‹ Abailard et Héloise; essai historiqueChapitre 53 sur 66 · TRITHÈME, ABBÉ DE SPANHEIM · texte numérisé non relu

TRITHÈME, ABBÉ DE SPANHEIM

IVtriis, dialeeticus Parisiensis, dictus Alradardus, natioiie Galhis : vir in seculari philosophiâ eruditissimus, et in

divinis Scripturis nobiliter dwtus Claruit sub Conrado

imperatore III, anno Doniini mcxl.

TR.nilCTIOX.

Pierre, dialecticien de Paris, connu sous le nom d’Abai-

TESTIMOSIA VETEIIIM.

lard, originaire de France : homme profondément versé dans la philosophie séculière, et qui porta toute l’élévation de son

génie dans l’interprétation des saintes Écritures Illustre

sons l’empereur Conrad III, l’an du Seigneur 1 l it).

AMBOESIÜS.

PR.EFATIO APOLOGETICA PRO PETRO AB.ELARDO.

AVie SIÈcl.E.

Non solùni Polyhistor, et scientiaruni omnium eneyclopa>dift instruetiis, et omniseius; sed et philosophoruni , et theologonim coryphams et in suo genere princeps, primus(]ue theologia* scholastieæ seu disputalrieis auotor ereditns, undè ilia- Noniinaliuni et Realiuin seetæ. De qiio Sainson Rhemorum Arehiepisropns einn suis sulfraganeis, dinn eiiin ad Papain deferrent , retnlernnt nihil esse quod euin lateret, sive in profundo maris, sive in exeelso supra : qui in promptu de imiversâ philosophiâ, de nialhematieis et etiam de qnæstione qiiàlibet respondehat; qui invitatns à eondiscipulis , ut in ohseurissimæ Ezeehielis prophetia' interpretatione speeiinen ingenii ederet , inifKstrato brevis noctis spatio, toti aeadeniia' se admirahilem pradmit. Qnihus experimentis eonstare arbitror tantA Abælardmn fuisse ingenii pernieitate et dexteritate, ut potuerit in quâlil)et scientiA, præsertim verô in eA quæ aliannn regina dieitur, brevi tempore inultùin proférasse , et ad nietam pr^nenire... etc.

Heloissa vero, ut altéra Susanna aut Estbera , pulcbra et Deum timens , vetustissimos illos Mommorantios legitimA agnatione contingens, canonici Parisiensis non notha.

TFSTI.MONIA VETKRIM.

MHlneptis, Psalmos liebraïcè personare aJ> incunabiilis docta , rlaruni scxfts siii sidns et ornamentum , très illas linpuas , necnon mathesin , pliilosopbiam et tbeologiam à viro suo edoeta, illo solo niinor fuit : in qiiâ tantas iiigenii dotes, prudentiæ, pietatis, patientiæ, humilitatis, virtiiliimque omnium, et pudieitiæ chorus illustrabat, quant religiosè coluit jKist brevem et furtivum aliquot mensiuni justi eonnubii usum, viri sui etiam immeritù exseeti et abseiitis amantissima ; ut dubitcs, plusne exemplo mationis an virginibus profuerit, vel ei'im Argentoliensibus, vel ciim Paracletensibus pra'fuil. Si ad matronale decus, ad linguarum aul Scripturaruin cognitionem inspieias, alleram Paidam ; si ad custodiam perpetui pudoris , morumque asperilatem, Euslocbiiim videre videberis’: quam episcopi quasi fdiam,abbates sororem,laiei matrem diligebant; ilà al) omnibus in eultii et admirai ione Imbita, ut cùin vir ejus invidia* et calumnia- telis premerelur, livor in eA (•jusque moribus non inveneril quod dente Theonino carliere jx)sset. Ejus Epistolarum faeundiam simul insjjexi, ut Fidia' signum simul probavi ; ingenii vei(') .acumen , magnumque in sacra- Scriptura;, Patrumque lectione profectum satis indicani Problemala ilia, sive Dubia, qua* domino suo pra‘cc|(tori, et conjugi in Scriptis proposait disculienda : qua- qui atlcnli' legcril, agnoscet esse verum quod ab Aristotele est vulgatum , non miniis esse difficile (|ua‘slionem benè ponere, quàm Ixnè solvere. Prtetcreo (piàm subtiliter bar beroina divo Bei nardo abbati in Paracleli cœnobio hospitanti , eisi ille pariim candidt'* de Abælardo sentiret, satisfecerit percontanti, ciir in Orationis Dominica) piiblicA recitatione verba ilia usurparet, panent nostrum supersubstantialem , cùm cæteræ Ecclesiæ vulgô quolidianum dictitent ; ilia contra, Gra^corum discretione fulta, quorum, ut ait Ambrosiiis, auctoritas majores!, so-

TESTIMOMA VETERI M.

