‹ Annales de l'imprimerie des Estienne; ou, Histoire de la famille des Estienne et de ses éditionsChapitre 15 sur 178 · Philippi Melanchthonis Syntaxis · texte numérisé non relu

Philippi Melanchthonis Syntaxis

— Parisiis ex officina Roberti Stephani. m. d. xxvm . Cal. Septembris. In-8. fi d.

8. Tiiom/e Linacri de emendata structura Latini Sermonis Libri sex. — Ex officina Roberti Stephani e regione Scbolœ Decretorum. M. d. xxvii. — A la fin : Parisiis apud Robert umStephanurn. xm.

Calend. Febr. m. d. xxviii. In-4. 20 d.

9. Index in sex Thomae Linacri de emendata structura Libros. — Parisiis ex officina Roberti Stephani. M. d. xxix. vi. IdusJanuarii. In-4.

10. La manière de tourner en langue françoise les Verbes. — De l'Imprimerie de Robert Estienne, vis-à-vis l'Escolle de

Décret à Paris ou Moi de May 1528.

ln-8. i cl.

11. R. D. Andrew (Guarnae) Salernitani Patricii Cremonensis Bellum Grammaticale. — Parisiis ex officina Robert* Stephani. M. d. xxviii. In-8. 6 d.

12. M. Tull. Ciceronis Topica cum Anitii Manlii Severini Boetii Commentario. — Parisiis ex officina Roberti Stephani. m. d. xxviii. Calend. Septcmb.

Jn-8.

13. M. Tull. Ciceronis Oratoriae Parti tiones & de optimo génère Oratorum. m. d. xxviii. Pridie Idus Octobris. In-8.

1i. Georgii Vallae Commentaria in Ciceronis Oratorias Partitiones , &c. — Parisiis ex officina Roberti Stephani. m. d. ^xxviii. In-8. 2 s.

15. M. Tul. Ciceronis Tusculanaa QusestionesperDes.ErasmumRot.emendatœ & scholiis illustrât^. — Parisiis ex officina Roberti Stephani xvi. Cal.

Septcmb. m. d. xxviii. In-8. 2 s. 6 d.

16. Philippi Melanchthonis Oratio de legibus & de gradibus, ac Prsefatio in Aeschinis & Demosthenis Orationes; & interpretatio Orationis Critiee contra Thcramenemex Xenophonte. — Parisiis ex officina Roberti Stephani m. n. xxviii. viii. Idus Augusti. ln-8. 8 d.

■1 7. Philippi Melanchthonis Dialectica ab Autore adaucta, ita ut in multis vétéran non queas agnoscere. — Parisiis ex officina Roberti Stephani m. d. xxviii.

x.Cal.Nov. In-8.

18. Ad Humani Generis Servatorem in Urbis Romae excidio P. Cursii Civis Rom. Dcploralio. — Parisiis ex officina Roberti Stephani Mcnse Maio m. d.

xxviii. ln-8.

10. Dialogi poeriles Christophori Hegendorphini \n. lepidi aequeacdocti.— Parmi* ei officina Roberti Stephani m. d. xxviu. Prifl. Non. Jun. In-8.

20. P.edolouia Pétri Mosellani Protegensis in puerorum usum conscripta et aucta. Dialogi xxxvii. — Parisiis ex officina Roberti Stephani. m.d. xxviii. Prid. Non. Jun. In-8.

« Diu sum reluctatus,(dit l'auteur dans une préface ou épître latine à un professeur de Leipsic, et datée de cette ville, feriis divi Matthrei, 1517,) partim quod... hauc operam... huniilem et pêne sordidam dedignarer... Videbam enim ad banc iabulam agendam opus fore denuo repuerascere et, ut ait Flaccus:

Ludere par impar, equitare in artnuline longa. Si quis est qui putet indignum... lias , sicuti prima fronte videntur , nugas... scribi , is mihi virum paulisper exuat , et in puerum redeat , cogitetque jam priraum sibi latini sermonis usum discendum. »

21 . Polydoiii Vergilii de inventoribus rerum libri ni. — Parisiis apud Robert um StephanumM. d. xxviii. In— 4.

