C. BENTINCK

LiETTRE CL.XIJ:.

Le Prince d'Orange au Conseiller -pensionnaire. Troubles à Rotterdam.

13 Octobre 1750.

U.W.E.G. gelieve mij dan te goede te houden dat ik maer in haest en zoo ik vrees met wat confusie (het hoofd zoo vol zaeken hebbende en deese morgen nog een paer uur aan het revideren van het Geldersche Regeerings-Reglement ^) hebbende gearbeid) eenige pointeu aenraek, nae maete dat mijn geheugen dezelve opgeeft. De zaek daer ik het meeste bekommernisse over heb en, zoo als d'oude griffier Fagel pleeg te zeggen, een zwaer hoofd over heb, isdie van de rusie te Rotterdam, met de collecteurs ontstaen. Ik considereer dat werk zoo delicaet dat men er geen attentie te veel op geven kan, haugende, naest den Goddelijken Zeegen, het wel off kwalijk gaen van onze financien en dus het behoud of den onderganck van het land daervan af. U.W.G.E. heeft te reght in zijn laastvoorige, in antwoord op diegeene waerbij ik

') Cf. Nijhoff, Het Oeldersch regeeringaregîement vaîi 1675 en 1750 dans Nijhoff*s Bijdr., VIL

IIL 82

1750. Oct.] __ 498 —

aan dezelve d'informatien die ik ontfangen hadde toezond *), aengemerkt dat ail van den eersten beginne af, doen de deliberatien in de vergaedering waeren aengelegd over de ordonnantien tôt de introducerene middelen geconcipieerd , die van Rotterdam in ailes de meeste difficulteiten opperden, en U.W.E.G. weet ook nog, hoe dat sij vervolgens, doe het quaestie van de admodiatie aantegaen off van de hand te wijzen was, sij sig soo sterk voor het eerste sentiment verklaarden en daerbij zelfs tôt de singulariteit toe geneegen bleeven. Die wijze van denkeu, schoon de zaaken nog in het vriendelijke geschikt wierden door mijn tusscheukomst, heeft bij de meeste regenten blijven huisvesten. U.W.E.G. weet ook, hoe dat verscheide cooplieden te moede zijn en wat ail klagten, waervan verscheidene bij onderzoek gans ongegrond zijn bevonden, teegens de hoofd- en andere collecteurs en opzienders zijn gevoerd gewdrden; daervan daen koomt, geloof ik, meestendeels hetgeene wij thans zien gebeuren. Ik wil d'apologie van aile de collecteurs, waervan de meeste mij onbekend zijn, niet maeken, veel minder verdeediging van diegeene die mij mogten bekend zijn op mij nemen, soo sij in haar pligt mogten gemankeert hebben, maer datgeene daer sij in den beginne in geveild hebben daer laetende, is het de vraag of sij, zeedert dat commissarissen in loco zijn geweest en zij gecorrigeerd en gewaarschouwd zijn, aen overtreding off pligtverzuim sig hebben schuldig gemaakt ;

*) Cette lettre manque. Il y a une lettre du Conseillerpensionnaire au Prince du 10® Oct., et une autre sans date, sur les troubles à Rotterdam. Pour parler de leurs affaires les collecteurs s'étaient réunis dans la même maison où les gardes communaux avaient fait bonne chère. Ils s'étaient querellés et maltraités. Les lettres du Conseiller-pensionnaire ne donnant du reste rien de remarquable, je ne les publie pas.

— 499 — [1750. Oct.

soo jae, moeten sij gestraiFt, jae zelfs, naer exigentie van saeken, gecasseert worden, maer dat zij daer, zoo wel als in andere steeden, bij elkanderen kwaemen om onderling over de collecten te redeneeren en raalkanderen te onderwijzen, is bij de commissarissen zelfs gepreezen geworden; soo zij dat doende egter eenige aanstootelijkheeden hebben begaen, deese of geene gelaedeert of tôt rusie aenleiding gegeven, dat is al wederom van een geraakkelijk onderzoek, en, soo jae, mede strafbaar; maar soo de saek anders en soo mogt zijn dat men haar het eerste, met een van haer een schop te geven, heeft aangetast, hoe zeer den officier, die zulx gedaen heeft, zijn comp. burgers en andere de burgerije hebben weeten te animeeren om dat als een gemeene saek op te neemen, is het hard in een vrij landt en daer de justitie behoorde te vigeeren, dat men zulx niet kan voorkoomen met die ongelijk doeu en hebben dat, om de zagtste wijze te kiezen, te doen begrijpen of anders te doen gevoelen. Wat men U.W.E.G. van zekere Van der Meer en de Lover ^) gezegt heeft, ik geloof dat sij haer fouten hebben en ik heb meermaelen zeer tôt nadeel van de Lover hooren spreeken; den anderen ken ik meer en heeft zijn gebreeken en ook zijn bekwaamheid; hij weet zedert meer als twee jaer niet beeter of dat ik seer over hem te onvreede ben, maer men heeft die beide geholpen en meer, die in April 1747 op het stadhuis het voorstel tôt mijne bevorderingh hebben gedaan of helpen doen; dat is een erfzonde bij veele regenten, die tegens haer burgers of leeden van dien haer in de krop sitt en niet ligt vergeven of uitgewist

