DATES HISTORIQUES
Asnarius, premier comte de Comminges. 900
Saint Caliste, saint Mercurial 1000
Expulsion totale des Sarrasins 1003
Saint Bertrand relève la ville et l'église 1083
Saint Ébons 1 104
Mort de saint Bertrand 1 1 30
Fondation des abbayes de Fabas et de
. Bonnefond 11 36
Apparition de saint Bertrand à Sancius
Parra 1137
Saint Raymond 11 63
Fondation de l'abbaye de Nizors. ... 1 1 86
Octroi de la Coutume de la cité 1208
Bataille de Muret 1213
Institution de l'Ordre des Protecteurs de
la foi et de la paix 1227
Guerres entre Saint-Bertrand et Valca-
brère 1245
Pose de la première pierre de la nouvelle
église 1304
Invasion des Baroussens 1305
Visite de Clément V; institution des fêtes
et du Jubilé 1309
Achèvement de l'église 1352
Incendie du palais épiscopal 1391
Érection de l'autel de Saint-Bertrand. . 1430
DÀTÈS HISTORIQUES . 343
Réunion de la comté à la Couronne. . . 1462
Réunion des Quatre-Vallées 1475
Boiseries du chœur. . . • 1535
Premier pillage de l'église par les huguenots 1577
Incendie de la ville 1577
Deuxième pillage, et délivrance par Urbain de Saim-Gelais. . . 1586
Troisième pillage , et délivrance par le
capitaine de Luscan ... 1593
Grandes pestes dans tout le pays. 1630—1650
Translation de la relique à Tlle-Jourdain. 1733 Épizootie qui fit périr tous les animaux de la campagne, et à l'occasion de laquelle Mgr d'Osmond distribua plus
de cent mille francs 1772
Suppression du siège épiscopal 1793
Tibiran, 16 octobre 4853.
APPENDICE
APPENDICE
Rectifications.
Sur la foi de graves et savants auteurs , nous avions fixé la canonisation de saint Bertrand à Tannée 1167, dans un concile dont les actes auraient été perdus. Cette date ne peut être la véritable; en voici la raison : Vital , dans son récit, parle d'un perclus qui serait allé visiter le tombeau de saint Thomas de Canterbury et auquel ce saint aurait prescrit de se rendre près des reliques du glorieux confesseur saint Bertrand, s'il voulait obtenir une complète guérison; or, saint Thomas fut assassiné le 29 décembre 1470. D'ailleurs en [1167 Alexandre III avait été obligé de fuir Rome où siégeait l'anti-pape Paschal III. Il n'y eut point cette année-là de concile de Latran. C'est dans l'église de Latran que Vital lut son travail, et que le pape canonisa saint Bertrand. Si c'est dans un concile, ce dût être en 1179, année oh se tînt ce concile , le seul qui eut lieu sous le pontificat d'Alexandre.
Cette réflexion s'applique également à ce que nous avons dit, page 16, d'après Dom Brugelles qui donne la date 1160.
Le pape Alexandre III ordonna, il est vtai, qu'à l'avenir la canonisation des saints serait faite exclusivement par les souverains pontifes; mais déjà saint Ulrich, évêque d'Ausbourg, avait été canonisé par le pape Jean XVI, en 993
APPENDICE
Noverint universi présentes pariter et futuri , quoi Nos, Ademarius db CASTELLIONE, divinâ gratiâ Episcopus CONVENARUM , pro Nobis et omnibus et singulis successoribus nostris, damus et concedimus por in perpetuum universitati civitatis Convenarum, et omnibus et singulis habitatoribus dictœ civitatis presentibus et futuris, et Consulibus civitatis predictœ presentibus et recipientibus pro se et nomine sui consulatûs et universitatis predictœ et singulorum de civitate predictâ, . consuetudines infra scriptas et omnes et singulas et libertates et franquisias.
