ALEXANDER PAPA VI

Vniversis, & singulis præsentes literas mspecturis salutcrn , & apostolican bën. Quoniam dilectus filins Aldus Manutius Romanus ad communem doctorum utilitatem nouis excogitatis characterum formis , assiduam operam libris emendandis, imprimendis’q; impendit, magnos’q; in ea re labores, sumptus’q; facit, ueretur’q; ne insurgente inuidia, æmulatione’q; excitata, aliqui sumpto de eius characteribus exemplo, ad eandem formam libros imprimant , de’q; alterius inuento nouum sibi lucrum quærant, Iccirco nobis fecit hu militer supplicari, ut eius indemnitati de opportuno remedio providere dignaremur. Nos quoniam ea, quæ ad literatorum commoditatem spectant libenter annuimus , huiusmodi supplicationibus inclinati, ut ingénia ad plura, meliora’q; in dies inuenienda excitentur, libri’q; sublata omni æmulatione diligentius prodeant impressi, et emendati, confidentes de diligentia dicti Aldi, de cuius doctrina, et in libris emendandis studio fide dignorum testimonio facti sumus certiores , omnibus &. singulis impressoribus et artem ipsamin Italia exercentibus sub excommunicationis, illis autem , qui in Alma urbe nostra, et terris nobis médiate, uel immédiate subiectis m or an tu r , sub eadë, & confiscationis librorum impressorum pœnis, quas contrafacientes absq;

1 On trouve les trois privilèges suivants à la tète de Perotti Comu copiae, i5i3, in-folio, et ensuite dans plusieurs éditions d’autres ouvrages.

alia declaratione eo ipso incurrere uolumus, districtius inhibemus , ne per spatium decem annorum à tempore cuiusuis libri, tam græci, quam latini ab eodë Aldo impressi illis ipsis,autsimilibuscharacterum formis pro eorum uoluntate, aut ad instantiam quaruncunq ; personarum cuiuscunq; di~ gnitatis, status, gradus, ordinis, nobilitatis, præeminentiæ, uel conditionis fuerint, quouis quæsito colore imprimere, aut imprimi facere quouis modo præsumant. Volentes , ut omnes, & singuli librorum uenditores, penes quos dicti libri, & si extra Italiam impressi essent, inuenti forent, similes pœnas incurrant. Mandantes nihilo minus dilectis filijs nunc, & pro tempore locorum ordinarijs per ipsam Italiam existentibus , quatenus per se, uel alium, seu alios faciant authoritate nostra , inhibitionê nostram huiusmodi inuiolabiliter obseruari, contradic tores per censuras ecclesiasticas , & alia opportuna iuris remedia appellatione postposita compescendo,inuocato ad hoc, si opus fuerit, auxiliobrachij secularis, non obstantibus eonstitudonibus, & ordinationibus apostolicis, cæteris’q; contrarijs quibuscunq; Datum Romæ apud sanction Petrum sub annulo Piscatoris. xvn. Decembris. m. d. 11 Pontificatus nostri anno Yndecimo.

PRIVILEGIA

DILECTO FILIO ALDO MANVTIO CÏVI ROMAN O , YTRIVSQUE LINGYÆ LIBRORVM INSTAVRATORT.

IVLIYS PAPA II.

Dilecte Fili salutem, & apostolicam bën. Cum tu , cuius personam multis uirtutum donis insigniuit altissimus, magna tui ingenij ui, uarijs’q; laboribus, & excellenti doctrina deo nostro authore, quamplurima græcorum, & latinorum authorum librorum uolumina summacura, & diligentia castigata à paucis annis citra ad communem omnium literatorum utilitatem characteribus , quos uulgus cursiuos, seu cancellarios appellat, imprimi tam diligenter, ac pulchre curaueris, ut calamo conscripta uideantur , libros’q; alios, ut pote Platonis, Aristotelis , & aliorum philosophorum , authorum’q; maiorum,ut dilectus filius nobilis uir Albertus Pius de Sabaudia Carporum cornes, carissimi in Christo filij nostri Maximiliani electi Imperatoris semper Augusti apud nos orator nobis exposuit, sis paratus eisdem characteribus excudere , et in lucem mittere , quæ res studiosorum animos non solum uehementer delectabit, sed etiam mirum in modum ad studia accendet , Proinde Albertus ipse , ut bonarum artium, ac literarum præcipuus est cultor, ita uirtutis tuæ laborum’q; tuorum rationem haberi desyderans, ut in dies de bono in melius proficere & emendandis græcis,ac latinis libris huiusmodi, quod ( ut accepimus ) diligentissime facis, commodius, alacrius’q; uacare possis, nobis attentius pro te

