XLVIII
liETTRE BCCCCLXXIL
L^ même au même. Même sujet
Monseigneur. J'adjousteraj au duplicat cy-joint que. M' le Prince d'Orange ayant hier envoyé aux Estats d'Hollande les charges contre les prisonniers en ce qui concerne l'Estat, sans y faire mention de ce qui le touche en particulier, ce qu'il a remis pour une autre fois, ils ont différé de les ouvrir, jusques à ce que, par une députation expresse vers S. A., l'on ayt veu sy leur liberté ne pourra point estre moyennée en termes d'accommodement Si ledit sieur Prince et ceux qui s'intéressent avec luy pour le bien de TEstat et le maintien de son authorité demeurent dans la fermeté telle que j'apprends, cette recherche d'accommodement sera superflue, ou, à toute extrémité, ne se pourra conclurre que par une entière déposition desdits prisonniers de toutes charges publiques. La raison le veult ainsy, tant au regard de S. A. que des six provinces. Car sy ces gens là rentroyent dans leurs premières fonctions, il y a bien apparence qu'ils en deviendroient altiers et vindicatifs. Outre cette raison, il y a contre eux l'exemple de la déposition des Bikres, laquelle sestant faicte pour les mesmes causes d'emprisonnement des autres, la ville d'Amsterdam auroit sujet de se plaindre que deux membres de son magistrat demeurassent cassez et ceux des autres villes restablis ; il y a doncq lieu de croire que M. le Prince d'Orange, voullant que la justice soit esgalle pour tous et prévoyant ce qui pourroit luy arriver du contraire, fera tous ses efforts pour maintenir ce qu'elle * a commencé. La France en tirera cet » s. A.
— 395 — [1660, Août.
avantage, que hait, qui comprennent les principaux de ceux qui ont agy contre elle avec plus de violence dans la conclusion de la paix particulière de cet Estât avec l'Espaigne, se trouvant exclus de toutt' administration publicqne, il y a lieu d'espërer que ce qui la concernera désormais sera plus favorablement et respectueusement considéré, et les partisans d'Espagne en demeureront affoiblis, tant par ce nombre que par [l'a préhension] qui [leur] demeurera de courre la mesme risque de leurs partisans.
Tout ce que je dis en cecy, Monseigneur, est sur le présupposé que M. le Prince d'Orange viendra à bout du reste de ses bonnes intentions; ce que je souhaitte arriver; que soient vaines les appréhensions que j'ay, avec plusieurs autres, qu'il n'ait encores beaucoup de difficultez à surmonter. Que, si l'affaire d'Amsterdam eust succédé selon son premier projet, je ne faindroîs pas d'asseurer y. £. que touttes les addresses et les autres moyens dont se sert M' Brun , n'auroient pas empesché la reprise dans peu de temps des armes contre l'Espaigne.
Tout le plus à quoy S. A. travaille maintenant est de ramener les esprits, en leur faisant congnoistre que tout son but ne va qu'à l'union commune des provinces, en quoy consiste le bien de l'Estat en général; et ce sera pour luy-mesme un bon effect de sa prudence, s'il en vient promptement à bout.
Je ne sçay, Monseigneur, sy V. É. ne trouverra point à propos que, dans les premières dépesches qui me seront &ictes, il y soit mis un article du bon gré que leurs Majestez sçavent audit sieur Prince de l'information qu'il avoit voulu leur faire donner de ce qu'il entreprenoit pour le bien de cet Estât, avec quelques lignes de louanges sur la vigueur et adresse dont il a usé en ce rencontre. Car, bien que tout n'ait pas succédé selon son but, il ne l^sse pas d'estre bien aise qu'on croye qu'il ait fait ce qu'il avoit envie de faire. Je ne propose cecy. Monseigneur, que pour luy donner tousjours plus de chaleur et de courage, bien qu'il ne manque ny de l'un ny de
1650. Août.] — 396 —
Taatre. H est bien constant, et ledit siear Prince en a esté précisément avertj, que ^ ceux d'Amsterdam et des antres yilles qui se portoient si haut contre laj, virent que les six provinces Tavoîent authorisé, par leur acte du cinquiesme juin, d'employer les moyens qu'il jugeroit nécessaires pour le maintien de l'Union, et jugeans que cela iroit jusques à l'employ des armes, ils songèrent à s'asseurer et en firent concerter les moyens en Angleterre par ]e commissaire Schap, mais les choses survenues en ces quartiers [et] en ce pays-là dedans le passage en Escosse du Boy de la Grand' Bretaigne avoit embarassé cette prattique. ... La Haye, 10 août 1650.