1 . Et in primis damus et concedimus dictée universitati et habitatoribus predictis et dictis Consulibus presentibus et recipientibus, nominibus quibus supra , dictas consuetudines, quod in anteà quandocumque et quotienscumque contingat Nos vel Bajulum nostrum, seu Dominum dictœ civitatis, vel ejus Bajulum, petere fidejussores ab aliquo homine dictae villœ vel civitatis predictœ , quod Nos vel Dominus civitatis predictœ vel ejus Bajulus teneatur dicere a quo dictos fidejussores petat, quis de eo et de quo seu ex qpêi causâ de illo conquestus quis fuerit ; et postquàm illi quis dixerit, ille qui fecerit clamorem seu conquestus fuerit Domino vel Bajulo , det et dare teneatur primo fidejussores, et prœtereà ille a quo clamor factus fuerit pro posse suo de stando juri de
APPENDICE, 349
illo negotio seu pro illis de quibus dictus clamor factus fuerit, et judicatum solvi cognitioni et ordinationi proborum hominum seu Gonsulûm civitatis prœdictœ. Et si aliquis prœdictorum dicat se non posse fide jubere modo prœdicto, teneatur illud jurare in initio dictœ causse, et Dominus civitatis predictœ débet facere judicare et cognoscere et terminare dictam causam vel litem sumptibus ipsorum et periculo bonorum ipsorum.
2. Item voluit et concessit, quod clamor simplex dictœ civitatis perpétué sit viginti denariorum tholosanorum.
3. Item voluit et concessit predic tus Dominus Episcopus quod quicumque fecerit homicidium in dictâ villâ vel civitate et pertinentiis ejusdem, vel infra, quod puniatur in suo corpore ad cognitionem proborum hominum seu Consulûm predictonun dictœ villae et eorum curiœ.
4. Item voluit et concessit quod quicumque in dictâ villâ, vel in territorio civitatis prœdictœ , latrocinium vel furtum fecerit vel comiserit , quod puniatur in corpore ad cognitionem proborum hominum seu Consulûm predictorum.
5. Item quod quicumque in dictâ civitate falsam mensuram, vel falsum pondus, vel falsam alnam tenuerit venalem, vel cum alnâ falsâ, vel cum falsâ mensurâ, vel cum falso pondère bladum vel vinum, oleum, piper, ceram, vel aliud quod consistât in pondère vel mensurâ, vendiderit, in sexagenta solidis tholosanorum , arbitrio dictorum Consulûm, Domino predicto dictœ civitatis teneatur, si tamcn fuerit légitime convictus de predictis.
APPENDICE
6. Item voluit et concessit quod si aliquis homo vulneret alium legali vulnere in civitate predictd. vel infra terminos ejusdem, quod vulnerans teneatur emendare damnum vulnerato quod ratione dicti vulneris passus fuerit ad cognîtionem Consulûm dicte villœ ; et insuper quod teneatur Domino , vel saltem cum eo componere pro poena dicti vulneris usque ad quantitatem lx solidorum tholosanorum tantum , si tamen do dicto vulnere Domino, vel ejus Bajulo, clamor factus fuerit pro [per] vulneratum , et hoc ad cognitionem Consulûm prœdictorumi
7. Item si aliquis abstrahat vel evaginet gladium vel aliqua arma contra alium in rixâ irato animo infra terminos dictœ villee, débet componere vel sp concordare cum dicto Domino per cognitionem dictorum Consulûm usque ad quantitatem lx solidorum tholosanorum , si tamon inde prius clamor factus fuerit* Domino predicto.
8. Item voluit et concessit, quod si Dominus vel Bajulus dictœ civitatis ponant aliquod bannum veî poderagium seu capiant poder in aliquibus bonis vel robus alicujus hominis civitatis predictœ quod Dominus, vel ejus Bajulus, illud bannum vel poderagium teneatur certificare per se vel per alium ad hoc idoneum , illi cujus res vel bona praedicta erunt : et quod ex tune postquàm certificatus fuerit ille cujus res et bona non débet illas res contingere seu tenero donec fidejusserit pro dicto banno et rébus pre* dictis de stando et parendo juri ad cognitionem Con sulûm predictorum , et quod si contingat illun: cujus res vel predicta bona erunt, contrarium façon quod teneatur Domino predicto in lx solidis tho-
APPENDICE
losanorum, ad cognitionem Consulûm predictorum.