') J. Lover, Cf. Krdmer, Rotterdam en Amsterdam in 1747 en 1748, dans les Byjdr. en Meded. v. h, Hist. Oen., XXIÏI, 425, 430.

1760. Ôct.] 500 —

zal worden. Daar koomt bij de verdeeltheid tusschen de regenten in die stad, en de Lover is gefoveert door een afgegaan burgemeester, die niet wel met de Heer Meiners ^) accordeerde ; dog hierover mondeling naeder. Ik zal nog maer tôt besluit zeggen, dat ik die importante zaek aen UW.E.G. gewone oplettendheid ten uittersten aanbeveel, niets mij soo teeder in sijn behandeling voorkomende alSj aan d'eene kant, dat men de weersin van de Rotterdamsche burgerije tegen de collecten niet vermeerdere en dezelve gaande maake en, aen d'andere kant, dat men ook niet door de collecteurs onverschillig te zien mishandelen, dezelve niet de moed doe verliezen en door wanhoop en gebrek van protectie, als sij sig die niet door misbedrijff onwaerdig maeken, tôt nederlegging van haer bediening beweege, omdat soo doende andere afgeschrikt zouden worden om 'slands dienst te willen op sigh neemen en die posteri waernemen; hier een gepaste middelwegh uit te denken entekiezen, hoc opus et labor est. U.W.E.G. zal de lange uitgebreidheid van dit articul verveelen, maer al schrij vende ben ik wijdloopiger geworden als ik eerst dagt en het is geen wonder. De collecten nu, God dank, andersintz vrij wel in train, zag ik gaern bestaan en dat wij niet de dupes wierden van diegeene die het te doen is, hoe het ook met het land gae, om de pagten quovis modo wederom in te voeren. Ik zal het van den avond daerbij laeten. ...

PRINCE d'orange ET NASSAU.

^•) G. F. Meyners, bourgmestre de Rotterdam.

. 501 — [1750. Oct.

lettre: CL.XX.

Le Prince d* Orange au Conseiller ■•pensionnaire. Affaires de Rotterdam.

Loo, den 19 October 1750.

WelEdel Gestrenge Heer!

IkhebgisterenmiddagperbodeontfaDgenU.W.E.G.

brieff van eergisteren ^) en daaruit gezien wat tussen dezelve en de burgemeesters Meinertz en Sinceiff ^) van Rotterdam is voorgevallen; de aninositeit tegen de Collecteurs doorgestraalt zal U.W.E.G. de waarheid van mijn laaste lange epistel bevestigd hebben.

Ik kan wel begrijpen dat die Heeren wat verleegen zijn geweest, toen U.W.E.G. aan haar desselfs verwondering te kennen gaf dat sij mij in het geheel geen kennis van dese zaaken gegeven hadden, en het voorwendzel van mij zoo weinig mogelijk met domestique saken moeijelijk te vallen, is maer een doekje voor het bloeden; want, vooreerst, is dit geen domestique saak, dewijl het indirect tôt de collecten zelffs betrekkelijk is en dat de Gecomm: Raden er mede bemoeid zijn; ten anderen, waarvan nu op eenmaal die groote discretie om mij te menageeren? Zi] en veele anderen zijn mij meenigmaal omtrent beuzelingen in vergelijking van deese saak koraen aanspreeken, en het scheen ordinaris den meesten te doen om mij maar met veel moeite te belaeden. Wie weet of het niet is om mij des te eerder te slijten, maar het is daer niet dat haer de schoen wringt. Het is omdat sij mijn wijs van denken, zoo over de handhaevingder Collecten, als het oeffenen van justitie, zonder aanzien van persoon, te

*) Manque.

') W. Sincerff.

