NOTICE SUR LE COLLEGE DES CROISIERS
Le collège des Croisiers, collegium Cruciferorum^ dut son origine aux libéralités de Philippe Nicolai (i) de Hondt, nommé aussi de Volgaia, originaire du village de West-Zouburg, dans rîle de Walcheren. Ce noble Zélandais séjourna À Louvain pendant de longues années et y épousa Barbe van Herlaer, appartenant à Tune des familles les plus aisées de la ville. Philippe survécut à sa femme qui probablement ne lui laissa pas d*enfants. Au mois de décembre 1491, il légua, par testament, aux Croisiers de Goes et de Namur la maison qu'il occupait à Louvain, dans la rue dite du Tiers-ordre-de- SaiAt'François (2), quatre maisons situées dans
(4) Il est appelé NiaAai, parce que son père portait le nom de Nicolas.
(1) Cette me on impasse fut supprimée en 1018 par Tincorporatioo du collège des Croisiers au couvent des Récollets. Il résulte de ce fait que cette impasse était située sur la droite lorsqu'on entre par la rue de Paris dans la me des Récollets. L'auteur de louvain monumental (p. i09) la place sur la gauche. Paquet dans ses Fatti yéeademiei mn. (II, p. S4i) dit eu parlant du collège supprimé : JVttiic pars e»t extrema horti Francûcanorum inter Diliam prœUrfluentem et muro» oppidi.
la rue Courte^ et une rente de 60 florins sur la ville de Louvain. La maison du testateur devait, à sa mort, être convertie en collège pour trois religieux de Tordre des Croisiers des couvents de Goes et de Namur, à condition qu'ils fréquenteraient régulièrement les leçons de théologie de rUniversité. Philippe de Hondt mourut le 12 mars 1493, et fut enterré à Téglise de Saint- Jacques, dans la chapelle de la Sainte-Croix.
Les Croisiers, qui, depuis plusieurs années déjà, cherchaient une occasion favorable pour établir à Louvain une maison d*études (i), n'eurent rien de plus empressé que d'accepter le
(I) Voici ce que If icolas de Haerlem, général des Croisiers, écrivait en 148t :
c Ego fîrater Nicolaus cernens, multoque jam tantopere ezpertus, » quod ordo noster, ebea, quotidie déficit in personis litteratis, dis- » ciplinatis atqne devotis, crebro mente pertractavi, qnomodo pos- > sen haie morbo mederi, ne prorsus in lutum laberemur faecis et 9 lacnm miseriae. Porro inter caetera, nuUum efficacius antidotom » arbitratns snm, quam personas aptas, maxime javenes (quod mihi » cordi semper fait) mittere ad studia, Lovaniique, Parisiis, Ca- » domi, ac Tolosae intertenere. Id quodqne effectni mancipassen», » sed metuens abusus, qui inde oriri possent, fateor, hactenus dis» » tali. Nunc vero, corn videam alias religiones florere eo quod abnn- » dent personis doctis, gratiam apud Deum et homines babentibiis, » intendo effectni demandare. Unde matara deliberatione statui fir- » miter, ut deinceps aliqui bonae indolis et conscientiae fratres » mittantiir ad loca praefata studii gratia, qui tam sibi qaam toti » proficiant ordini. » Hermans, Atmalet ordinU S. CrttCM, 1, p. 133 et s\.
Legs de Philippe de Hondt (i), et de procéder â rorganisation du nouveau collège.
Le fondateur avait stipulé qu'il y aurait trois religieux prêtres dans le collège. Ce nombre fut souvent dépassé. Ainsi, par exemple, un recensement de la ville de Louvain, fait en 1526, mentionne quatre religieux et cinq pensionnaires (2). Le collège flit dans un état très-âorissant jusqu'au moment où éclatèrent en Belgique les troubles religieux de la dernière moitié du XVI» siècle.
L'Université de Louvain eut beaucoup à souffrir sous le gouvernement du duc d'Albe. « Loun vain, " dit Mgr de Ram, « avait eu l'avantage n d'échapper à l'invasion des troupes du prince n d'Orange ; mais, par contre, cette ville fut soun vent exposée à devoir subir toutes sortes d'a- » vanies et de vexations de la part des troupes »> espagnoles, composées en grande partie de n mercenaireâ de la plus mauvaise espèce, qui n s'en allaient à la débandade, dès que la solde f» leur paraissait insuffisante ou lorsque lepaier> ment éprouvait quelque retard. Elles rançon- » naient alors, avec une avide et brutale préfé-
(I) Le legs fut accepté dans le chapitre général de l'ordre des Croisiers. L'acte d'acceptation a été publié dans l'outrage de Hsa- MAna. AntuJe» ordinit S. Cmeis, I, p. 480 et sv.