9. Item , quod si alicui habita tori vel habitatrici civitatis praedictœ per Dominum, vel Bajulum, vel per aliiîm eorum offlcialem, pro debito vel alio légitime) pignore, aliquid fuerit pignoratum, et ille cujus dictum pignus fuerit, vel alius, per vim seu violenter abstulerit, dictum pignus illi qui dictum pignus fecerit, velcreditori cui traditum fuerit, teneatur ille qui sic abstulerit Domino in lx solidis tholosanorum, cognitione Consulûm predictorum, si tamen inde clamor factus fuerit Domino predicto vel ejus Bajulo.
10. Item voluit et concessit, quod si Dominus vel ejus Bajulus civitatis predictœ velit capere aliquem hominem uxoratum in dictâ villâ cum muliere maritatâ, vel cum aliâ, nec mulierem conjugatam cum aliquo homino, débet prius adhibere duos testes probos et légales homines habilatores civitatis prœdictœ secum, qui veniant , videant hominem cum dictâ muliere cum femoralibus in tibiis, vel positis, vel saltem ferè positis et àbstractis, et tune capiat eum Bajulus si potest, dum tamen dicti testes non venerint ad dictum locum causâ capiendi dictum hominem, nec sint de raptoribus mulieris prœdictœ. Si tamen, qui repertus fuerit cum muliere possit fugere usque ad carreriam vel aliquam viam publicam dictœ villae , ex tune Dominus, nec ejus Bajulus non débet ipsum capere ex causâ praedictâ , nec ipsum percutere nec malè tractare verbo nec facto, nec ipsum terrere vel comminari prisone tantum, sed potius débet ipsum dimittero et liberare cum auctoritate et cum consilio Consulûm seu proborum
APPENDICE
hominum dicte civitatis. Si tamen aliquis modo supra dicto concesso detentus et captus fuerit cum aliquâ muliere in civitale, et velit currere de unà portà dicUe villœ usque ad aliam expoliatus, et quod mulier cum quà repertus fuerit trahat ipsum cum quâdam logâ seu cordâ ligatâ testiculis illius inter tibias ; quœ mulier débet compelli pcr Dominum seu ejus Bajulum, ad tenendum ipsum per dicta loca inodo predicto, liberantur tam vir quam mulier prcdicti a quâlibet aliâ pœnâ et a Domiuo prœdieto ratione criminis predicti aliter puniri arbitrio Consulûm predictorum.
tt. Item voluit et concessit, quod si in domo alienâ seu extraneâ aliquis in dictâ villà cum aliquâ muliere repertus et captus modo predicto fuerit, dominus vel domina [domûs] in quâ reperd et capti fuerint vir vel mulier teneantur se excusare et jurare ad sancta Dei Evangelia cum uno probo homine dictœ villœ quod ipse vel illa cujus domus predicta erit minime erat, nec fuerat consentiens nec [ particeps ] criminis predicti ; quod nisi fecerit in lx solidis tholosanorum teneatur Domino predicto.
42. Item voluit et concessit quod si familia Domini Episcopi, vel alicujus Canonicorum Ecclesiœ Convenarum vel aliquis ex ipsis conquerebatur, nec faciebat clamorem Domino , vel ejus Bajulo de aliquo homine habitatore dictœ civitatis fide jubeat ipse qui fecit clamorem et ille de quo clamor factus fuerit Domino predicto de stando juri et judicatum solvi cognitione Consulûm predictorum. Dominus tamen nec ejus Bajulus non debent inde
APPENDICE
ab aliquibus dictarum partium aliquid petere, habere nec exigere ratione justitiœ, ncc legis alicujus.
43. Item voluit quod Dominus dictée civitatis et ejus Bajulus teneatur recipere ab habitatoribus dicti loci et aliis hominibus, cautiones sive fidejussores de stando juri et parendo ad cognitionem Consulûm predictorum, pro rébus et bonis quas
suo nomine contigerit in dictâ civitate et infra pertimentias ejusdem .