Daus la Bibliotheca lat'tna, III, 457, je lis : « A. 1528. Paris, apud Rob. Stephanum iidem (Rhetores latini) editi sunt , qui in éd. Basileeusi (A. 1521) erant, addito ex Aldina Aphthonio. » Ceci se rapporte à l'édition de 1530- 31, que l'on va trouver à la page 33 , n. 5. Jl n'y a point d'édition de 1528.

M. D. XXIX

1 . Othonis Brunsfelsii Paraenesis de disciplina puerorum. — Ex officina Roberti Stephani, e regione Scholaj Decretorum Parisiis m.d. xxix. vu. Cal. Septemb. In-8.

2. Chrisïiani Theodidacti Prseceptiones, quo pacto adolescentes ingenui formandisunt. — Ex officina Roberti Stephani, Parisiis m. ». xxix. Pridie Cal.

Octob. In-8.

3. De instituenda vita , et moribus corrigendis juventutis, Paraînescs, a Christophoro Hegendorphino priimini quidem in privatorum discipulonnn gratiam compara tae : deindeverô& in usum

aliorum borne indolis juvenum conscriptàe. — Ex officina Roberti Stephani. ParisiisM. n. xxix, vin. Id. Octobr. lu— 8.

4. Cutheberti Tonstalli de Arte supputaudi Libri quatuor. — Parisiis ex oflicina Roberti Stephani m. d. xxix. Pridield. Iunii. In-4. 4 s.

5. Laurenth Yallae, Viri clarissimi, in Poggium Florcntinum Antidoti Libri quatuor. In cundem alii duo libclli in dialogo conscripti. Ejusdom Laurentii Vallae in Antonium Raudensem annotationum Libellus. — Parisiis ex officina Roberti Stephani m. d. xxix. viii. Cal. Maii. In-4.

6. Piiilippi Melanchthonis Grammatiea latina, ab authore nuper aucta & recognita. Secunda editio. — Parisiis ex offîcina Roberti Stephani m. d, xxix.

xvi. Cal. Octob. In-8.

7. Philippi Melanchthonis Syntaxis & Prosodia recens nata & édita. — Parisiis ex offîcina Roberti Stephani m. d. xxix. xvi. Cal. Oc t. In-8.

8. Joannis Pellissonis Rudimenta Latinœ Grammatical. — Parisiis ex offîcina Roberti Stephani m. d. xxix. In-4.

9. Philippi Melanchthonis Déclamât io de arte dicendi. Editio secunda. — Parisiis ex offîcina Roberti Stephani m. d. xxix. In-8.

4 0. Philippi Melanchthonis de Arte Rhetorica libri très. — Parisiis ex offîcina Roberti Stephani e regione Scholaî Decretorum. — Parisiis m. d. xxix.

Mense Januario. In-8.

1 1 . M. T. Ciceronis Dialogus de Amicitia cum annotationibus D. Erasmi.

Vocum item & Locutionum in hoc Dialogo annotandarum, série literaria Index.

— Parisiis excudebat Robertus Stephanus ann. m. d. xxix. xiiii. Cal. Novemb.

In-8.

\i. Ad humani generisServatoremin Urbis Roma) excidio P. Cursii civis Rom. Deploratio. — Parisiis excudebat Robertus Stephanus anno m. n. xxix. Prid.

Calend. Septemb. In-8.

13. Methodus artis poeticaî Valerando Machecrier Abbavillaeo authore. — Parisiis ex offîcina Roberti Stephani m. d. xxix. xn. Cal. Mart. In-8. 1 s. 6 d.

Un des Catalogues de Roi). Estienne, porte Falerando Masclirierio. Il est probable que c'est le nom françois Mascrier.

14. Castigationes & varietates Virgilianse Lectionis per Joannem Pierium Valerianum. — Ex officina Roberti Stephani. Parisiis m. n. xxix. ix. Cal. Novembr. In-fol.

La première édition de ces savantes notes est de Home, 1521, in-fol. Elles vont paroître,' employées dans le Virgile de Robert Est.