(f > c 'T Collegie van de Cruysbroeders inhoudende vier religieusen ende «yff commensaleo. Fac. IX personen.»
n renoe, les collages et les chefs de TUniver- » site (1). n Le célèbre ëvéque d'Anvers, Laevinus Torrentius, se plaint, dans ses lettres à Arias Montanus, des actes de brutalité exercés contre les catholiques par la soldatesque espagnole : Ab ipsis nostris defensoribuSy écrit-il, miserrime spoliamur atque diripimur. Et dans une autre occasion : Nec minora maîa, écrit-il encore, ab hispano milite patimur quam ab ipsis hostibus (2).
Le collège des Croisiers , comme tous les autres établissements du môme genre, fUt souvent occupé par les soldats espagnols, et obligé, à plusieurs reprises, de payer des contributions de guerre. Un rapport sur la situation des établissements académiques de Louvain, adressé, en 1589, au Conseil d'État, nous apprend qu'à cette époque les revenus du collège étaient considérablement diminués et qu'ils pouvaient à peine suffire à l'entretien d'un seul religieux. In his turbidis temporibvts, y est-il dit du collège des Croisiers , quamvis pîurimum onere militari gravatum, satis sartum tectum conservatum estper unum religiosum, qui^ durantibits istis malignis temporibus solus in dicto collegio fuit^
(i) AnaUctM pour servir à Vhistoire eceUêicutique de la Belgique, 1, p. 185.
(1) Lettru de Tortentxut à Ariae Montanue, jnUtUéei par Mgr de JRam, p. 5.
etadhtcc depraesenti est, et aliquo tempore adhtu: futurus videtur^ donec plures aZendi ex proiientibus collegii erit commoditas (i). La situejUon ne s'améliora guère dans la suite. Au co mmeneement du XVII» siècle, nous ne trouvons ôAOore qu'un seul religieux dans rétablissement. Les appartements étaient occupés par des laïcs. L^état de délabrement dans lequel se trouvaient lee^ bâtiments du collège était tel que les religieux se virent dans la nécessité de les vendre aux F^ère8 Mineurs de TObservance ( appelés aussi Récollets), afin de pouvoir, au moyen du produit de la vente, placer, selon les intentions du fondateur, trois ou plusieurs religieux dans un attire Collège de TUniversité. L'acte de vente ftit approuvé par le recteur de l'Université le 15 mars 1616 (2). Cette formalité était indispensable pour la validité du contrat ; car, par suite de son incorpora^on à l'Université, le collège était soumis à la juridiction du Recteur. Voici le texte de cet acte d'après l'original qui est en notre possession :
Rector et Universitas Studii generalis OPPTM LovANiENsrs uotum facimus, quod religiosi viri, guardianus et conventus Fatrum Mi-
(1) ÀtuUeete* pour aervir à Vkiitoire eeetésiattique de la Belgique, I, p. 1M.
{«) C'est par erreur que Valèrc André, Fa#lt, cd. 1650, p. 351, doiiDc à l'acte de vente la date du 15 mars 16] S.