i \ 4. Item voluit, quod si Dominus, vel ejus Bajulus, petat fidejussores sibi prestare per aliquem hominem civitatis predictœ, quod ille a quo petetur possit dictos fidejussores eidem dare per totam illam diem in quâ primo requisitus fuerit sine aliquâ pœnâ, et nisi dictâ die aliquâ horâ dictos fidejussores dederit, in crastinum ille qui cessavit dare dictos fidejussores, teneatur Domino in viginti denarios pro lege vel justitiâ, et Dominus, vel ejus Bajulus potest iterum petere ab ipso fidejussores, et pro dictis viginti denariis pignorare, si voluerit. Et si dictâ secundâ die cessaverit sibi dare fidejussores, tertiâ die poterit Dominus ipsum pignorare pro aliis viginti denariis et iterum ab ipso fidem petere. Sed a dictâ tertiâ die in anteà Dominus [non compellet] eum. Tamen si ille a quo Dominus, vel ejus Bajulus petit dictos fidejussores , dicat se non posse,
| débet jurare dicto Domino, quod ipse non potest salis dare , seu fidejussores dare Domino predicto pro dictâ causâ seu negotio predicto, et ex tune quod
i partes litigent in curiâ Consulûm suis propriis sump-
\ tibus et periculo proprio eorumdem.
homines tenere seu possidere
ÀPPENXICE.
15. Item voluit, quod si Dominus vel Bajulus dictœ civitatis fecerit elamorem de aliquo homine dictœ villae et suo nomine ab eo petat aliquid, vel de suo conqueratur , ni si per testes idoneos, vel alias légitimas probationes , Dominus, vel Bajulus predictus, debitum vel illud de quo conquestus fuerit, probabit in nullo ille homo de quo Dominus vel Bajulus conquestus fuerit teneatur , nec condemnetur per Consules predictos. Sed si per testes vel per alias probationes légitimas convictus vel probatus fuerit vel ille homo vel habitator dictée villœ nolebat se excusare sacramento suo de debito ab eo petito , vel do illo facto de quo clamor factus fuerit , audiatur si dictis Consulibus, receptâ et intellectâ probatione dicti Domini vel Bajuli, et qualitate negotii et personarum, expodiens videatur ; aliter non.
16. Item si aliquis habitator dictœ civitatis sit obligatus alteri homini ejusdem civitatis, et dicat se esse inopem et non [idoneum] solvendo , ita et taliter quod non potest sibi solvere deducto ne egeat debitum quod petit ab eodem, débet jurare esse verum quod dicit ter in anno dicto creditori ; quo facto débet absolvi debitor, seu expectari do debito per creditorem donec fuerit idoneus et bene solvendo.
17. Item voluit et concessit quod nulli homini vel mulieri habitatori vel habitatrici dictœ civitatis pro aliquibus debitis, vel baratis, aut pro aliquibus alib causis , pignorentur vestes quas induat, seu pannos. sou pannos lecti, nec aliqua arma, nec bladuir. transmissum ad molam causa molendi, postquàw fuerit extra domum débitons, nec semen postquam fuerit extra domum débitons.
APPENDICE. 355
18. Item concessit et voluit, quod si Dominus vel ejus Bajulus petierit alicui homini de dictA civilate aliquid, quod si probare non poterit illud quod ab eo petit, quod ille homo cui petierit sit liber et quitatus cum sacramento quod faciat quod non tenetur ad cognitionem Consulûm predictorum.
19. Item voluit et concessit, quod si Dominus civitatis predictœ vel ejus Bajulus capiat aliquem hominem dictœ villœ cum muliere maritatA, in adulterio, vel in furto, vel in latrocinio, vel in alio delicto, illo crimine non débet removere dictum hominem a loco in quo ipsum cepit, nec alibi ipsum ducere, dum tamen cavere possit idoneè de stando juri super hiis pro quibus fuerit captus. Si tamen ille captus modo predicto non possit cavere vel idoneos fidejussores dare, Dominus débet ipsum tenere infra villam vel civitatem predictam, nec débet ipsum extrahere ex civitate predictâ. Sed Consules dictœ civitatis debent ipsum judicare et absolvere vel condempnare de crimine de quo fuerit accusatus, vel pro quo captus fuerit, expensis suis propriis et bonorum ejusdem.
20. Item voluit quod si aliquis habitator dictœ villœ iide jubeat vel se obliget pro alio pênes Dominum dictœ villœ pro recredentiâ alicujus personœ, vel ex aliA causA quAcumque , quod ille qui pro alio dicto Domino se obligaverit possit se liberare ab obligatione predictA et fidejussione , prœstando dicto Domino bona illius pro quo se obligaverit, vel eorum extimationem, dùm tamen dictus habitator seu fidejussor se non obligaverit pene*
APPENDICE
dictum Dominum in aliquâ certà pena, vel aliqu< certâ re, vel in certâ pecuniœ quantitate.