^WWWWWWWW^WSMISO/VMA^
Le Prince d'Orange écrit le 4 août au commandant de Loe^estein : „J'ay reçeu la Lettre que tous m'avez envoyer signée par tous ces messieurs qui sont soubs vostre garde, et vous ay voulu dire là dessus par cestes que vous n'ayez plus à recevoir aucune lettre de leurs mains, ni à parmettre qu'ils en envoyent à qui que ce soit; en prenant d'ailleurs bien garde qu'il ne leur en soit rendue aucune de dehors , de quoy me fiant en vos seings ei quê me tien' drez advertit de temps en temps de ce quièepaeee^}^ demeure, etc."
Et le 12: „Je d&ire que vous permettiez aux porteurs de cestes, qui sont les deux fils du S'' de Witte, de parler pour deux ou trois heures à leur père. Les soldats qui les gardent ne demeurants qu'à la porte de sa chambre ; sans que ces jeusnes gens voyent aucun autre des prisonniers."
Une seconde lettre le même jour : „Le porteur de eestes est le frère du S' Duyst van Voorhout, auquel je désire que vous luy permettiez de parler l'espace d'environ une heure ou deux. Les soldats ne demeurants qu'à la porte, sans autrement les importuner dans la chambre, et ne souffrirez vous que cest homme voye aucun autre des prisonniers que son frère susdict"
Le 13: „ Ayant permis au conseiller de Wael et au fils du S^^ Buyl de veoir l'un son frère et l'autre son père, j'ay voulu vous en faire ce mot, à ce que leur permettiez ceste visite pour quelques heures, de mesme qu'aux autres que je vous ay addressez par mes lettres, tant pour le faict des gardes, qu'en ce qu'ils n'ayent à veoir personne autre des prisonniers."
M. Boreel écrit à M. de Zuylichem, de Paris, le 6 aoftt: „Noas ^ lorsque temhU omit.
— 397 — [1650. Août.
sommes maintenant à la grand' cryse da mal et il importe grandement, pour Fang et pour l'aultre, quelle y sera Tissue. Le peu de cognoissance que j'aj de ces affaires me faict juger que la cure ne se fera que par miracle. On dist toutesfois qu'il y a quelque traité secret soubs main. Sedan est la panacée ; et sans icelle point d'aultre. Mais qui peut dispenser ceste drogue durant la minorité du petit Maistre? si ce n'est celui-là qui ne s'attache pas grandement aux formalités et [substances]."
Et le 18 août: „Nous sommes icy dans une dangereuse constitution d'affaires , les hommes n'ont jamais esté si concitez à faire des foilies extraordinaires qu'à présent. Son Eminence \ à mon advis, luclaiur et emerget. Le sieur comte [Lavacht] Iny est [puissamment] très-utile et opportun. Les Princes apparemment garderont le Boys de Vincennes, jusques à la msgorité de Louis XIV. La grand' Fronde le trouve bon et la petite se trouve trompée. Madame de Chevreuse monstre bien sa conduitte et sa puissance."
>/WVN."\,"W'VWVW»
Une note autographe du Prince d'Orange, sans date, contient ce qui suit:
„Memori€ van H gkene ick soude kunnen èeggen aen de gedepuieerde van de steden die gevanghens hehhen. Versoecke en begeere dat de respectieve heeren die gevanghen syn, moghen ghestelt worden by de regeeringhe volgens den voet van Amsterdam, sulcx oordeelende te sullen. strecken tôt dienst van lant en gerechtigheyt van de respectieve steden , ende hebbende niet anders voor als ailes wederom te brenghen in stilte en tôt ruste, ende een goede en nauwe correspondentie te houden met de steden, hetwelcke niet soude kunnen geschieden de gecesseerde ' heeren blyvende in de regeringen , dewelcke altydt souden soecken te verhinderen de goede correspondentie die behoort te wezen tusschen den stadhouder en de respective steden ; ofte dat ick anders genootsaekt sal wesen te doen het oficie van accusateur, 'tselve wesende teghens myn naturel.
