CHAPITRE IX
Tettameni de P. R&mus.
(pièces J0STIFIC4TITSS.)
Nous empruntons le texte du testament de Ramus à ses biographes ^ :
T£STAM£KTUM P. RAMI.
In nomine Deipatrisy filti, spiritus sancti.
<c Ego Petrus Ramus, professor regius in * aca* demia Parisiensi, animo quidem corporeque va«
. 1. NanceliuB ^ Rami ?ita. — Banosius, Rami yita. — Wadington, de Petri Rami vita.
TeataïQf ntum Petri Rami cani promulgatione professionis mathematices a testatore ipso institut».
Parisils apud Johanem Bessio, prope coll^am Remease. 1625.
2. D'après Antoine Teissier, « le testament de Ramus était gravée en euirre, an collège de Gambray ou des Trois- Évèques^ dans la ealle en laquelle lisent les professeurs royaux^ sur la porte de la chapelle. » L'oubli, — encore plus que le temps, — a effacé
114 P. RâMUS.
lens, de vfta autem cogitans cum per se debili, tum incertis suscepte ad invisendum nobiles exterarum gentium academias peregrinationis casibus objecta, testamentum ita condo statuoque :
a Animum Deo, à quo factus est, in cœlestem beatorum familiam adoptandum commendo ; corpus terrsD, unde ortum est, in judicii diem committo.
<c Evectigali meo septingentarum libellarum in Parisiensi basilica annuarum, lego quingentas in stipendium mathematici professons, qui, triennio, arithmeticam, musîcam, geometriam, opticam^ mechanicam, astrologiam, geograpUiani^ non ad hominum opinionem, sed ad logicam veritatem in Regia cathedra doceat. Primum Fridericum Reis« nerum, in très primos annos, professorem eligo, nomino, creoque, ut inchoata communibus vigiliis opéra, optica prsesertim et astrologica, perfi-
l'inscription ; il serait bon de la relever enfin^ comme le soaYenir indélébile laissé par un professeur, deux fois bienfaiteur des étudiants, à la Jeunesse li^rieuse et pauyre.
p. RANUS. 115
ciat. Quo tempore, si ad methodum Mathematico prasmio propositam, perfecta aut effecta studiose sedulogue curaverit, triennium alterum proroge. Exacte triennio, si quid secus, aut sexennio, si ex optato votoque faxit, novam electionem à professoribus Regiissicicstitul volo. Professionis examen et jam professione ipsa perfuncto et ca^teris omnibus cujuscumque nationis ^ mathematum studiosis, à collegii Decano in tertiuro mensem promulgator, înterea prœlegendi et ingenii explicandi demonstrandique facultas candidatis este. Âd examen nemo nisi latinis grsecisque litteris et ingenuis artibus, prœter mathemata, reliquis instructus admittitor. Trimestri promulgationis prœlerito, candidati, prœsentibus aut certe rogatis atque invitatis, Senatus Prœside primo, primoque
1. L'Université de Paris se composait de quatre Facultés, celles de théologie, de médecine, de droit canon et des arts. — La Faculté des arts comprenait elle-même quatre nations, celles de France^ de Normandie, d'Angleterre et d'Allemagne, puis de Picardie. — (Charles Jourdain, Hist, de l'Université de Paris, 1862.)
ypratore Regio, tum mercatormn Prœfecto, deinde professoribus regiis omnibusque omnino, quibus interesse libuerit, pi4)licum examen subeunto, prsBlegendo septem diebus horam unam de praciputs singulorum mathematum capitibus, octavo die respondendo et satisfaoiendo problematis et theorematîs omnibusj qu8B contra à quolibet proposita fuerint. Ex omnibus examinatis, qui judicio professorum regiorum, omnium matheseos peritorum aptissimus ad mathematicam professionem^idebitur , in triennium proximum eligitor ; primaque prœlectione, mathematum laudibus juventutem ad capessendum laudatœ sçientid6 studium exhortator. Deinceps triennîo quoque examen consimile esto, âttamen professor, qui ante fuerit^ cœteris vel paribus candidatis antepoiiatur. Si quo tempore, unicus omnium matheseos partium peritus inveniri non possit, propositum stipendium duobus dividitor. Qui sesquianno descriptanv professionem sequîs partibus exsequantur. Prœfectum mercatorum et SBdiles, in quorum custodia basilica urbis
p. RAMUS. 117
posita est, oro ut in perpetuam Parisiensis academîae gratîam, vectigal îllud perpetuum esse velint, ut si forte redimatur pecunia, in annuum reditum coUocetur.
((E reliquîs ducentis libellis lego centum Honotato Carpentario, avunculo meo, ejusque uxori, si superfuerit, et post utriusque ôbitum, fili» eoriim juniori et liberis.
n Centum libellas reliquias Alexandro, sororis medd filio, si tamen progressum in litteris hoc munere dignum judicio meorum procuratorum, fecerit. Secus quotannis distribuuntor duobus doctissimis omnium et discendi studiosissimis Prselei gymnasii alumnis, in quinquennium tantum, et deinceps succedentibus aliis duobus consimiliter.
u Bonapaterna maternaque legitimis hœredibus relinquo.
« QuaBCumque mihi à gymnasio Praeleo debentur, in arbitrio procuratorum meorum constituo. Bibliothecam et supellectilem reliquam, nomina* que omnia, semisse altero pauperibus alumnis
Praelei gymnasii; altero, procuratoribus executoribusque mei testamenti, Nicolao Bergeronio et Antonio Loysello, dîscipulis quondam meis, modo advocatis in sénat u.
a Quibus, quod ad quingentarum libellarum vectigal attinet, decanum regii collegii custodem adjungo et mortuis substituo.
(( Scriptum mea manu, signatumque Lutetiae Parisiorum in gymnasio Prœleo, — Anno salutis 1868, — calend. Augusti.
(( P. Ramus. »
Nos collèges et nos amphithéâtres, bien qt/ils ne soient pas encore j comme local, partout irréprocha-blés, sembleraient luxueux auprès des anciennes écoles. Là, un escabeau, deux chandelles et quelques bottes de paille^ j jonchées sur la terre nue, composaient le mobilier des salles d'étude où, dès cinq heures du matin, les élèves, éveillés par la
1. A. Franklin, Recherches ftur la Bibliothèque de la Faculté de médecine. Paris, 1864. Aubry, éditeur.
p. RAMUS. 119
^iDesse des Carmes et la sonnerie de prime à Notreae, se pressaient pour entendre la parole des (professeurs. Cet usage de faire asseoir les étudiants ar terre, sur la paille*, est fort ancien; dès 1366, Ile pape Urbain V l'approuvait par, ces motifs : lnScholares Universitatis Parisiensis, audientes [suas lectiones, sedeant in terra, coram magistris, I non in scamnis vel sedibus elevatis à terra, ut ^occasio superbidB à juvenibus secludatur. »
1. La rue du Fouarre tirait son nom du vieux mot fouarre, feurre, qui signifie paille.