‹ Ango et ses pilotes, d'après des documents inéditsChapitre 7 sur 12 · ANNEXES · texte numérisé non relu

ANNEXES

Bulle du pape Nicolas V attribuant H Afrique et LES Indes aux Portugais, à l'exclusion de tous

AUTRES peuples. 8 JANVIER I^J^-

Nicolaus episcopus, servus servoruni Dei, ad perpetuani tcî menioriam. Ronianus Pontifèx Cœlestis Clavigeri successor, et vicarius Jesu Christi; cuncta niundi climata oniniumque nationum in illis degentium qualitates paterna consideratione discutiens, ac salutem quaerens, et appetens singuloruni, illa perpensa deliberatione salubriter ordinal , et disponit, quae grata Divinae Majestati fore conspicit, et per quae oves sibi divinitus créditas, ad unicuni ovile Dominicum réducat, et acquirat eis felicitatis I aeternae praemiuni, ac veniani impetret animabus, quae eo certius auctore

Domino, provenire credinius, si condignis Ëivoribus, et specialibus gratiis eos catholicos prosequaniur Reges, et Principes quos veluti Christianae fidei athletas, et intrépides non niodoSaracenoruni,caeterorunique infideliuni Christi nominis inimicoruni feritatem repriniere, sed etiani ipsos eorumque Régna, ac loca etiani in longissiniis nobisque incognitis partibus consistentia pro defensione, et augmento fidei debellare, suoque teniporali Doniinio subdere nullis parcendo laboribus, et expensis, facti evidentia cognoscinius, ut Reges, et Principes ipsi sublatis quibusvis dispendiis ad tani saluberrimuni, tamque laudabile prosequendum opus per amplius aninientur.

I. Ad nostrum sîquideni nuper, non sine ingenti gaudio, et nostrae mentis laetitia pervenit auditum, quod dilectus filius nobilis vir Henricus Infàns Portugalliae charissimi in Christo filii nostri Alfonsi Portugalliae, et Algarbii Regnorum Régis illustris, patriis inhaerens vestigiis clarae niemoriae Joannis dictorum Regnorum Régis ejus Genitoris, ac zelo salutis animarum, et fidei ardore plurimum succensus tamquam Catholicus, et verus omnium Creatoris Christi miles ipsiusque Fidei acerrimus, ac fortissimus Defènsor, et intrepidus pugil ejusdem Creatoris gloriosissimum nomen per universum terrarum orbem etiam in remotissimis, et incognitis locis divulgari, extolli, et venerari, necnon illius ac vivificae, qua redempti sumus, Crucis inimicos perfidos Saracenos, videlicet, ac quoscumque alios infidèles ad ipsius Fidei gremium rèduci, ab ejus ineunte

etate totis aspirans viribus post Ceptensem Civitateni in Africa consistentem per diauni Joanneni Regem ejus subactam Dominio, et post multa per ipsuni Infknteni noniine dicti Régis contra hostes, et infidèles prxdictos^ quam etiani in propria persona^ non absque maximis iaboribus, et expensis, ac rerum, et perso naruni periculis, et jactura, plurimorumque naturalium suorum caede gesta bella, ex tôt tantisque Iaboribus periculis et damnis non fi-actus neque territus, sed ad hujusmodi laudabilis et pii propositi sui prosecutioneni in dies magis atque magis exardescens in Oceano mari quosdani solitarias insulas fidelibus propalavit, ac fundari, et construi inibi fecit Ecclesias, et alia pia loca in quibus divina celebrantur officia, et dicti quoque Infkntis laudabiii opéra, et industria quamplures diversarum in dicto mari existentium Insularum Incolœ, seu Habitatores ad veri Dei cognitionem venientes, Sacrum Baptisma susceperunt ad ipsius Dei laudem et gloriam, ac plurimarum animarum salutem, orthodoxae quoque fidei propagationem, et divini cultus augmentum.

2. Praeterea, cum olim ad ipsius Infkntis pervenisset nolitiam, quod nunquam vel saltem a memoria hominum non consuevisset per hujusmodi Oceanum mare versus méridionales et orientales plagas navigari, illud que nobis occiduis adeo foret incognitum ut nuilam de partium illarum gentibus certam notitiam haberemus, credens se maxime in hoc Deo praestare obsequium, si ejus opéra, et industria mare usque ad Indos, qui Christi nomen colère dicuntur navigabile fieret, sicque cum eis participare, et illos in Christianorum auxilium adversus Saracenos, et alios hujusmodi Fidei hostes commovere posset, ac non nuHos Gentiles, seu Paganos nefàndissimi Machometi secta minima infectos populos inibi medio existentes continuo debellare, eisque incognitum Sacratissimum Christi nomen praedicare, ac fàcere pracdicari, regia tamen semper auctoritate munitus, a vigintiquinque annis citra, exercitum ex dictorum Regnorum Gentibus, maximis cum Iaboribus, periculis, et expensis in velocissimis'navibus, Caravellis nuncupatis ad perquirendum mare, et Provincias maritimas, versus méridionales partes et Polum Antharticum annis singulis fere mittere non cessavit, sicque fkctum est, ut cum naves hujusmodi quamplures Portus, Insulas, et maria perlustrassent, ad Ghineam Provinciam tandem pervenirent occupatisque non nullis Insulis, Portibus, ac mari, eidem provinciae adjacentibus, ulterius navigantes, ad Ostium cujusdam magni fluminis Nili communiter reputati pervenerunt, et contra illarum partium populos, nomine ipsorum Alfonsi Régis, et Infkntis per aliquos annos guerra habita extitit, et in illa quamplures inibi vicinae In-

— «•{ '77 )•«— sulfe debellatx, ac pacîficie possessœ fuerunt, prout adhuc cum adjacent! mari possidentur.