15. M. Accii Plauti Comœdise xx. — Parisiis ex officina Roberti Stephani m. d. xxix. In-fol. 15 s.

Copie de l'Aldine de 1522. La suivante , de 1530, paroit avoir été faite sur plusieurs textes. « Exemplaribus multis, sed recentibus, collatis. » dit la Bibl. latina, I, p. 17.

16. P. Terenth Comœdiajsex, tum ex Donati Commentariis, tum ex optimorum pra3sertim veterum , exemplariumcollatione,diligentiusquàmunquàm antehac emendatse. JEYn Donati antiquissimi & celeberrimi grammatici in easdem commentarii accuratecastigati. Calphurnii in tertiam comœcliam doctissima interpretatio. Index amplissimus. — Ex officina Roberti Stephani m. d. xxix.

Cum Privilegio cuius diploma servatur ab ipso typographo. — A la fin : Excudebat Robertus Stephanus in sua officina, anno a Christo Redemptore nostro nato m. d. xxix. vi. Nouas. lui. In-fol. 15s.

17. Terentius cum JE\, Donati de Terentii V i ta & de Traçœd. ac Comœd. in

initio & in fine Argumontis. Phil. Melanehthon in sex Terentii Comœdias, & nonnulla de Comœdiis Se Metris comicis ex antiquis Grammaticis. — Parisiis ex officina Roberti Stephani u. n. xxix. iv IdusJulii. In-fol. 7 s. 6 d.

Yoici deux Térences in-fol. publiés simultanément, l'un avec commentaires, et l'autre du texte seul.

Le texte du Térence sans commentaire est fortement interligné, pour donner aux étudiants toute facilité à y écrire : « Insertis unicuique versui spatiolis , ut juvenes glossam , quam vocant , ascribere possint. » Dans la préface de l'autre édition , pour laquelle Robert fut aidé d'un ancien et bon manuscrit du Commentaire de Donat , à lui donné par J. Badins, son beau-père, il rend compte de sou travail pour la rectification;*! de ces Commentaires et des citations dont ils sont remplis : il reconnoit y avoir été aidé par Pierre Rosset, bon poète latin de ce temps, qui possédoit si parfaitement son Virgile qu'il put , sans hésiter, en indiquer tous les vers épars dans le Commentaire de Donat : « Virgilianos versus, quos ad unguem tenebat , ad manum sugges.sit. » A l'aide de ce même manuscrit Robert réussit, non sans beaucoup de peine, à rétablir dans son édition les passages grecs laissés en blanc dans les éditions antérieures , et qui dans ce manuscrit étoient oblitérés au point d'être presque indécbiflrables.

Dans la préface des Commentaires sur Perse, 1527, in-8, Robert promettoit d'imprimer de même, en un volume séparé , ceux de Térence, ce qui n'a pas été exécuté.

Ces in-fol. et le Plaute de 1530 sont encore imprimés avec les anciens caractères romains de l'Imprimerie de Henri. C'est en 1532, avec le Virgile in-fol., que l'on verra des caractères renouvelés à neuf, et de formes plus élégantes.

•18. vEsopi Phrygis Vita et Fabulre a viris doctis in latinam linguam versas : inter quos L. Valla, A. Gellius. D. Erasmus,aliique quorum nomina ignorantur.

Fabellae tros o\ Politiano, Petro Crinito, Baptista Mantuano. Fabulae item Laur.

Abstemii. — Parisiis ex officina Roberti Stephani e regione Schobe Decretorum.

m. d. xxix. vu. Calend. Septemb. In-8.

19. Lingua per Des. Erasmum Roterodamum, diligenterabauthore recognita. — Parisiis ex officina Roberti Stephani m. d. xxix. ni. Cal. Mart.

L'édition de cette même année, apud Prigentium Calvarin, ne seroit-elle pas la même (pie celle-ci avec d'autres titres ?

20. Paraclesis, id est, Adhortat io ad sanctissimum ac saluberrimum Christianso philosophiae sludium, ut videlicet Evangelicis ac Apostolicis literis legendis, si non sol a, saltem prima cura tri— buatur. Authore Des. Erasmo Roterodamo. — Parisiis excudebat Robertus Stephanus anno m. d. xxix. Prid. Calend. Septembr. In-8.

