii. — Collationnée avec le manuscrit 8390 de Middlehill.

Magistro P. de Vinea. Per litteras quas dudum maglster Pepo ex parte vestra et vos per eas nostris desideriis assignavit, amicabiliter arguistis amicum quod diu et multum praeter morem amoris ad fratrem siluerim et tacuerim ad amicum. Nimirum, carissime, talis redargutio justa esset, si justior non defenderet exceptio redargatum. Numquid enim quem cotidie praesentialiter expecta])am nunquam absentem per litteras et cujus occursiirus eram amplexui, sicut omni die me cérta certum nova reddebant, per epistolam quae ad remotos habet officiiim, salutare debebam; tanquam quasi in dubium revocarem an in promptn votum vestrum esset ad curiam veniendi. Quis enim credere possit, juratis etiam bine inde testibus, ut a tanti principis visione quae omnés exsuperat delicias Paradisi et a tantorum amicorum praesenlia incusanlium moram vesiram tamdiu continere possetis, ut omissis omnibus etiam quae praepedirent negotiis, venire expectati tam anxie tardarelis? Tenuit etiam ad scribendum calamum nostrum et aliud, ut ex contracta videlicet scribendi negligentia longiori, baberetis in me justiorem querelae materiam venientes, quum vel daretur nobis in adventu vestro uberior disputandi

PIKGES JUSTIFICATIVES.

vel vobis daretur habundanlius quod possetis ignoscere delinquenti. Sic erat, sed tandem dum ad moram adventiis vestri ultra modiim et expectationem meam contractani mirarer dubius et laiiguerem , jam acuebam calamum ad scriberidum ut vel venienlem ad cursum impellerem vel desidem excitareni. Et ecce ad haec apparnit mihi vestra effigies quam misislis, praedicîiis magislcr litteraruni vestrariim gerulus et perae. Quo praemisso in non dubiae stipulalionis cautelam pro arra et exponenle eo celerius vos e vestigio adventuros, qiiae mandaveram calamo linguae officio reservavi. Et sic vestris omnibus exinde ylaratls, cotidie oculi nostri suspiciebant in via qualiter, cum licet arram dederitis quam et nos nobis procuravimus retinentlam , quod stipulati fueritis servassetis evidentia operis manifesta. Quod ultra doluimus quidem, quum tamdiu nos anxios ad vestram praesentiam faceretis, sed profundius conturbamur quod ex hoc occasionem longioris absentiae inlulistis. Nam dum apud dominum de bonorum suorum dispositionibus congruis provisio baberetur, latere sibi uon potuit sub absenliae modio lides Pétri quam inter suos in candelabro praesentiae rutilantem mullipliciter commendavit. Ait ergo : « Petre, amas me, rege oves meas, » et sic amator justitiae dominus super petram volens fundare justiciam, moderamina jurium regendorum in plebem suam Petro commisit, statuens vos justiciarium *. Ad quod evidentius ostendendum ideo vos constituit dominus in faciem nunc praelali, sed praevaricantis Ecclesiam, ut ubi dudum falsus Christi vicarius commissum sibi vicariatum depravans, nitens eisdem aliud quam cujus erant regimen clavibus aperire, multos fama, rébus et corpore deformavit, verus Petrus vicarius justicia regat, fide cor-

' 11 s'agit probablement de la nomination de Pierre aux fonctions de logothète.

PIÈCES JUSTIFICATIVES

roboret, inslruat et inforniet. Ad quod sciatis quod et ego et alii plures de carissimis vestris excusationes multas pro vobis coram domino protulerunt, sed apud eum magis praevaluit non ei incognita vestrae scientia probitatis, moderatio, fortitiido, etc., qiiae Yirum perfectum perficiunt et proficiunt dignitati. Restât igitur ut elsi taie onus vobis displiceat, quia nec assuevislis unquam nec aliquando affectastis, et gravet eliam inde vestros qui animum vestrum sciunt, tamen nichil sit aliud respondendum nisi : « Domine, tu sels quod amo te; si populo » tuo oportunus sum, non recuso laborem. Fiat voluntas » tua, etc. »

(Caetera desunt.)