5. Exinde quoque muliî Ghinei et alii nigri vi capti, quidam etiani non prohibiiarum reruni perniutatione seu alio legitimo contractu emptionis, ad dicta sunt régna Iransmissi. Quorum inibi copioso numéro a<j catholicam (idem conversi exstiterunt, speraturqiie , divina iàvente denientia, quod si hujusmodi cum eis continuetar progressas, vel populi îpii ad fidem convertentur, vel saitem niuiloruni eï eis aniniie Christc lucri fient,

4. Cum autem sicut aecepimus, licet Rex et Inlàns prœdicti, qui curv tôt, tantisque periculis, laboribus, et expensis necnon perditione tôt natu ralium Regnorum hujuamodi, quorum inibi quaniplures perierunt, ipso rum naturalium dumtaxat fraeti auxilio Provincias illas perlustrari fecerunt ac Portas, Insulas, ei maria hujusmodi acquis! verunt, et po^ederunt, a prœfertur, ut illorum veri Domini, limentes, ne aliqui cupiditate ducti ac panes illas navigarent, et operis hujusmodi perfêctionem, fructum, ei laudem sibi usurpare, vel saitem impedire cupientes propterea, seu lucr commodo, aut niaiitia ferrum, arma, lignamina, aliasque res et bona ac infidèles deferri prohibiia portarem, vel transmitterent, aut ipsos Infidèle: navigandi nioduni edocerent, propier quœ eis hostes fortiores,ac duriore; fièrent, et hujusmodi prosecutio, vel impediretur, vel forsan pienitus cessaret, non absque olfensa magna Dei, et ingenti totius Chrisiianitati: opprobrio, ad obviandum prfemissis, ac pro suorum juris, et possession!! conservatione, sub certis tune expressis gravissimis pienis prohibuerim, ei generaliter statuerint, quod nullus nisi cum suis nautis, ac navibus, ei certi tributi solutione, obtentaque prius desuper expressa ab eodem Rege. vel Infente licentia, ad dictas Provincias navigare, aut in earum portubu: contractare, seu in mari piscari prsesumeret, tamen successu temporiï evenire posset, quod alioruni Regnorum, seu nationum personae inl^dia. malitia, aut cupiditate ducti contra prohibitionem praedictam, absque, ei tributi solutione hujusmodi ad dictas provincias accedere, et in sic acquit sitis Provinciis, Portubus, et Insulis, ac mari navigare, contractare, ei piscari praesumerent, et exinde inter Alfonsum Regem, ac Infaniem qui nullatenus se in iis sic deludi paterentur, et praesumentes prasdictos quaniplura odia, rancores, dissensiones, guerrae, et scandala in maximam Dei oiiènsam, et animarum periculum verisimiliter subsequi posseni, et subsequerentur.

5. Nos prxmîssa omnia et singula débita meditatione attendentes, quod eu m olim pne&to Alfonso Régi quoscumque Saracenos ac Paganos aiiosque Çhristi inimicos ubicumque constîtutos ac régna, ducatus, principatus, domînia, possessiones et niobilia et immobilia bona quascumque per eos detenta, ac possessa invadendi, conquirendi, expugnandi, debellandi et subjugandi, illonimque personas in perpetuam servitutem redigendi ac régna, ducatus, coniitatus, principatus, doniinia, possessiones et bona sibi et successoribus suis appiicandi, appropriandi ac in suos successorunique suorum usus et utiiitatem convertendi aliis nostris litteris pienam et liberam inter caetera concessinius fàcultatem; dictae ËLcultads obtentu idem Alfonsus Rex, seu quis auctoritate praedictus Infkns juste et légitime insulas, terras, portus et maria hujusmodi acquisivit, ac possedit, et possidet, iliaque ad eumdem Alfonsum Regeni, et ipsius successores de jure spectant et pertinent, neque quivis alius, ex Christi fidelibus absque ipsorum Alfonsi Régis et successorum suorum licentia speciali de illis se hactenus intromittere 4icite potuit, nec potest quoquomodo, ut ipse Alfonsus Rex, ejusque successores, et Inûms, eo sincerius huic tani piissimo, ac praeclaro, et omni aevo memoratu dignissimo operi, in quo cum animarum salus, fidei augmentum et illius hostium depressio procurentur, Dei, ipsiusque Fidei, ac Reipublicae universalis Ecclesiae rem agi conspicimus insistere valeant, et insistant, quos sublatis quibusvis dispendiis amplioribus, seu per nos, et Sedem Apostolicam Ëivoribus, et gratiis munitos fore conspexerint, de praemissis omnibus^ et singuiis plenissime informati motu proprio, non ad ipsorum Alfonsi Régis et Inikntis, vel alterius pro eis nobis super hoc oblatae petitionis instantiam maturaque prius desuper délibéra tione praehabita auctoritate Apostolica, et ex certa scientia de Apostolicae potestatis plenitudine literas fkcultatis prae&tas, quarum tenores de verbo ad verbum praesentibus haberi volumus pro insertis, cum omnibus, et singuiis in eis contentis clausulis ad ceptensem, et praedicta et quaecumque alia, etiam ante datam dictarum fàcultatem literarum acquisita, ea quae in posterum nomine dictoriim Alfonsi Régis, suorumque successorum, et In&ntis in ipsis, ac ilIis circunivîdnis, et ulterioribus ac remotioribus partibus, de Infidelium, seu Paganorum manibus acquîri potuerunt, Provincias, Insulas, Portus, et maria quaecumque extendi, et illa sub ejusdem fecultatis literis comprehendi, ipsarumque fkcultatis, et praîsentium literarum vigore jam acquisita, et quae in futurum acquiri contigerit, postquam acquisita fuerunt ad praefktum Regem, et successores suos, ac infàntem ipsamque conquestam, quam a capitibus de Borados, et de Nam usque per totam Ghineam, videlioet