21 . Cfiristopiiorï Hegendorphini Dialogi puériles. — Parisiis ex officina RoberliStephani m. d. xxix. xiii. Cal. Octob. In-8. 10 d.

Dans les réi

Dialo'

reimpressions, ces uiaiogi puériles sont réunis en un même volume, avec les suivants Pétri Mosellani.

22. Pétri Mosellani Pœdologia sive Dialogi xxxvii. — Ex officina Roberti Stephani. Parisiis m. d. xxix. vih. Cal. Octobr. In-8.

23. C. Plinii Secundi Novocomensis Epistolarum libri x. Ejusdem Panegyricus Trajano principi dictus. Ejusdem de viris illustribus in re militari & in administranda rep. Suetonij Tranquilli de Claris Grammaticis & Rhetoribus. Quibus adjectus est Index copiosissimus.

Julii ObsequentisProdigiorum liber. Latina interpretatio dictionum & sententiarum Grascarum quibus Plinius utitur.

— Parisiis ex officina Roberti Stephani m. d. xxix. PridieCal. Jan. In-8. 6 s. 6d.

L'Opuscule De Viris Illustribus porte un titre expiés et se veudoit aussi séparément 1 s.

ROBERTUS STEPIIANUS PRIMUS. 1529-30.

24. Polydori Yergilii de inventoribus rerum prior oditio, tribus primis contenta libris, ab ipsoauthorerecognita & locupletata , ubi visa est materia sic poscere. Cui editioni adglutinavit Instituta omnia nostrœ Cbristiana? religionis alîarumve gentium, ac eorum primordia undique diligcnter quaesita : quae quinque libris posterioribus continentur.

Adjectus est & Index, omnia quae in hoc opère tractantur, série literaria indicans. — m. D. xxviii. A la fin : Parisiis ex officina Roberti Slephani m. d. xxix. vi Idus Januarii. In-i. 5 s.

L'énoncé du titre fait coimoitre que c'est la précédente édition de 1528, en trois livres, à laquelle ont été ajoutés {adglutinavit) les cinq livres de Supplément et l'index.

M. D. XXX

1 . Anitii Manlii Boetii de Differentiis topicis libri quatuor. — Parisiis ex officina Roberti Stephani m. d. xxx. In-8.

2. D. Erasmi Roterod. Paraphrasis luculenta juxta ac brevis in Elegantiarum libros Laurentii Valise, cui ultra priorem editionem plurimarum cum dictionum, tum locutionum expositio Gallica accessit in gratiam studiosorum.

Addita est Farrago sordidorum Verborum , sive Augiœ stabulum repurgatum, per Cornelium Crocum. Tertia Editio.

— Parisiis apud Robertum Stephanum m. d. xxx. Id. Sept. In-8.

Cet ouvrage, nommé à contresens Paraphrase , puisque c' 'est un abrégé, ou plutôt un extrait de celui du Grammairien Laurent Valla, fut publié à Cologne, 1529, in-8., à l'insu d'Erasme. Il s'en est plaint vivement en plusieurs occasions , et notamment dans une lettre ad Petrum .Egidium, jointe au volume Xenophontis , Socralici Rhetoris , Bieron, D. Erasmo interprète, Basileœ, 1530, iu-8. « Prosiliit in lucem primum (ut audio), Co-

lonise, mox Lutetiœ, Libellus, cui titulum scilicct fecerunt Paraphrasis Erasmi in Libros elegantiariim Laurentii Vallœ. Demiror (juid mentis aut frontis habeant hommes istiusmodi, qui tantum juris sibi sumunl in scripta aliéna, idque vivo Autore. Olim vix natum annos viginti literator quidam, qui gregem recens collegerat, oravit me ut ostenderem quisautor potissimùmconduceret pueris ad discendum latine. Commendavi Laurentianum opusdeElegantiis. Respondit illum i'usius scribere , eaque. causa parùm idoneiun qui pueris praelegcrctur , sibi verô non esse tantum ocii ut ex eo decerperet prœcipua. Hœc erat illius oratio , sed rêvera non intellecturus erat Laurentium , etiam si maxime fuisset legendi & relegendi ocium. Itaque precibus k blanditiis victa est mea facilitas. Cursim re\oluto Laurentio enotavi quse tali literatori congruere videbantur , adeô nihil cogitans de edendo, ut exemplar nec apud me servaverim, nec ab illo unquam repetiverim. Hoc mine me & vivo nec monito typis evulgant, ac titulum suo arbitratu affin-