luin Matthæi tcxtuni adduxit, t&v àpTov ^ifxwv tôv t^noûaiov, nialuitque translationoin ex liebræo, qimin propriæ lingiue scripturam seqiii, prout videre licel EpisIolA V secundi libri, quæ est ad eiimdein D. Bernardmn. Félix, A nimiimi fclix ronjiigum par, et benè eoncordans in dissiniili forliinâ matrimonium, nec ipsA in morte divulsum, si ille tàm ben»> livoris insnltns, quàm ilia in s<‘quiore sexn deelinare potiiisset! O divina viri nxorisqne ingénia, omnibus doctrmis excnitissima, qiiibus nee pneeedens a-viim, nee st'qnens ulla alia protulit adæqiianda 1 Rtsi vero Heloissa tantA fuerit mansnetiidine iit nulins unqiiàm malevolentiajaeula in eam aiisus fuerit eontorquere, nulins ejus niansuetiidini obstrepere, tamen quàm mulla dictu gravia, p<npessu aspera in illam irruisse putamus : eùm ilia pi‘r latus viri,quem toto amabat pertore, siepiùs sit jietita, ieta, et quasi transfossa : in suo eorde sa'p('- perp<‘Ssa est quicquid in sponsi terrestris famam et corpus potiiit lividorum et inimieorum malevolentia et crudelitas. Uua* spretis liujus mundi blandimentis, sese totam consecravit Jesl Sponso ccelesti, suA siK)nte carnem propriam crucifigens; femina verè fortis et similis prudentibus, quas Evangelium memorat sibi multis operibus pietatis prospexisst’, ne deficeret oleum in lampadibus. Batava Syren scripsit ad virgines (lolonienses sub nomine Maebalm>orum consecratas, eomparationem virginis et martyris, asseritque veram eontinentem minimùm abesse à martyre; qjuod martyr paliatur à carnifice ctedi carnem suam, virgo vel rontinens quotidiè mortilicat carnem suam, ipsa sui quodammodù cai iiifex. Martyr tradit corpus suum, virgo vel vidiia subigit, et in spiritûs servitutem redigit, domatque. Ea certè aptari possunt nostræ Hcloissæ, qua’ concupiscentiis, opibus, deliciis, fastui, luxui, gemmis, purpura*, voluptatibus in hAc vitA renunciavit, nihil amans in hoc sa'cido, mortua

TESTIMOMA VETERl M.

iiiuiulo, soli vivfiis Christo, cujus ut stringeretur amplexiliiis, «'olumbiiios odebat gcinitus, prccibus, psalmodiis, sacrA Icctioiu*, sili-iilio, jejuniis, piis oociipationibus corpus iii servituteiu redigeus, qiiod iu continente non miniis est ianda))ilequiun in virgine, cùni major sit virtus placitis abstinuiss«* bonis. Licèt contrà sentiat Hieronymiis difficilioieiu videri pudoriscustodiaiu in virgine, qiia* quod non est experla, inajus et suavius esse suspicatur.

f:TIKNNE l’ASQUIER.

«KCIIFRCHES DE LA FRAXCE.

xrt‘ SÙTLE.

Or, tout ainsi que la fortune d’.Vbelard se rendit admirable jK)ur les diversi's secousses qu’il receut, se trouvant lantost au-dessus du vent, tantost au-dessous, aussi suis-je bien enipesehé de sçavoir quel jugement de bien ou de mal je dois faire sur .son Héloïse. Car combien qu’elle se fust grandement oubliée de son honneur avecques luy, toutesfois je me fais presque accroire que ce ne fut point tant par une passion desreiglée, que pour les bonnes et signalées parties d’esprit qui estoient en Abélard. Et qui me fait entrer en ce jugement, c’est quand elle quitta son es|K)Ux pour espouser une autre vie, aux yeux dtf toute la France, auparavant l’infortune de luy. J’ai veu une lettre qu’elle luy escrivit en latin, après qu’il se fust fait moine, c’est-à-dire lorsqu’elle se \oyoit du tout forbaunie de l’es- |)éuauce de leurs attouchements mutuels, et néantmoins vous la verrez autant passionnée comme au plus chaud de leurs amours. Le dessus de la lettre est tel : Domino iuo, imbpatri, etc. Là elle dit avoir leu tout au long la lettre par luy escrite à un sien amy, dans laquelh* il faisoit un

TESTiMONtA VF.TÈIUM. lioU

ample discours de toute sa vie et de ses malheurs. Pour à quoy respondre elle proteste que tout ce qu’elle avoit fait avecques luy n’estoit pour contenter sa volonté, ou volupté, ains celle seulement d’Ahclard : et que, combien que le nom d’espouse fust sans comparaison plus digne, toutéSfois pour ne faire bresche à la dignité de luy : dulcius miAi fuit amicœ vocabulum, et<!. : afin que plus je m’iiumiliois devant toy, plus je te fusse agréable. Et finalement elle adjouste que quand l’empereur Auguste reviendroit au monde pour la vouloir espouSer, elle aimeroit mieux estre réputée la garce de ce grand Alielard, qu’inipératriCc de ce grand univers, et conclud en ces mots, qui me semblent très-beaux : Non tei effectus, sed efficienti$ a/feclUs in critnine est : nec quæ fiunt, sed quo animo fiant, aquitas pensât.

Voilà une résolution d’amour paradoxe. Car lorsqu’elle escrivit cette lettre, les monastères où l’un et l’autre s’estoient Votiez, et l’infortUne d’Abelard cognuë à tous, la garantissoient de toute opinion d’impudicité; toutesfoiS, passant par-dessus toutes les hypocrisies que les femmes ont accoustumé d’apporter en telles affaires, elle recognoist franchement n’avoir autre idré en soy que celle qui despendoit de celuy qu’elle avoit tant aimé et honoré.

BERTRAND D’ARGENÎRfc.

Page 1