norum regularis observantiae, dicti oppidi Lovauiensis, exhibuerunt nobis œrtum contràctum 8ub beneplacito Sedis Apostolicae et omnium, quorum interest, per ipsos exponentes eorumve syndicum initum cum magistro generali ac prioribus Leodiensi et Namurcensi ordinis sanctae Crucis, totum ordinem ac conventus Namuroensem et Gosensem (per haereticos destructum) repraesentantibus ; depost per dicti ordinis sanctae Cruels definitores aliosque ejusdem ordinis et conventus Namurcensis (quorum intererat) patres et fratres conûrmatum; per quem contràctum domus coUegii Crucigerorum, in hac Universitate flmdati per quondam dominum Philippum Nicolai de Hondt ad opus trium presbiterorum dicti ordinis seu conventuum, in hac Universitate sacrae theologiae studentium, et unius fratris laici ipsis inservientis , una cum domibus eidem coUegio adhaerentibus,etquatuor domibus circa forum sive coemeterinm sancU Pétri dicti oppidi et in platea dicta de Cortestraete constitutis, transfertur in dictum guardianum et conventum ejusdemque syndicum supradictum, mediante reditu annuo quingentorum quinquaginta âorenorum monetae in Brabantia currentis, redimibili nummo decimo sexto, supra onera collegii et domorum ad triginta quinque florenos annuos ascendentia ; quae dictus syndicus in se suscipit. Quem quidem contràctum dicti exponentes supplicarunt nobis, ut auctori-
tate nostra approbare,in eumdemque consensum nostrum praebere (quatenus per nos id fleri débet) dignaremur. Nos itaque, maturadeliberatione tractatuque tam m plenariig consilii huius Universitatis congregationibus qnam per députâtes in majori numéro desnper habitis, attento quod per temponim mutationem reditus et pro-' ventus dicti coUegu (ex quo domus ad idem pertinentes factae sunt rmnosae et pro earum manutentione annue mulus indigeant) nnnc minime suffieiant ad praodictos très ppesbiteros cum laico alendos, r^«l"« "^""> «» ita principalis mens flindatons mtercidat, nec per multos jam annos plene o^servata s.^ aut observari potaerit, sed per saeculares tantum dicta domus colleidalis Fuerit habitata.2otanto^reIigiosrdiSoSÏÏ Crucigerorum dictae domui praesidente etex ejus proventxbusmtentato; quodqueS^d.ctum contractum ex reditu quingentorum quinqu"
annms , qui ex eadem fundatione supersunt facile très f «» plures reu^j^^j dicti «««^1^0: tae Crucis m aliquo hiyus Universitatis eollegio, per ipsos eligendo sustentari poterunt. et S plene (lioetaliom^o) adimpleri princip^WÏ datons voluntas; quod item dictus c^nventas Fratrum M norum de observantia, huic nostZ Universrut. moorporatus. numero^s admodum
gmia fratres, quorum alii novitii sunt, alii stu-
diis philosophiâ6,alii sacrae theologlaeassiduam operam dantes, alii denique concionibus habendis et confessionibus excipiendis aliisque ecclesiasticis functionibus toti reipublicae intus et extra civitatem quam diligentissime, non sine animarum lucro, inservientes ; quodque habitatio dicti conventus arcta valde et angusta sit pro tanto fratrum numéro, nec ulla parte sperari possit, ut amplietur, nisi per accessionem dietae domus collégiaux ordinis Crucigerorum ; viso etiam et exhibito nobis diplomate sanctissimi domini nostri Pauli quinti super hujusmodi ultimae voluntatis dicti Philippi Nicolai de Hondt (qui in casu venditionis dictorum locorum ipsis Crucigeris alios substituerai) commutatione,dato tertio nonas octobris anni praeçedentis millesimi sexcentesimi decimi quinti, pro majori dicti eontractus ârmitate et approbatione, quod diploma integrum vidimus, non cancellatum, nec ulla ex parte corruptum, quodque ex certa scientia et cognitione veritatis eorum, quae pro ipsius impetratione par dictes Fratres Minores allegata sunt, nullatenus subreptionis aut obreptionis notae subjectum novimus; exhibito etiam nobis serenissimorum principum nostrorum placeto pro dicti diplomatis excutione, per eosdem Fratres Minores impetrato die septima januarii hujus anni millesimi sexcentesimi decimi sexti ; visa denique et attenta confîrmatione et approbatione ejusdem eontractus tam ex parle patrum