Ende tôt dien einde devoiren te doen by haer heeren principaelen, om volcomen autorisatie te hebben om de saeke af te doen."
1 Le Cardinal Mazarin. * gcsaisisseerde.
1660. Août.] — 398 —
N'. DCC€CL3Cai».
Motifs du Prince cC Orange pour P arrestation des députés et T entreprise contre Amsterdam.
De hooghe en de moghende heeren Staten-Generael der Vereenichde Nederlanden, ter herten nemende de verdrîetîghe en periculeuse onlusten en verwyderinghen, dagelix meer ende meer in dese landen toenemende, ter oorsake van de discrepantie tuschen de ses provinties ende die van HoUand, over de cassatie en de reductie van een gedeelte der militie ende het vaststellen van eenen Staet van Oorloghe, ontstaan, ende naer hare hooghe wysheit te gemoet siende de inconvenienten die daer uyt souden mogen komen te volghen, insonderheit dewyle aireede by de Provintie van HoUand eene separate cassatie was geresolveert ende in 't werk begonst te stellen , hebben goed ende noodigh gevonden Syn Hoocheit myn heere den Prince van Orange te „versoecken en de authoriseren om aile noodîghe ordre te stellen, ende die voorsieninghe te doen, ten einde dat ailes in goede ruste en de vrede werde geconserveert, ende insonderheit gemainteneert ende vastgehouden de Unie met den gevolghe en de aenkleven van dien, ende in tegendeel geweert ende te gemoet getreden dat contrarie van dien soude werden voorgenomen."
Dienvolgens heeft Syne Hoocheit nîet alleen de moeyte genomen van sich in persoon te vervoeghen by Hare Hoogh Mogende besendinghe welcke gedecreteerd was „aan aile de steden ende leden van de Provintie van HoUand, om deselve met aile bedenckelicke redenen te bewegen, dat sy sich wilden onthouden van aile separate ofte afsonderlinghe cassatie, verminderingh, ofte verande-
^ Le titre de cette pièce ett: „ Redenen die Syne Hoocheit myn Heere den Prince van Orange hebben bewoghen tôt de procediiren by der hand genomen , soo ten regarde van de gearresteerde Leden der Vergaderinghe ▼an Holland , als van 't ghene aengevangben is omtrent de Stad van Amsterdam."
— 399 — [1660. Août.
xing van kryghsvolck in dienst ende eed van de Gêneraliteit zjnde, ende het ghene ter contrarie van dien sonde moghen sjn voorgenomen laten varen: maer oock sedert de wederkomste van die reise, neiFens den Raed van State ende Syn Excellente Stadhouder van Vriesland, in meenigvaldige sessien ende conferentien getracht over gem. besoignes yetwes te beramen dat feener zjde de Provintie van HoUand neffens d'andere aengenaem ende smakelick mochte wesen, ende ten anderen strecken mochte tôt conservatie van de Unie, ende alsoo tôt den meesten dienst, rnst ende versekerheit van den Staet.
^ Ende is die sake soo verre gebracht geweest, dat het geschill van kleyner importantie zjnde, de wjste ende voorsichtichste ten wederzjden oordeelden dat de resterende discrepantie voortaen lichtelick te concilieren sonde zyn.
Waarop Syne Hoocheit faopende, oock daertoe publiqnelick ende onder de hand aile vrundelicke inductien ende persuatien aenwendende, heeft endtelick met syn hoogste leedwesen bevonden, dat dien welgemeenden arbeid soo langer soo vrnchtelooser werde gemaeckt door d'insolente stugheit van eenighe, die schenen liever 'slands sekerheit van bnyten ende der goeder ingesetenen rust van binnen in de waegh-scbale te willen stellen, dan dat sy eenen duym breed souden willen wycken van het ghene sy eerst hare vroedschappen tegens hengh en mengh opgedronghen hobbende, naderhand in vergaderinghen van HoUand met hare ydele, opgepronckte, neuswysighe welsprekentheit, tegens de wysheit van de ses Provintien ende soo meenighe discrète ende salutaire instantien van Syne Hoocheit ende den Eaed van State, gelyck als nyt enckelen moedwill ende verwaentheit, hadden derven dryven ende mainteneren.
Waertegens dan geene aparentie meer resterende dat
' Le Princê a écrit en marge: Nota. Datse hebbcD haer ceparate resolutien willen roaiotenereD, seggende datse niet de [machi] hadden om te doen doen.