UN PRÉLAT SICILIEN ÉCRIT A PIERRE DE LA VIGNE QU IL LUI PARAIT INCONVENANT DE SE FAIRE ÉLIRE POUR ÊTRE ENSUITE PROMU A UNE DIGNITÉ ECCLÉSIASTIQUE. IL SERAIT MIEUX QUE l'empereur , COMME CHEF DE LA RELIGION , LE NOMMAT DIREC- TEMENT. ON NE POURRAIT AINSI l' ACCUSER DE BRIGUE, ET IL EN AURAIT A PIERRE UNE VIVE RECONNAISSANCE.

Inédit , publié d'après les manuscrits de Paris fonds Saint-Germain-Harlay 455, partie III, lxxvi, et ancien fonds latin 4042, fol. 127, recto. — CoUationné avec le manuscrit de Middlehill 8390.

Ut transumptive loquar, ad secularium foedera nuptiarum tantus est virginei pudoris rubor*, tanta deliberatur a parentibus cautela puellis ut eis contrahendi tractatus ignaris per interpositas personas et pronubas puellare connubium incipiat et tractetur. Ubi ergo ad spirituale matrimonium veniam, quod quanto majori praerogativa praepoUet, tanto per excusationis necessitatem

' In codicib. robur.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

et instanciam approbatur, lionestius verecundia piiellari geritur ut aliquis se non ingérât, sed rogetur, rogatus aufugiat et renuat invitatus, nec tanti ministerii dignitatem aggredi audeat confidentia vel favore, quam ipsius christiani nominis professor et auctor, verus pontifex Jhesus Chi istus, inter se et Ecclesiam per passionis et crucis mysterium sociavit, ut pro tanti cura* sacramenti se prius noluisset ingerere vel venire quam praecursores et nuntios sui praesagos adventus ad humanae cognitionis vinculum futurus honio qui fecerat hominem mirabiliter praemisisset. Unde non immerito me movet haec externa ^ relatio quod Petrus in cujus pelra fundatur imperialis Ecclesia cum auguslalis animus roboralur in Coena cum discipulis, taie verbum potuit edixisse : quia dum me facerem eligi, faceretis subsequenter in vacante ecclesia promoveri. Qui si forte degens in saeculo verecundum ducerem venari nuptias vel pro foedere puellae blandiri, turpe reor et indecens me spirituali matrimonio importunum et ambitiosum offerre, reatus in hoc nedum hominibus, quin Deo probabiliter displicere, qui conatus et ambitiones humanas eludit et quos praescivit hos eligit et praedestinat ad salutem. Fiat igitur non mea, sed sua voluntas, et quod de me sine me de sua praedestinatione constituit, ipse perticiat, ut quem per crucis assumptionem duxit ad ordines et sortis Ecclesiae voluit esse consortem, sponsae suae meritis et amplexibus clementer annectat. Quod cum éx Superioris gratia , eo inspirante cujus manus vertit et dirigit corda regum , et ex illustrium sibi assistentium industria personarum , debeat honestius procurari, per crucem et passionem quibus me Dominus ad Ecclesiae conjugium invitavit, ad quam permittenle Domino me propensius animastis, in-

' In codicib. culpa.

^ In codicib. etema.

PIÈGES JUSTIFICATIVES

stantissime vos obtestor ut abjecto veteris proposito con-

scientiae, qiiod felicis memoriae magistri tem-

pore potuistis aliquamdiu concepisse, affectione benigna conversi, consolationis adhibeatis remedium speratumque consilium ad promotionem honoris, quibus suscitari poterit a mortuis filius semivivus, de eu jus gratitudine confidalis. Quum autem absque yitio blandientis applaudam et murmure* linguae non annoter, non minus benefactori gratus quam obsequiosus efficiar et devotus.

Lubrica fortunae non te premat alea ; vivas

Major in adversis, prosperitate rainor; Tanto major eris, nialis défende minores,

In magno minimus , in dominante cliens.

Ad tua sis pronus, ad proxima commoda supplex;

Alterius plausu plaude, dolore dole.

Virgo timet, teneris lacrimis exuberat. Usum

Vomeris ignoti glebula prima timet.

' In codicib. munere.

FIN DES PIÈCES JUSTIFICATIVES

TABLE DES MATIÈRES

AVERTISSEMENT AU LECTEUR I a IV

AVANT-PROPOS V à XX