versus illani nieridionalem plagani extendi, haruni série decfaranius.etiam ad ipsos Alfonsum Regem Successores suos, ac In&ntem, et non ad aiiquos aiios spectasse et pertinuisse, ac in perpetuum spectare,et pertinere, de jure, necnon Alfonsum Regem, et successores suos, ac Iniàotem praedictos in illis, et circa ea quscnmque prohibitiones, statuia, et mandata, etiam paenalia, et cuni cujuivis tributi impositione &cere, et de îpsis, et de rébus propriis, et aliis ipsonim Doniiniis disponere, et ordinare potuisse, ac nunc, et in futuruni posse libère, et licite tenore praesentium decemimus, et declaranius, ac pro potioris juris, et cauteUe suffîagio jam acquisita, et quœ in postemm acquiri contigerit, Provincias, Insulas, Portas, loca, et niaria quKCumque, quotcumque et qualiacunique fuerint, ipsanique conquestam a capitibus de Boradoch et de )ani prxdictis Alfonso Régi, et successoribus suis Regibus dictoruni Regnorum, ac Infanti prxiàtis perpétue donamus, concedimus et approprianius per présentes.

6. Pneterea cum ad perficiendum opus hujusmodi multipliciter sit opportununi quod Alfonsus Rex et successores ac Infàns pnedicti, necnon parsonx, quibus hoc duxerint, seu aliquis ipsorum duxerit committerïduni illius dicto Joanni Régi per felicis recordationis Maninum Quintum, et alterius indulioruni etiam inclytœ memoriae Eduardo eorundeni Regnorum Régi, ejuideni Alfonsi Régis Genitori per piie memorix Eugenium Quarium Romatios Pontrfices Prœdecessores nostros concessorum versui dictas partes cum quibusdam Saracetiis et infidelibus de quibuscumque rébus, et bonis, ac victualibus, emptiones, et venditiones, prout congruit facere necnon quoscumque conuactus inire, transigere, pacisd, mercari, ac negotiari, et merces quascumque ad ipsorum saracenorum et inhdelium loca, dunmiodo fèiranienta, lignamina, funes, naves, seu armaturarum gênera non sint, déferre; et ea dictis saracenis et infidelibus vendere, oninia quoque alia, et singula in prîeniissis, et tirca ea opportuna, vel necessaria facere, gerere, vel exercera, ipsique Alfonsus Rex successores, et In^ns in jam acquisitis, et per eum acqutrendis Provinciis, Insulis, ac locis quascumque Ecclesias, Mona^teria, Qt alia pia loca fundare, ac fundari, et construi, nec non quascumque voluntarias personas Ecclesiasticas , seculares quorunivis etiam mendicantium ordinum régulâtes (de superiorum tanien suorum licentia) ad illa transmîttere, ipsieque personœ inibi etiam, qua; advenerint commorari, ac quorumcunique in dictis partibus existentium, vel accedentium confessiones audire, illisque auditis, in omnibus, prEeterquam Sedi prasdictie reservatis casibus debitam absoIution.em impendere,acpceniientiam salutarem

— fr>( I 80 )<^ —

injungere, necnon Ecciesiastica Sacranienta ministrare valeant, libère ac licite decerninius ipsique Altbnso, et Successoribus suis Regîbus Portugalliae qui erunt in posteruni, et In&nti prs&to concedinius et indulgenius.