supplicauit, ut indemnitati tuæ, ne alius tuos sibi uendicet labores, atq; uigilias, honorem’q; & præmia merito tibi débita ex uirtute tua percipiat, paterne consulere , ac laborum, meritorum’q; tuorum, & impensarum, quas propterea te subire opportet, aliquam rationem habere uellemus. Nos igitur præmissa paterno consyderantes affectu, ac singulos, qui ad bene agendum tendunt, uirtutum’q; sunt cultores, quâtum cum deo possumus opportunis gratijs , & fauoribus prosequi cupientes, dicti’q; Alberti, ac tuis in hac parte supplicationibus annuentes, uniuersis, et singulisimpressoribus & cæteris personis, ad quarum présentes nostræ perueniunt, notitiam in toto Christianorum orbe constitutis sub excommunicationis, lata sententia , et in nostris, atq; Sanetæ Romanæ ecclesiæ ciuitatibus, atq; terris nobis, & eidem ecclesiæ médiate , uel immédiate subiectis degentibus personis quin~ gentorum ducatorum auri, & amissionis librorum , quos impresse ri nt per contrafacientes incurrendis , &. cameræ apostolicæ applicandis pœnis inhibemus expresse, 11e quæ posthac quindecim annis durantibus à data præsentium inclioandis, et successiue finiendis & græce, &. latine imprimenda duxeris librorum uolumina imprimere, ne’ue latinarum literarum characteres cursiuos, siue cancellarios ut præfertur facere, contrafacere, aut imitari, curare’ue per alios fieri , aut imprimi, ipsis ue characteribus libros excudere, uel impressos uenundare possint, siue debeant, autquouis modo præsumant. Decernentes ex nunc authoritate apostolica absq; alia declaratione contrafacientes, et non parentes omnes excommunicationis sententia antedicta eo ipso legatos esse, &à subditis nostris ultra illam pecuniariam, et amissionis librorum pœnam , ab exactoribus , & commissarijs nostris intégré, & irremissibiliter pro eadem caméra exigendam fore, & quam sic exigi uolumus, et per présentes mandamus. Ve-

PRIVILEGIA

rum, ut huiusmodi inhibitionis, atq; decreti nostri ignorantiam nemo prætendere possit, Vniuersis, &singulis nostris, et apostolicæ sedis legatis , nec non Patriarchis , Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, & eorum Vicarijs, ac Gubernatoribus, Potestatibus , & cæteris officialibus nostris, qui præsentium nostrarum uigore fuerint requisiti, mandamus expresse, ut literas ipsas in locis ecclesiarum suarum, atq; diocesum consuetis publicari, atq; obseruari faciant, non obstantibus constitutionibus, et ordinationibus apostolicis, cæteris’q; controverses quibuscunq;. Cæterum quia difficile admodum foret præsentes nostras literas adsingulaloca deferri, uolumus, atq; decernimus, quod earundem literarum transumptis manu publici notarij subscriptis, & sigillo ali— cuius personæ in ecclesiasdca dignitate constitutæ munids, ea prorsus ubiq; adhibeatur fides, quæ præsentibus nostris adhiberetur, si forent exhibitæ , uel ostensæ. Datum Romæ apud Sanctü Petrum sub annulo Piscatoris Die. xxvii. lanuarij. m. d. xiii. Pontificatus nostri anno decimo.

LEO PAPA x.