21. Item voluit et concessit non licere Domine civitatis prœdictœ nec alicui alteri homihi inittere ve introducere aliquem hominem infra dictâm villam qui aliquam injuriam fecerit vel damnum aliquo dederit alicui habitatori dictœ villœ, ex quo dictum seu prohibitum sibi fuerit , nec illum infra dictan villam introducat nisi id faceret de voluntate et concensu illius cui dampnum esset datum vel injuria esset facta per illum hominem introductum, et si aliquis faceret contrarium, voluit quod ille puniatur qui illum introducerit, arbitrio Consulûm villœ dict«.
22. Item voluit et concessit quod si uxor alicujus hominis dicti loci fidejubeat, vel fidejussorio nomine se obliget pro alio pênes aliquem quod creditor pênes quem intercesserit, nec alius pro ipso non possint nec ipsum, nec virum ejus, constante matrimonio inter ipsos compellere ad solveçdum debitum vel illud pro quo ipsa intercesserit.
23. Item voluit et concessit quod Dominus civitatis teneatur observare et facere observari omnia statuta et stabilimenta quae Consules et probi homines dictée villœ facient pro communi utilitata villœ de factis et negotiis villœ et^utilitatem tangentibus.
24. Item voluit quod si aliquis violenter in vaserit hospitium alterius in dictâ villâ, quod invaLSor teneatur in lx solidis tholosanorum Domino dicti loci cognitione Consulûm predictorum, si tamen indè clamor factus fuerit Domiao dicto, vel ejus Bajulo. J
t d APPENDICE. 357
25. Item concessit et dédit prœdictis habitatoribus villœ Episcopus Dominus videlicet quod per ipsuiïi x nec per ejus successores , non fiât nec fieri debeat in futurum aliqua questa, vel talia, vel albogàrda, nec recipiant mutuum ab hominibus habitatoribtis dictœ villœ, nisi gratis sibi mutuare voluerint habitantes.
26. Item concessit quod liabitatores dictœ villœ et habitaturi in posterum possint vendere sua bona, dare et alienare mobilia et immobilia cuicumque voluerint; excepto quod immobilia nonpossunt alienare Ecclesiœ religiosis personis , militibus , nec salvo jure retento dominorum a quibus res immobiles tenebantur.
27. Item concessit et dédit dictis habitatoribus villœ et prœdictœ universitati quod ipse nec ejus successores Domini, non citabunt, nec vexabunt, nec ci tari, nec vexari facient nec permittent aliquem habitatorem villœ extra civitatem predictam pro facto Domini Episcopi et successorum , vel debitis eisdem per dictos homines villœ, vel aliquem, vel aliquos ex illis, nisi pro contractibus vel quasi, vel delictis vel quasi, initis et commissis extra predictam villam et pertinentias ejusdem, vel pro terris et honoribus existentibus extra terri torium ejusdem villœ.
28. Item concessit eisdem, quod nullus habitator dictœ villœ de quocumque crimine accusatus vel appellatus, nisi velit, teneatur se purgare vel de-
* fendere duello, nec cogatur ad duellum faciendum, et si reculaverit" propter hœc, non habeatur pro convicto ; sed appellans si velit, probet crimen de quo illum appellat, vel accusât vel objicit, contra ip-
1 fi
APPENDICE
sum protestando, vel per alias probationes, juxta formam juris.
29. Item dcdit et concessit eisdem quod habitantes in dictâ civitate seu villa possint emere et recipere ad censum, vel ex causa donationis a quâcumque personâ cujuscumque conditionis, vel statûs , vel ordinis , vel dignitatis sic volente vendere vel alienare bona vel res suas dictis habilantibus vel eorum aliquibus, quamvis de jure aliœ donationes non valerent nec tenerent.
30. Item concessit et dédit quod Bajulus dicli loci teneatur jurare in principio dictœ sua? Bajulia? coram Consulibus et probis hominibus civitatis, quod in suo offlcio benè et fideliter se habebit et jus suum cuilibet reddet pro sua possibilitate, et consuetudines villœ et statuta rationabilia observabit.