1760. Oct.] 502 —

wel keDnen. Ondertusscheo kan die saak zonder mijn tusschenkomst en buiten mij om worden afgedaan. Het zal mij lieff, jae veel aangenaemer zijn, en daer het geheele werk in faiten bestaat, is het, mijns bedunkens, van geen moeijelijk onderzoek en koomt het voornamentlijk daarop aan, off de schepen Meinertz ^) begonnen heeft met aan Van der Meer een schop te geeven , dan off Oudaen ^) zonder eenige voorafgaande provocatie de rusie heeft aangevangen; hebben de Collecteurs of eenige van haar de Compagnie burgers gescholden, behoorden sij wel excus te maken en daarentegen de burgers aanneemen van tôt het maintien van de middelen telkens des noods de sterke hand te bieden. Ik begrijp niet als te wel de gedagten van den Raed Fiscaal van Wezele, van door mij Commissarissen van het Hoff derwaerts te doen bezorgen. Hoe zoude dat dienen aangelegd te worden? Ik wort nog gecenseert er niets van te weeten, het zoude dan door Gecomm. Raeden tôt mijn kennis moeten gebragt en daertoe aenleidinge gegeven worden, en dan staat nog te examineeren hoe het Hoff daerin te pass koomt, want strikt genoomen behooren de Collecteurs onder de judicature in kleine saaken van Scheepenen-Commissarissen en eigentlijk direct onder die van Gecomm. Raden en de burgers van Rotterdam volgens previlegie ter eerster instantie onder de judicature van die van haar wett. Hoe zoude dan het Hoff daarin koomen, ten waere men die saak als aanleiding tôt oproer kunnende geven considereerende als zoodanig tôt haar bragt. Dit sijn soo eenige

') J. G. F. Meyners.

*) Probablement Joachim Oudaen, un des collaborateurs de Van der Meer en 1747. Cf. B^dr. en Meded. v. h. Eist. 9en,, XXIII.

— 503 — [1750. Nov.

reflexien nae de kortheid van de tijd uit de pen gevloeid, en dewijl ik in het particulier, en de saak in het generaal, voorsigtigh moet behandelt worden, verzoek ik U.W.E.G. het naeder te overweegen en met den Heer van Rhoon, van Catwijk, van Gronsfeldt en zelffs met de Back er over te delibereeren. Ik gedraag mij voor het overige tôt mijn brief aen de Griffier en laudeer seer U.W.E.G. judicieuse remarque over het inhouden van de subsidie aan Ceulen en het aan een ander geven ....

PRINCE d'orange ET NASSAU.

W. Bentinck au Prince d'Orange. Le Prince Louis de Brunsvic. Assemblée des Etats de Hollande.

La Haye, ce 6 Novembre 1750.

Monseigneur.

Je n'ai pas manqué d'aller hier chez M'^. le Pensionaire avec M'', de Larrey pour rendre compte au Pensionaire de tout ce que V. A. S. m'avoit ordonné de lui dire de sa part; après quoi je me rendis chez M^. de Back pour lui dire de votre part de dresser une lettre pour les Etats-Généraux pour nommer le Prince Louis Veldmaréchal. M^. de Back m'a envoyé le projet de lettre ce matin pour le lire, et il m'a paru bon. Je le lui ai renvoyé et je compte que la lettre sera envoyée aujourd'hui à V. A. S. pour être signée et être remise au Président *) pour Lundi prochain. Le Pensionaire et moi sommes convenus qu'il seroit à souhaiter, qu'elle put être lue à l'assemblée des Etats- Généraux avant que les Etats de Hollande s'assemblent,

') Des Etats Généraux.

1750. Nov.] 504 —

et les Députés de Hollande ne feront aucune difficulté de consentir, surtout Amsterdam et quelques autres membres considérables étant déjà avertis. Ma visite chez M^ de Back se passa fort bien et sans aucun événement. Il étoit de très bonne humeur et la conversation , qui fut fort gaye, roula sur des généralités ....

W. BENTINCK

P.S. J'ai été très fâché de voir en arrivant chez moi la lettre de convocation pour les Etats de Hollande pour le 10 du courant. Je suis arrivé trop tard pour dire au Pensionaire de la part de V. A. S. de remettre l'assemblée de 8 jours. L'idée du Pensionaire est de porter dans la seconde semaine le rapport sur les Finances *) à la délibération des Etats, après l'avoir communiqué à V. A. S. et avoir reçu son opinion et ses ordres là-dessus, et puis de séparer chez eux. Le Pensionaire, m'a paru fort embarrassé quels convives donner à V. A. S., en cas qu'elle se résolve à venir à la Haye Dimanche ou Lundi en huit. Je lui ai conseillé de n'inviter personne et je me suis chargé de demander de sa part à V. A. S. qui elle vouloit avoir.