gunt Nonne vehementer atrox injuria

videatur , si quis , (piod alius in adolescentia vel in amici gratiam , vel exercendi ingenii causa lusisset, eodem sano, vivo, & si sciât , invito, typis evulgaret. Sed atrocius est quod addiderunt. Libcllum redegerunt in ordinem literarum, et hac opéra totam argumenti naturam fructumque corruperunt , eo quôd vocum proprietas ex collatione mutua dilucescit ; veluti quum indicatur quo modo discrepent , vel significatione , vel usurpatione, quamvis, quanquarn, etsi, tametsi, licet , &c. Haec igitur inter se cognata , si per ordinem literarum separentur *, nonne pars ulilitatis

* Bi^n que, par la nalure différente des deux ouvrages, les résultats d'un changeinent d'ordre ne puissent ni en bien , ni en mal , être les mêmes, et diffèrent surtoul par leur inégale importance, on peut mettre à côté de ce reproche l'objection que font quelques grécisants contre la disposition alphabétique dans laquelle est combinée la savante réimpression parisienne du Trésor grec. Ils craignent que celte apparence de facilité plus grande dans les recherches , dans Je feuillrtiement habituel du livre, ne compense pas assez le très grand avantage scientifique que présentent la réunion et la juxta-position des mots dépendant, ressortant l'un de l'autre. Cette question est à décider par les maîtres de la science ; ou plutôt ne seront-ce pas les inexpérimentés, les

périt, & argument! ratio corrumpilur ?

Idem olim aceidit in colloquiis. »

Réimprimé à Paris , en 1530, avec des augmentations, et par Robert Eslienne encore en 1330 ; en cette troisième édition , ce livre eut assez de succès pour qu'en 1531 il lut encore besoin d'une édition nouvelle. Pour cette fois, l'auteur et l'imprimeur se concertèrent. Le faux sens du titre consacré par l'habitude des précédentes éditions, y fut autant qu'on le put, rectifié : Erasme fit à son livre des améliorations que reproduisirent plusieurs éditions postérieures ; et, dans une épître ou avis au lecteur , il revint sur l'abus de confiance et l'inhabileté qui avoient livré cet ouvrage au public : « Eô nunc rediisse videntur hominum mores, ut quod cuique libuerit,

idem sibi licere putet Nec hoc satis visum

est : affuixerunt titulum Paraplirasis , quod ludibrii causa factum videri potest. Tolerabile

fuerat Epitomen, appellare admiscuerunt

nonnulla quae nec in Laurentio habentur, nec a me sunt addita : rursus quaedam omiserunt, quae prœtermitti non poterant... hoc non eral ordinare, sed scopas dissolvere. »

Maittaire, Vitm Steph. p. 24, parle aussi de ces publications faites sans l'aveu d'Erasme, mais contre son ordinaire , trop succinct, on le comprend mal, et dans ses listes , cette mention edit'to tertio, sans autre explication, ne peut qu'ajouter à l'obscurité du renseignement. Le tout est mieux expliqué dans les Annal. Typog. tom. II, p. 745.

2. Formula interrogandi de tribus praecipuis Grammaticae partibus, Etymologia, Syntaxi, Prosodia; deque octo partibus orationis ; additis passim grammaticis canonibus scitu dignissimis ; authore Prisciano grammaticorum principe; sive ejus Erotemata in primum quemque versum duodecim librorum Virgilianae Aeneidos. — Excudebat Robertus Stephanus Parisiis anno m. d.

xxx. h. Non. Mart. ln-8. \ s.

Page 1