31 . Item voluit et concessit quod Consules dictœ civitatis mutentur quolibet anno in festo beati Joannis Baptistœ, qui Consules debent eligi per alios Consules eorum predecessores et per alios probos homines dictœ villœ. Et debent eligi catholici de habitatoribus civitatis prœdictœ, et idonei ad officium consulatûs, prout magis bonâ fide et communi proficuo et utilitate dicti eligentes viderint et cognoverint expedire. Qui Consules sic electi sGu crcati jurabunt Bajulo dictœ villœ et populo ejusdem quod ipsi benè et fideliter servabunt Dominos suos dictœ villœ et jura sua, et popuhim dictœ villœ fideliter gubernabunt et eorum jura tuebuntur , et quod pro posse suo fideliter tenebunt et consulatum suo tempore ; et quod non accipient ab aliquâ personâ aliquod servi lium propter officium consulatûs, quibus Consulibus populus seu
APPENDICE
communitas dictœ villœ teneatur sibi dare auxilium et adjutorium et licitè obedire, salvo tamen jure semper Dominorum dictœ villœ et eorum successoribus, dominio et honore; volens et concedens etiam quod dicti Consules habeant potestatem reparandi carrieras seu vias publicas, et pontes et fontes dictœ villœ, et taillandi et colligendi cum consilio aliorum proborum hominum villœ missiones et expensas ab habitatoribus dictœ villœ , quœ propter reparationem predictorum fient , vel propter alia communia negotia necessaria seu redundentia in communem utilitatem dictœ villœ.
32. Item voluit et concessit, in libertate quod Consules dictœ civitatis sint judices ordinarii, tam in civilibus quam in criminalibus.
33. Item voluit et concessit, quod si aliquis projecerit sordices in carreriis- publicis dictœ villœ, quod removere eas suis propriis expensis compellatur , et quod aliter puniatur arbitrio Consulûm dictœ villœ.
34. Item voluit et concessit quod Bajulus dictœ villœ non accipiat nec accipere debeat clamorem nec badium suum aliquid, donec debitum seu rem indicatam fecerit solvere creditori seu parti obtinenti in causâ.
35. Item dédit et concessit eisdem habitatoribus quod nemo habitator vel habîtatrix ejusdem civitatis trahat seu trahere présumât aliquem vel aliquam habitatorem vel habitatricem ejusdem civitatis in curiâ ofHcialatûs Convenarum pro rébus seu oausis civilibus et temporalibus sed etiam tantum in curiâ Consulûm prœdictorum nisi tantum pro rébus seu causis spiritualibus, quod si fecerit, in quinque so-
APPENDICE
lidis Nobis , seu Bajulo nostro , pro justiciâ condemnetur, ad cognitionem tamen Consulûm predictorum.
36. Item voluit et concessit, quod nemo habitator vel habitatrix dictœ civitatis det nec teneatur solvere decimam personalem nisi tantum de rébus suis aliis.
37. Item dédit et concessit eisdem habitatoribus quod si aliquis vel aliqua dictœ civitatis captus , vel capta, detentus vel detenta, vel alias arestatus, posse in sive carceribus dictée civitatis fuerit pro aliquo crimine seu causâ, quod Dominus, seu ejus Bajulus nihil habeat, nec inde recipiat pro prisonagio, nisi priîis per dictos Consules cognitum fuerit, aut per eorum defflnitivam sententiam condempnatus seu condemnata; aliter non.
38. Item dédit et concessit habitatoribus dictœ civitatis herbas, folia, aquas piscationes, venationes, colomerios, pisqueria, bancos carnium, furna et fabricas in totâ villâ, et in pertinentiis ejusdem, ad explectationem dictorum habitatorum ejusdem civitatis, et hoc libéré et quietè.
39. Item voluit et concessit habitatoribus ejusdem civitatis , quod si Dominus vel Bajulus dictœ civitatis vel servions aliquem seu aliquam habitatorem seu habitatricem dictœ civitatis pignoraverit perjudicium Consulûm predictorum, seu alias pro debito confessato, vel pro aliis extra civitatem, et pertinents ejusdem contractibus, ad instantiam alicujus de civitate predicta, vel extranei , quod dicta pignora stent in dictâ civitate per quindecim dies; amplius non.