7. Ac universos, et singulos Christi fidèles, Ecclesiasticos, sseculares, et ordinum quorunicumque regulares, ubilibet per orbeni constitutos, cujuscunique status, gradus, ordinis, conditionis, vel praeeniinentîse fuerint, etianisi Archiepiscopali, >£piscopali, Iniperiali, Regali, Ducalî, seu alia quacunique niajori Ecciesiastica, seu mundana dignitate prxfiilgeant, obsecramus in Domino, et per aspersioneni sanguinis Doniinî nostri Jesu, cujus, ut praeniittitur res agitur, exhortamur, eisque in reniissioneni suorum peccaminuni injunginius, necnon hoc perpetuo prohibîtionis edicto districtius inhibenius, ne ad acquisita, seupossessa nomine Aifonsi Régis, autinconquisita hujusmodi consistentia Provincias,Insulas, Portus, maria, et loca quaecu nique, seu alias ipsis Saracenis, infidelibus, vel paganis arma, fèrrum, lignamina, aliaque a jure Saracenis defèrri prohibita ijuoquomodo, vel etiam absque speciali ipsius Aifonsi Régis, et successoruni suorum et Infkntis licentia, merces et alia a jure permissa défère, aut per maria hujusmodi navigare, seu defèrri, vel navigari facere, aut in illis piscari, seu de Provinciis, insulis, portubus, maribus, et iocis, seualiquibuseorum, aut de conquista hujusmodi^ seu intromittere , vel aliquid per quod Alfonsus Rex, et Successores, et In&ns praedicti quominus acquisita et possessa pacifice possideant, ac conquistam hujusmodi prosequantur, et faciant per se, vel afium, seu alia, directe, vel indirecte, opère, vel concilio fkcere, aut impedire quoquomodo praesumant.

8. Qui vero contrarium fecerit ultra pœnas contra déférentes arma et alia prohibita Saracenis quibuscumque jure promulgatas, quas illos incurrere volumus ipso facto si personne fuerint singuiares excommunicationis sententiam incurrant; si communitas, vel Universitas, Civitas, Castri, Villae, seu loci, ipsa civitas, castrum, villa, seu locus interdicto subjaceat eo ipso, necnon contrafkcientes ipsi, vel aliqui eorum excommunicationis sententia absolvantur, nec interdicti hujusmodi relaxationem Apostolica, seu alia quavis auctoritate obtinere possint, nisi ipso Alphonse, et successoribus, ac infanti prius pro praemissis congrue satisfecerint,aut desuper amicabiliter concordaverint cum eisdem, mandantes per Apostolica scripta venerabilibus fi-atribus nostris Archiepiscopo

Ulixbonensi, Silvensi, ac Ceptensi Episcopis, qua tenus ipsi, vel duo,aut unus eoruiji, per scj vel aiium seu alios, quoties pro parte Alphonsi Régis, et illius successoruni, ac Infàntis prsedictoriini, vel alicujus eorum desuper fuerint requisiti, vel aliquis ipsorum fuerit requisitus illos, quos excommunicationis et interdicti sententias hujusniodi incurrisse constituii tamdiu Dominicis, aliisque festivis diebus in Ecclesiis, dum inibi major populi multitude convenerit ad divina, excammunicatos , et interdictos, aliisque pœnis praedictis innodatos fuisse, et esse auctoritate Apostolica déclarent, et denuncient, necnon ab illis nunciari,et ab omnibus arctius évitari fkciant, donec pro prsemissis satisfecerint, seu concordaverint, ut praefertur.

9. Contradictores per censuram Ecclesiasticam appellatione postposita compescendo; non obstantibus constitutionibus et ordinationibus apostoliscis, cseterisque contrariis quibuscumque.

10. Caeterum ne présentes litterae quae a nobis de nostra certa scientia, et matura desuper deliberatione praehabita emanarunt, ut praefertur, de subreptionis aut nullitatis vitio a quoquam imposterum valeant impugnari , volumus, et auctoritate apostolica, scientia ac potestate, praedictis, harum série decernimus pariter et declaramus, quod dictae litterae, et in eis contenta de subreptionis, vel obreptionis, vel nullitatis, etiani exordinariae, vel alterius cujuscumque potestatis, aut quovis alio defectu impugnari, ijlarumque effectus retardari, vel impediri nullatenus possint, sed in perpetuum valeant ac plenam obtineant roboris firmitatem; irritum quoque sit et inane si secus super his a quoquam quavis auctoritate scienter vel ingnoranter contigerit attentari.

1 1. Et insuper quia difficile foret praesentes nostras litteras ad quaecumque loca déferre, Volumus, et dicta auctoritate harum série decernimus, quod earum transumpto manu publica, et sigillo Episcopalis, vel alicujus Superioris Ecclesiasticae curiae munito plena fides adhibeatur, et perinde stetur, ac si dictae originales litterae forent exhibitae vel ostensae, et ex- • communicationis aliaeque sententiae in illis contentae infra duos menses computandos a die, qua ipsae praesentes litterae, seu cartae, vel membranae earum tenorem in se continentes valuis Ecclesiae Ulixbonensis affixae fuerint, perinde omnes, et singulos contrafacientes supradictos liquent, ac si ipsae praesentes litterae eis personaliter et légitime intimatae, ac praesentatae fuissent.

] 2. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae déclarationis, constitutionisy donationis, concessionis, appropriation^, Décret! , obsecrationisy exhortationis, injunctionis, inhibitionisy mandati, et voluntatis ininngere, etc.

Datum Romae apud sanctum Petrum anno incarnationis Dominicse millesimo quadringentesinio quinquagesimo quarto, sexto idus Januarii, Pontificatus nostri anno octavo.

Bullantm amplisshna collecâo, Caroli Cocquelines, Rome, i745; tomus tertius, pars tertia, p. 70.

Bulle du pape Alexandre VI attribuant l'Am.

AUX Espagnols. ^ mai i^^j.