1650. Août] — 400 —
langer eenighe forme van indactie sonde moghen gelden, en ondertuschen Syne Hoocheit velerhande stoute, séditieuse ende dangereuse discoursen van die qualick geintentionneerde menschen ter ooren komende, neffens andere wel gefondeerde waerschouwinghen van seer ongehoorde, pernicieuse ende den Staet van den Lande notoirlyck ruineuse desseins ende machinatien, die onder haer werden ontworpen ende ten deele begonst waren in 't werk te stellen ^; dewyle men, onder schyn van een advis conciliatoir (in der daed niet minder als soodanigh wesende) Syn Hoocheit ende ses Provintien sochte te amuseren en alsoo tyd gewinnende, ondertuschen, door uytwerckinghe van voornoemde schadelicke desseins, de coorde tuschen dese ende de ses andere Provintien in stucken te trecken ende den Staet van den Lande, 'door eene van niews vastgestelde separate resolutie, in totale scheuringhe en confusie te brenghen ende daer door de Unie ganschelick te dissiperen.
Heeft Syne Hoocheit geconsidereert dat, noodsakelick ende eer het te laet ware, diende geweert ende te gemoet * gegaen het ghene, met soo grooten prejudici ende pericnl van gemeene sake , contrarie de Unie werde voorgenomen. Ende daerop , hoewel ongeeme (als by aile syne voorighe vreedsamige officien ende tentativen kan blyken) * geresolveert, de vergaderinghe van Holland te doen suyveren ende verlossen van die weinige persoonen, die sich principalyck in manieren als voorschreven is onderstonden de goede ende heilsame intention van een aensienlick gedeelte derselver Provintien te traverseren ende beletten.
Heeft mede, ter selver tyd ende op het selve fonda-' ment, moeten resolveren de stad van Amsterdam, met
^ Le Prince a écrit en marge: Nota B. Datt er syn oolosien geweect en veranderinghe in de regeringe sonde oit gecomen tyn en [wel] aeggeode als datt er geen Unie meer en was.
* Le Prince a éeHl en marge: In plaats van snyreren yeU andere te setten en daer by te yoegben dat men haer heeft willen prevenieren , opdat sy met ander [macht] van crysTolck haere qoaede ToomemeD eerst niet aouden hebben onderstaen in het werk te stellen.
— 401 — [1650. Août.
assîstentîe van eenigh volck van oorloghe, te gemoet te voeren, hoe dat seer weînighe persoonen onder den haren van de voorneemste aanleiders deser distractien zynde, ende onlangs daerom met dalleruyterste impudentîe belett hebbende d'audientie die Svne Hoocheit, stadhouder van de Provîntie, in hare Vroedschap ten dienste van de gemeene sake hadde versoclit, mede noodsakelick hare regieringe van soodanige schadelicke instrumenten behoorde te ontlasten.
Op ail het welcke kortelick staet te considereren , dat het quaed ten scherpsten uytgebroken, ende geschapen zvnde den ganschen staet ende band deser Provincîen te scheuren, ende mîtsdien in eene onvermydelicke ruine te involveren, de remédie oock, by gebreck van andere, eenighsins tôt een forme van extremiteit heeft moeten gaen.
Ende by conclusie, gelyckerwys als men eenen periculeusen brand siende opgaen, ailes aanwendt om den selven te slissen, daeraen men andersins niet en sonde willen dencken , als daer is somtyds de ruine en spoedighe demolitie van eenighe huysen, om een gansche straet ende , daerdoor een gansche stadt te salveren, dat alsoo Syne Hoocheit, by commissie ende instructie verplicht de Unie te mainteneren, ende noch daertoe by gemelde spéciale resolatie van nieuws aengemaent ende geauthoriseert zynde , siende onder de Provintien een vlamme opgaen die geschapen ware aile deselve gesamentlick in kolen en asschen te leggen, ende in de hand hebbende de middelen om daer tegens te versien, verstaen soude moeten werden sich syner eere, eed ende conscientie niet gequeten, nochte gem. soo spéciale ende expresse authorisatie van Hoogste Begieringhe naer behooren gerespicieert ende betracht te hebben, ten ware hy, met aile spoed ende yver tegens dat rysende vîer ware ingeloopen , ende het selve getracht hadde te wederhouden ende te dempen, in voeghen als in desen is geschiet.