Vniversis, & singulis, ad quos hæ nostræ peruenerint, salutem, & apostolicam ben. Quoniam dilectus filins Aldus Manütius Pius Romanus, qui iam tôt annos pro uirili de re literaria benemereri non cessât, in eoq; genere, ac præsertim tum exacte emendandis, tum omni cura, et studio imprimendis græcis , latinis’q; libris, atq; ijs quidem literis in Chalybê tam docte, eleganter’q; incisis, ut calamo scriptæ esse uideantur, magnos suraptus facit, magnos labores sustinet, ac propterea ueretur ne, sua hæc industria, et labor -alijs, qui inde capere exemplum possent, lucrum magno suo cum damno pariat, Nobis humiliter supplicari fecit, ut ad eam rem pastoralem cura nostram adijcere dignaremur. Nos igitur , qui literarum , et omnium bonarum artium studiosos, quantum in nobis fuit , semper fouimus , & amplexi sumus , huiusmodi supplicationibus inclinati , ut hominum ingénia ad honestiores , utiliores’q; rerum usus uel indagandos , uel inueniendos in dies magis excitentur, libri’q; utriusq; linguæ longe diligentius , emendatius’q; in sfudiosorum manu s emittantur, atq; cum ipso Aldo, cuius doctrinam , & rectum ingenium , mirificam’q; diligentiam satis cognitam, & perspectam habemus, commode, benigne’q; agere cupientes, omnibus, & singulis, ad quorum notitiam præsentes nostræ peruenerint , sub excommunicationis latæ sententiæ, in nostris uero, & S. R. E. ciuitatibus, terris, &locis degentibus, nobis’q; & dictæ ecclesiæ médiate , uel immédiate subiectis præterea quingentorum ducatorum auri , & amissionis omnium librorum, quos impresserint, incurrendis, cameræ’q;

PRIVILEGIA

nostræ apostolicæ applicandis pœnis expresse inhibemus, ne per spatium quindecim annorum à tempore cuiusuis libri tam græci quam latini, quem ipse Aldus & antehac curauit, et posthac curauerit imprimendum ijs characteribus , quos ipse inuenit , uel edidit primus , & quibus adhuc usus est , uel quos in posterum inuenerit, impriraere, uel imprimi facere, Ne’ue characteres eos, quos cursiuos, siue cancellalarios appellant, imitari, & assimilatione adulterare, aut curare id per alios faciundum, libros’q; eiusmodi formis excudere, aut excusos uenundare ullo modo præsumant, Atq; eas ipsas pœnas incidere eos uolumus , penes quos id genus libri uenales reperirentur , Decernentes nihilo minus authoritate apostolicaabsq; alia declaratione omnes, quicunq; contra inhibitionem hanc nostram facere ausi fuerint, antedictæ excommunicationis sententiæ obnoxios illico fieri. A subditis uero nostris, & S. R. E. ultra pœnam excommunicationis eiusmodi, ab eis incurrendam pecuniariam etiam, & amissionis omnium librorum, ut præfertur, à cameranostra apostolica irremissibiliter exigi debere, ita’q; per præsentes decernimus. Atq; ut huius inhibitionis , & Decreti nostri ignorantiam prætendere nemo possit , uniuersis , & singulis nostris , & apostolicæ sedis Legatis, Patriarchis, Archiepiscopis, Episcopis, Abbatibus, et locorum ordinarijs, eorum’q; locum tenentibus, & Vicarijs, Gubernatoribus, præterea prætoribus , & cæteris officialibus nostris, qui præsentium nostrarum uigore fuerint requisiti, mandamus expresse , ut iiteras ipsas in locis consuetis ecclesiarum , diocesum, & administrationum suarum publicarifaciant, ipsiq; Aldo pro consequendo effectu decreti, & inhibitionis huius nostræ, ubi , & quoties opus fuerit , omni fauore, et auxilio suffragentur , constitutionibus,& ordinationibus apostolicis, cæteris’q; incontrarium facientibus non obstantibus quibus-

cunq;. Cæterum quia difficile admodum foret præsentes nostras ad singula loca deferri , uolumus, atq; decernimus , ut his ipsis literis in plura exempla typis excusis, & sigilloalicuius legati nostri, seu personæ in dignitate ecclesiastica constitutæmunitiseaprorsus fides adhibeatur, quae præsentibus nostris, si exhibitæ, uel ostensæ forent, adhiberetur. T uni si quis harum nostrarum publicationem quouis modo impedire , seu obstare ne publicentur , seu publicatas, & ubiuis locorum de more effixas, iacerare, delere’ue, aut amouere, amoueriue curare, id’q; scienter facerepræsumpserit, eum uolumus , et declaramus supradictæ excommunicationis pcenæ itidem subiacere. Yolumus autem, et Aldum ipsum in domino hortamur, ut libros iusto pretio uëdat, aut uendi faciat, ne his concessionibus nostris ad aliam, quàmhonestum est, partem utatur, quod tamen eum pro sua integritate, atq; in nos obseruantia curaturum plané confidimus, JDatum Romæ apud Sanctum Petrum sub Annulo Piscatoris. Die xxviii, Nouembris. m. d. xiii. Pont. Nostri Anno Primo.