Alexander episcopus, servus servonini Dei, Carissimo in Chri Ferdinando Régi et Carissimx in Chrisio filîie Elisabeth Regii teilx, Legionis, Aragonuni, Sicilix et Granatœ, illuslribus, Sal Apostolicam benedictionem.

Inter cetera divinie Majestati beneplacita. opéra, ei cordis no: derabilia, illud profecto potissimum extitit, ut fides Caiholica, C relîgio, nosiris pnesenim temporibus exaltetur, ac ubilibei amp. dilateiur, aniniarunique salus procuretur, ac barbaries nationc mamur, et ad fidem ipsam rcducantur. Unde cum ad hanc sacr. Sedem Divina favente clementia (meritis licet iniparibus) evecii fi cognoscentes vos tanquam veros Catholicos Reges, et Principes semper fuisse novimus, et a vobis praclare gesia loti pêne jani ( tissitna demonstrant, nedum id exoptare, sed omni conatu.studi ligentia, nullis laboribus, nullis impen^is, nuliisque parcendo [ etiam proprium sanguinem effùndendo eiîicere, ac omnem "anin trum, omnesque conatus ad hoc )am dudum dedicasse, quemac recuperaiio regni Granatie a tyrannide Saracenorum hodiernis ter per vos, cum tanta Divini nominis gloria, facta testatur, digne non immeriio, et debemus iila vobis etiam sponte et âvorabili cedere, per quje hujusmodi sancium, et laudabile ab immort cceptum propositum in dies ferventiori animo ad ipsius Dei boni imperii Christiani propagation em proseqai valeatis.

I. Sane accepimus, quod vos dudum animum proposueratii insuUs, et terras ttrmas remotas, et incognitas, acper alios haae repertas quîerere et invenire, ut tllanim iocolas, et habitatores a dum Redempiorem nostrum, et fidem Catholicam profitendum retis, hactenus in expugnatione, et recuperatione ipsius regni plurimum occupât! hujusmodi sanaum, et laudabiie propositum ad opiaium tïnem perducere nequivîstis, sed tandem sicut Don cuit, regno prœdiao recuperato, volentes desiderium adimplere ' dilecium fiiium Christophe ru m Colombum, vîrum utique dig

pluriniuni conimendanduni, ac tanto negotio apiuni, cum navigiis, et honiinibus ad siniilia instructis, non sine maxiniis lahoribus, et periculis acexpensis destinastis , ut Terras firnias, et insulas reniotas, et incognitas hujusmodi, per Mare ubi hactenus navigatum non fuerat, diligenter inquireret.

2. Qui tandem (Divino auxîlio facta extrema diiigentia in mare Oceano navigantes) certas insuias remotissîmas, et etiam terras firmas, quae per alios hactenus repertae non fuerant, invenerunt, in quibus quam pluriniae gentes pacifice viventes, et ut asseritur nudi incedentes, nec carnibus vescentes inhabitant, et ut praetati Nuncii vestri possunt opinari, gentes ipsae in insulis, et terris praedictis habitantes credunt unum Deum Creatorem in Cœïis esse, ac ad fidem Catholicam amplexandum, et bonis moribus ihibuendum satis apti videntur, spesque habetur quod si erudirentur, nomen Salvatoris Doniini nostri Jesu Christi in terris, et insulis praedictis fateretur, ac praefatus Christophorus in una ex principalibus insulis praedictis, jam unam turrim satis munitam, in qua certos Christianos, qui secum iverant, in custodiam, et ut alias insulas, et terras firmas, remotas, et incognitas inquirerent posuit, construi et aedificari fecit.

3. In quibus quideni insulis, et terris jam repertis, aurum, aromata, et aliae quamplurimae res pretiosae diversi generis, et diversae qualitatis reperiuntur.

4. Unde omnibus diligenter, et praesertim fidei Catholicae exaltatione et dilatatione (prout decet Catholicos Reges et Principes) consideratis, more progenitorum vestrorum clarae memoriae Regum, Terras firmas et insulas praedictas, illarumque incolas et habitatores vobis divina fàvente clementia subjicere, et ad fidem Catholicam reducere proposuistis.

5. Nos igitur hujusmodi vestrum sanctum et laudabile propositum plurimum in Domino commendantes, ac cupientes, ut illud ad debitum finem perducatur, et ipsum nomen Salvatoris nostri in partibus illis inducatur, hortamur vos quamplurimum in Domino, et per sacri lavacri susceptionem, qua mandatis Apostolicis obligati estis, et viscera misericordiae Domini nostri Jesu Christi attente requirimus, ut cum expeditionem hujusmodi omnino prosequi, et assumere proba mente orthodoxae Fidei zelo intendatis, populos in hujusmodi insulis et terris degentes ad Christianam religionem suscipiendum inducere velitis et debeatis, nec pericula

nec labores ullo unquam tempore vos deterreant, firnia spe fiduciaque conceptis, quod Deus omnipotens conatus vestros féliciter prosequetur.