Carthusianorum hujus oppidi quam magistrorum quatuor mensarum sancti Spiritus parochiarum sancti Jacobi, sancti Michaëlis, sancti Quintini et sanctae Gertrudis hujus oppidi, nobis exhibita per iiteras desuper confectas décima octava et vigesima sexta praeteriti mensis hujus anni ; quibus literis eidem nostrae Universitati (juxta suum decretum diei decimae quintae martii anni 1615) praestatur cautio adversus eosdem substitutos dicto testamento, ne per hanc venditionem praetendant sûbstitutionis casum evenisse ; omnibus his plene consideratis ac perspectis, annuentes humilibus ac multum rationalibus hujusmodi supplicationibus , quantum nos et nostram Universitatem concernit atque pro ipsius contractus et ultimae voluntatis commutationis robore et ârmitate opus est, eumdem conârmamus approbamusque per praesentes ; sub his tamen restrictionibus et conditionibus : Primo, quod omnes denarii capitales ex isto contractu , ac collegii domorumque venditione, nec non et redituum inde constituendorum redemptionô sive dequitationo provenientes semper numerabuntur in manibus magniûci domini Rectoris pro tempore existentis, in praesentia religiosi sive reiigiosorum ejusdem ordinis sanctae Crucis, ad hoc per magistrum generalem et priorem Namurcensem deputandi vel deputandorum ; qui magniâcus dominus Rector eosdom denarios de ejusdem seu eorumdem religio-
sorum scitu (quam citissime poterit) ad èamdem naturam applicari curabit in patria Catholicae Majestati aut serenissimis principibus subjecta; quodque singuli debitores dictorum redituum perpetuis fuluris temporibus tenebuntur in literis recognitionum eorumdem redituum ad praedictam numerationem in manus magniâci domini faciendam, ut praefertur, sese obiigare. Secundo, quod dicti magister generalis et prior Namurcensis semper eligere poterunt quoddam hujus Universilatis collegium, in quo sui ordinis religiosi habitantes juxtamentem testatoris in bac nostra Universitate diligentem navabunt operam studiis philosopbiae et sacrae theologiae, pro anima testatoris suorumque amicorum orantes et missas célébrantes, prout ex testamento et fundatione tenentur. Tenebuntur denique dicti magister generalis et prior Namurcensis deputare aliquem insignem, pium, probum ac âdelem religiosum sui ordinis, qui dictos omnés annuos reditus colligat, recipiat, atque pro victu aliisque dictorum studentium necessitatibus provide dispenset ac expendat. Cujus receptionis et expensionis computum tenebitur annue non solum suis superioribus reddere, sed etiam magniflco domino Rectori ac Universitati, tanquam ipsius fimdationis ordinario, ostendere et exhibere. Quas conditiones se acceptare ac in futurum illibate velle implere pro se et suis succossoribus, in nostra praesentia personaliter
constituti reverendus admodum prior dominus Hermannus Hasius, totius dicti ordinis magister generalis et prior Huyensis, reverendus eiiam dominus Hermannus Westenraedt,prior Leodiensis, reverendus denique dominus Petrus Streel, prior Namurcensis, declararunt atque promiserunt.
In quorum omnium âdem ac testimonium praesentibus nostris literis, per secretarium nostrum signatis, sigillum rectoratus appendendum duximus.
Datum Lovanii, anno a Nativitate Domini millesimo sexcentesimo decimo sexto, mensis martii die décima quinta.
CONRADUS SILVIUS, dictae Universitatis notarius.
A la suppression du collège, les Croisiers furent placés au collège Liégeois, qui avait été érigé quelques années auparavant par le princeévêque Ernest de Bavière en faveur des sujets les plus distingués de son diocèse. Voici ce que nous lisons, au siget de Tadmission des Croisiers au collège Liégeois, dans une savante notice sur cet établissement, publiée par M. le professeur Daris dans les AncUectespour servir à Vhistoire ecclésiastique de la Belgique (III, p. 312) : <« Herman Hasius, général des Croisiers, et Pierre Streel, prieur des Croisiers de Namur, firent, le 8 novembre 1617, une convention avec
les proviseurs du séminaire de Liège, savoir : avec Etienne Strecheus, suffragant, et Jean Fanchon, président. Les Croisiers de Namur donnèrent au séminaire un capital de 3200 florins, sous la condition qulls pourraient placer au collège Liégeois doux de leurs religieux, qui y recevraient la table et le logement , et seraient soumis à la même règle que les autres élèves. Les proviseurs acceptèrent la donation sous la condition qu'ils pourraient se libérer de cette obligation en remboursant le capital et que les Croisiers ne pourraient en exiger le remboursement que dans le cas où ils fonderaient un collège pour leur ordre à Louvain. Les Croisiers envoyèrent des élèves au collège jusqu'au 12 juillet 1661, époque où le capital leur ftit remboursé. »
Les listes manuscrites des élèves du collège Liégeois et un passage du Wekelyksch Nieuws uyt Loven (VIII, p. 53) prouvent que les jeunes religieux Croisiers continuèrent d'habiter le collège Liégeois jusque vers la un du siècle dernier, en payant sans doute leur pension au moyen des intérêts du capital remboursé.
E.-H.-J. Reusbns.