P. Bembys,

MAXIMILIANVS SECVNDVS. 1

Diuina fauente clementia electus Romanorum Imperator semper Augustus, ac Germaniae, Hungariae,

1 Ce diplôme, accordé en 1671 à Paul Manuce par l’empereur Maximilien n, m’a été communiqué en 1809 par MM. les Conservateurs de la Bibliothèque Ambroisienne de Milan, qui l’année suivante ont eu la complaisance de m’en envoyer une exacte copie, ainsi que de la pièce qui suit. Il consiste en une feuille imprimée d’un seul côté , ayant au milieu les armes accordées par ce même diplôme, qu’on voit ici représentées, et qu’Alde le jeune employa presque exclusivement depuis comme marque de son Imprimerie ; c’est le n° 6 des Ancres Aldines. Voyez ci-dessus pag. 99.

MAXIMILIANI II DIPLOMA. 235

Bohemiae, Dalmatiae, Croatiae, Sclauoniae, &c. Rex, Archidux Austriae , Dux Burgundiae , Brabantiae , Siiriae, Carinthiae, Carniolae, &c. Marchio Morauiae, &c. Dux Lucemburgiae , ac superioris et inferioris Silesiae, Wirtembergae, et Teckae, Prineeps Sueuiae, Cornes Habspurgi, Tirolis, Ferretis, Fryburgi, et Goritiae, Landtgrauius Alsatiae, Marchio Sacri Romani Imperii, Burgouiae, ac superioris, et inferioris Lusatiae, Dominus Marcbiae Sclauonicae, Portus Naonis, et Salinarum, &c. Spectabili, docto, sincere nobis dilecto, Paulo Manutio, gratiam nostram Caesaream et omne bonum. Cum in more semper fuerit positum institutoque majorum nostrorum Imperatorum , et Ilegum diligenter obseruatum , ut non modo qui foris res fortiter gessissent, et hostes strenue debellassent, uerum ij etiam, qui domi praestantis naturae , eximij ingenij , et praeclarae industriae, fructum Reipublicae gratissimum edidissent , amplissimis honoribus , praemijsq. decorarentur , tum ut uirtuti suus tribueretur honos , tum ut alij ad honestissimos quosq. conatus , et pulcherrima de Republica benemerendi studia excitarentur. Nos sane, quibus laudata majorum nostrorum uestigia sequi magnae semper curae fuit , liane quoq. partem, ab illis ueluti per manus traditam, minime negligendam esse duximus. Animaduertentes ergo te uberrimis praeclarissimisq. animi et ingenij dotibus , quas tibi partim natura , partim industria tribuit, in optimarum artium ac disciplinarum studijs, ita a prima usque adolescentia féliciter

MAXIMILIANI II

uersatum, omniq. litterarum scientia imbutum, ut nec ingenij lumine, nec eruditionis copia, nec eloquentiae studio , nec uirtutis probitatisq. îaude cuiquam cedere uidearis : ad haec clementer perpendentes egregiam tuam erga IN os , et Sacrum Romanum Imperium , inclytamq. nostram Austriae Domum , obsemantiara , cultum , et benemerendi studium : praetermittere non potuimus , quin benignam animi in te nostri propensionem pecnlari aliquo munificentiae nostrae argumento, quod perpetuum de uirtutibus tuis testimonium perhiberet , omnique posteritati tuae adsectandam eandem uiuendi rationem incitamentum esset, testatam relinqueremus. Considerata igitur familiae tuae honestate , atque uetustate, avitam Nobilitatem, a maioribus tuis, successionis, hereditatisq. jure ad te deriuatam , non solum benigne approbandam, confirmandam, etinnouandam,sed majorisplen* dore ornandam, amplificandam, et Equestris ordinis dignitate atque condicione exaequandam esse duximus, sicuti eandem praesentium uigore ex certa nostra scientia , animo bene deliberato , et auctoritate nostra Caesarea, deq. ejusdem potestatis plenitudine, clementer approbamus, confirmamus , et innouamus , ornamus , amplificamus , equestriq. dignitati parem , et conformem reddimus , ac quatenus opus est te supra dictum Pau lu ru Manutium, nec non uniuersos liberos , heredes , et posteros tuos legitimos , utriusq. sexus , natos, et posthac ex te, et illis aeterna sérié descensuros , denuo ad nomen , ordinem , gradum, statum, coetum, ac dignitatem nostrorum, ac