6. Et ut tanti negotii provinciam Apostolicae gratiae largitate donati liberius et audacius assumatis, Motu proprio, non ad vestram vel alterius pro vobis super hoc nobis oblatae petitionis instantiam, sed de nôstra niera liberalitate, et ex certa scientra, ac de Apostoiicae potestatis plenitudine, omnes insulas et terras firnias inventas et inveniendas, détectas etdetegendas versus Occidentem et Meridiem Êibricando, et construendo unam lineam apolo Arctico, scilicet Septentrione, ad Polum Antajcticum , sciiicet Meridiem, sive terrae firmae, et insulae inventa? et inveniendae sint versus Indiam aut versus aliani quamcumque partem, quae iinea distet a qualibet Insularum, quae vulgariter nuncupantur de los Azores y cabo vierde, centum ieucis versus Occidentem et Meridiem, ita quod omnes insulae, et terrae firmae repertae et reperiendae detectae et detegendae a praefata Iinea versus Occidentem et Meridiem, per alium Regem aut Principem Christianum non fuerent actualiter possessae usque ad diem Nativitatis Domini nostri Jesu Christi proximi praeteritum : a quo incipit annus praesens millesimus quadringentesimus nonagesimus tertius, quando fuerunt per Nuntios et Capitaneos vestros inventae aiiquae praedictaruni insularum, auctoritate omnipotentis Dei nobis in beato Petro concessa, ac Vicariatus Jesu Christi, qua fungimur in terris, cum omnibus illarum Dominiis, Civitatibus, Castris, iocis, et Villis, juribusque et jurisdictionibus ac pertinentiis universis vobis, haeredibusque et successoribus vestris (Casteilae et Legionis Regibus) in perpetuum tenore praesentium donamus et assignamus : Vosque et haeredes ac successores praefatos illarum dominos cum piena, libéra, et omnimoda potestate, auctoritate, et jurisdictione, facimus, constituimus, et deputamus.

7. Décernantes nihilominusperhujusmodi donationem,concessionem, et assignationem nostram nulli ChristianoPrincipi, qui actualiter praefata s insulas et terras firmas possèdent usque ad dictum diem Nativitatis Domini nostri Jesu Christi jus quaesitum sublatum intelligi posse, àut auferri debere. Et insuper mandamus vobis in virtute sanctae obedientiae (sicut pollicemini, et non dubitamus pro vestra maxima devotione et regia magnanimitate vos esse fkcturos) ad terras firmas et insulas praedictas viros probos et Deuni timentes, doctos, peritos, et expertos, ad instruendum incolas et habitatores praefatos in fide Catholica, et bonis moribus imbuendum destinare debeatis, omnem debitam diligentiam in praemissis adhibentes.

8. Ac quibuscumque personis, cujuscumque dignîtatîs, etîam Imperialis et Regalis, status, gradus, ordiiiis, vel condhionis sub excommunîcationis lats sententiae paena, quam eo ipso si contrafecerint incurrant, districtius inhibemus, ne ad insulas et terras firnias inventas et inveniendas, détectas et detegendas versus Occidentem et Meridiem, iàbricando et construendo lineam a Polo Arctico ad Polum Antarcticum, sive terrae firniae, et insulx inventae et inveniendae sint versus Indîam, aut versus aliquam quanicunique parteni, quae linea distef a qualibet insulanini quae vulgariter nuncupantur de los Azores y cabo vierde, centum leucis versus Occidentem et Meridiem, ut praefertur, pro mercibus habendis, vel quavis alia de causa accedere présumant absque vestra ac hxredum et successorum vestrorum praedictorum licentia speciali.

9. Non obstaiftibus constitutionibus et ordînationibus Apostolicis, ceterisque contrariis quibuscumque. In illo a quo imperia et dominationes ac bona cuncta procedunt confidentes, quod dirigente Domino actus vestros, si hujusmodi sanctum, et laudabile proposituni prosequamini, brevi tempore cum felicitate et gloria totius populi Chistiani, vestri iabores et conatus exitum felicissimum consequentur.

Datum Romse apud sanctum Petrum, Anno Incarnationis Dominicse, millesimo quadringentesimo nonagesimo tertio, quarto nonas maii, Pontificatus nostri anno primo.

Bullarum amplissima collectïo, Caroii Cocquelines, Rome, 1743 ; pars tertia, tomus tertius, p. 233.

Relations diplomatiques de la Finance et du Portugal au SUJET DES PRISES EN MER DANS LA PREMIERE PARTIE DU XVI^ SIÈCLE.

Au cours de mes recherches sur les entreprises de Jean Ango et de ses pilotes, j'ai réuni plusieurs documents d'un grand intérêt et d'assez nombreuses notes sur les relations de la France et du Portugal k propos des prises et déprédations en mer par les sujets des deux nations. La plupart des notes sont extraites ou traduites de l'ouvrage de M. de Santarem , Quadro elementar dus relaçôes poliûcas e diplomaticas de Portugal com as diversas potencias do miindo ^^^, imprimé par ordre du gouvernement portugais. Les pièces citées ïn extenso ont été copiées sur les originaux aux Archives nationales de Torre do Tombo en Portugal , à la Bibliothèque nationale à Paris et aux Archives de Rouen. Des extraits traduits d'annalistes portugais donnent aussi quelques renseignements sur certains faits.

La lecture de tous ces documents jette un jour très complet sur les relations des deux rois Jean III et François P*" et sur les agissements des parties adverses. Je les reproduis en annexe , cette publication me paraissant nécessaire pour compléter l'œuvre que j'ai entreprise.

En ce qui concerne les Archives de Torre do Tombo, j'ai indiqué l'ordre de classement de chaque pièce : Corpo chronologico, ou Gavetas, avec les numéros de dossier (maço) et de pièces.

^février 1^22, — Instructions données à Jean de Silveira, ambassadeur de Portugal en France, au sujet de la prise faite par les Français de

5 vol. in-8% Paris, 1843.

quelques navires portugais et notamment d'une caravelle de la Mine. Il lui est recommandé de se rendre directement à Paris et, s'il n'v rencontre pas le Roi de France, de se mettre en route pour l'endroit où il sera. Il lui dira de la part du Roi de Portugal que déjà son auguste père lui avait fait parler au sujet des prises, par certains corsaires français, de navires portugais et en particulier d'une caravelle qui revenait de la Mine, le requérant de faire justice et d'ordonner que la prise fut restituée.

Dans la poursuite de cette réclamation, Jean de Silveira aura à se conformer aux instructions qu'avait emportées Jacome Monteiro, avec lequel il devra s'entendre avant de parler au Roi de France. Si Monteiro ne se trouve pas à la Cour, il aura à lui écrire et à le faire venir pour se renseigner complètement sur l'état de cette affaire avant d'en conférer avec le Roi de France.

Si ledit Monteiro lui assure que le Roi de France a déféré à la demande, ainsi qu'on l'espère, et que l'affaire se trouve en bonne voie comme il convient au bien du Portugal, il pourra se présenter immédiatement devant le Roi de France.

Il devra lui dire, au nom du Roi de Portugal, que déjà D. Manuel, son père, lui avait envoyé Jacome Monteiro pour lui demander la restitution des prises faites par les corsaires français sur les côtes du Portugal, où ils avaient capturé une caravelle de la Mine portant la somme de quinze mille cruzades, et que ledit Jacome Monteiro l'ayant informé que le Roi de France avait donné les ordres qu'il convenait en vue de l'exécution de la justice et du maintien de l'amitié existant entre les deux couronnes, il venait lui adresser des remerciements au nom du Roi de Portugal.

Il devra procéder de la même manière si Monteiro, se trouvant absent et occupé d'autres affaires pour le service du Roi, il venait à être informé par d'autres Portugais résidant à la Cour de la réussite des réclamations faites par lui.

Au cas où Monteiro ou d'autres personnes lui feraient part de l'insuccès de ces réclamations, il exposera, dans cette hypothèse, au Roi de France combien il importe à la conservation de la paix et à la bonne harmonie existant entre les deux couronnes qu'il ordonne la restitution de toutes les prises sur des navires portugais faites par les corsaires français, dont Monteiro l'avait informé, et de celles que lui, Jean de Silveira, avait la mission de signaler.

Si le Roi de France, en réponse, lui disait regretter que de pareilles

agressions aient eu lieu contre des navires portugais, et que dès que, par Jaconie Monteiro, il en avait été requis, il avait pourvu aux mesures nécessaires pour que justice fut faite et lesdites prises restituées, il le remerciera au nom du Roi de Portugal, en continuant toutefois à réclamer la restitution totale des prises opérées.

Si les choses traînaient en longueur, nonobstant les instructions du Roi de France, il ne cessera de réclamer et d'insister sur ce point autant qu'il ne croira pas qu'on le fît à dessein.

Si dans l'entretien qu'il aura avec le Roi de France, ce monarque lui rappelait que le défunt Roi de Portugal n'était pas ami dç la France, puisqu'il avait fourni des subsides à l'Empereur, Jean de Silveira pourra lui répondre qu'en faisant cela le Roi de Portugal avait pour but non pas d'être hostile au Roi de France, mais de faire ce qu'exigeait sa bonne amitié avec le Roi de Castille.

Pour les lettres de créance dont Silveira est porteur pour la mère du Roi de France et pour le Bâtard de Savoie, il aura à les remettre en rendant compte à leurs destinataires de l'objet de sa venue à la Cour de France, et à essayer de les gagner à la cause du Portugal, ces personnes ayant dans les conseils du Roi de France une influence assez considérable.

Si dans la poursuite de cette réclamation il voit que le Roi fait tout ce qui lui est possible, il le priera, pour le maintien de l'amitié qui a de tout temps existé entre les Rois de France et de Portugal, d'ordonner que tous les corsaires armant dans les divers ports de ses Etats et domaines soient obligés, avant d'en sortir, de fournir caution qu'ils ne feront ni prises ni rapines au préjudice des navires appartenant à des sujets portugais, sous peine de punitions corporelles et pécuniaires et en sus de remboursement, sur le cautionnement versé, des pertes et dommages qu'ils auraient causés. II devra même requérir que cet ordre soit exécuté dans toute sa rigueur. (Corp. chron., p. I, maç. 27, doc. 103.)

18 février 1^22. — Nouvelles instructions données à Jean de Silveira, ambassadeur de Portugal en France, pour réclamer auprès du Roi de France la restitution des prises faites par les Français sur des navires portugais, il lui est recommandé, dans le cas où il serait informé par Monteiro que le Roi de France avait déféré à ce qu'on désirait, et où il lui serait demande copie ou expédition de la présente instruction, de ne communiquer que le passage qui lui indique la manière dont il devrait, dans cette supposition , entretenir ce monarque.

S'il avait à lui parler d'une autre manière, Monteiro n'ayant pas reçu satisfection, il devra, dans ce cas, présenter la copie des passages où îl lui est indiqué comment, dans une telle hypothèse, il doit agir.

Dans le cas où on traiterait de l'affaire des navires que l'on disait armer pour l'Inde et pour le Brésil et où on lui demanderait copie des instructions dont il est muni, il ne la donnera pas; il remettra seulement celle du passage traitant de l'objet dont on lui parlerait, parce que les autres articles concernant les prises sont simplement des avis et des rappels pour la poursuite des réclamations dont il est chargé. {Corp. chron., p. I, maç. 27, doc. 109.)

1^22. — Le Roi reçut avis, par plusieurs Portugais qui commerçaient en France, qu'un certain Florentin, du nom de Jean Verezano, s'était offert à François I" pour découvrir en Orient de nouveaux royaumes, et qu'à cet effet, et aussi pour aller peupler le Brésil, on procédait dans les ports de Normandie à l'armement de plusieurs flottes avec l'appui des amiraux des côtes de France et l'approbation tacite du Roi. Considérant en outre les griefs des Portugais par suite des dommages occasionnés par les corsaires français, Jean III décida d'envoyer en France, en qualité d'ambassadeur,. Jean de Silveira, avec mission de représenter au Roi de France que, puisqu'il n'y avait pas de guerre entre eux, mais paix et amitié, il eût à ordonner dans son royaume la cessation des pillages et déprédations que Portugais et Français faisaient les uns sur les autres en mer, ce qui équivalait à une guerre sourde entre leurs sujets, tandis qu'en public ils professaient l'un pour l'autre de l'amitié; et à prescrire aussi la restitution de tout ce qui, dans les ports de France, serait reconnu avoir été enlevé aux Portugais. Il s'engageait à agir de même pour tout ce qui, dans les ports portugais, se trouverait avoir été pris aux Français, et promettait de faire bonne justice à ceux qui l'en viendraient requérir. L'ambassadeur avait aussi la mission d'insister auprès du Roi de France pour que celui-ci défendît à ses sujets d'armer pour les pays conquis par le Portugal, dans lesquels il était interdit aux Portugais euxmêmes de négocier et de trafiquer.

L'ambassadeur fut bien accueilli à la Cour de France, mais quant aux affaires dont il était chargé, il n'obtint du Roi que de vagues réponses, plus spécieuses que décisives, qui tendaient à prolonger les négociations et à gagner du temps plutôt qu'à les terminer.

Toutefois, au début, le Roi de France répondit au Roi de Portugal, par l'intermédiaire de Luiz Homem, qu'il désirait beaucoup le maintien

et raccroissenient de l'ancienne amitié qui existait entre eux, et quelques jours plus tard, il ordonna de surseoir au départ des navires qu'on équipait pour Plnde dans les ports de son royaume, disant qu'il agirait à ce sujet de manière à contenter le Roi de Portugal. II ordonna en outre de restituer tous les biens que l'on prouverait avoir été enlevés au Roi et à ses sujets, promettant de rendre des ordonnances telles qu'elles arrêteraient ces rapines et les préjudices en résultant. Aussi le Roi Jean III résolut-il de rappeler en Portugal Jean de Silveira, laissant à Paris Pedro Gomes Teixeira pour continuer, de concert avec Diego de Gouvea, les démarches nécessaires pour recouvrer ses marchandises et assister les Portugais dans leurs réclamations. (Andrade, Chronique du roi Jean III, part. I, chap. xiii, p. 12, et chap. xiv, p. 13.)

^ avril /J2^. — Lettre de Jean de Silveira, ambassadeur en France, au Roi Jean III, lui rendant compte du résultat des démarches qu'il a faites à la Cour pour la restitution d'un galion et d'une caravelle que les Français avaient pris aux Portugais. Lesdits galion et caravelle ont été relâchés à la demande de l'ambassadeur, avec toute l'artillerie qu'ils portaient ainsi que plusieurs pièces de brocart et de soie, et renvoyés à Lisbonne. Pour les autres marchandises, il a été décidé qu'elles seraient restituées à leurs propriétaires aussitôt qu'ils prouveraient être sujets portugais; et comme, quelques jours après, on a constaté qu'elles appartenaient à Jean Francisco, il fut prescrit de les lui remettre immédiatement, attendu qu'il résidait dans les Etats du Roi de Portugal, avec qui le Roi de France désirait maintenir l'ancienne amitié qui existait depuis longtemps entre les deux royaumes.

Nonobstant cette déclaration si solennelle, il a été expédié un second ordre en vertu duquel rien n'a été rendu, feit contre lequel l'ambassadeur a protesté.

Silveira annonce aussi à la même date que Jean Verezano, qui allait à la découverte du Cataye, n'était pas encore parti, d'après les nouvelles qu'il avait. II est convaincu que ce voyage n'aura pas lieu. II attend à cet égard des informations plus amples du docteur Diego de Gouvea, qui s'est rendu à Rouen. {Corp. chron., p. I, maç. 29, doc. j40

12 septembre r^2j, — Pièces relatives à une prise en mer par des Français au détriment d'un sieur Alfandego. (Gav. 20, maç. 5, n. 16.)

22 mars /J2j. — Lettre de François I" concernant la réunicMi de

Page 1