LISTE DES OUVRAGES D'IBN-RCSCHD

(D'après le ms. 879 ' de l'Escurial, fol. 82.)

l^-sywj' ^«^3 &Jî (J-Sj «X^ (^.^ <^îî (J-^

A-AJ) rylX^ U> MJ-lo^ôî iùy\A«fcW SU«ia^=» J2.**>»^J) jKa'J& tSw*A^jî &l.£UA,J! (jûA^o jsUiU^J! J, (i ic) &j«XAAJj| CJULj (j^o

IO iH.?..* !Sj*JO jjOAîkj /w*ÀaJS C-JU-J jjfiAJS'sJ Rj^.K~j\ a jli'^l (2) (jl^J«XJl j,i=.! kJî jJ&,£. «JCS'àlii y^s, (iliS^ y^A^i cjIa3 ^ lyAAiSsi" lyjj Zf&AJ CHA.i ijaAèkj /waj.AiA^.J 1 a /j5W»Si. QaaÀïakj £W-£\«aJ) p» p~JÀl iB'iK»S=»2) CjI=a3 /wS-Aï^NJ' iLjSAAjâi) 4X.KJ L»

1 Tel est le numéro de Casiri. Le numéro de la Bibliothèque de l'Escurial est 88 i.

2 Ainsi porte la copie. Je pense qu'il y a dans le texte : w^UI (jfo/Ji *'u^[ y*àc5 ce qui n'est pas encore bien satisfaisant.

(3.1^1! ,?, j^^î <->\xS (ja-A^-j- (1) (m-) (jl-^VH c j\jo «...=<&

jja-A^vJ (jblj»sVSj J-Xr,)! jja.'-^sj &AJSAAJâ)i t^5=-^i (j^^^J (jv^» ^i Qa-A.^o #] e^U.sJl cjIx.j (js^aj i^'S ^Uia^iiî

tK^aJCsii ajI^j cjI.X-.5 0\.xJI y* Là)! (j^ cjj^i a3UI,Î ju.ai 6,^Ui £ cos^^i iOJ^AÎaJl JoL*4J xÂkl\ <£, 4K4X^?J i ioljàj

J.-J.sJi J.Aâj') AjLuj p» ~»W /O.XÎÎ Jmû! J, JÊIaJU C-HA^Eb

jL^a-X-à-î j^— ^oî £ JLjiJji Js.ao.5 à-jLaJj M-^ yU*3.5Jl» <^£ JJjLvJII J-AjJî £ jtX-À.X.wi'S XjLLo p. -.^w ^AaAAvdi

J j| aL-JL-g ^a <j l JC.3 ii.AJuûvAji JowJlt (j^ÀaJI l AX£=> £ ,J^=a- «X vo 1*0— *>ssO' y&\ji>£hj ^V^aÂJlj iy^X=^-^ J^À-ù^i,]

1 II faut lire, je pense, qU^JL Lors de la première édition de Cil ouvrage, je lisais ^jU>JI.

- Ces poil nt des endroits illisibles dans le manuscrit.

3 Lisez /j"»J} 9^7^ J-^-J^0'

iiÀÀlâil iC^otKiJLÎ J, &HX© JsîTi ^2 JyUS <j a!Iju ^^U\*J!

£*„£. jj AjDL* V.^,AÀ C>Us-lî WrÂ,£ J>.AAV (J*».ÀaJS À»£ J, ajL»-*

^s ai p^ ii>jjs.il^ j®j4X aJ| ^ ^L«Ji i^-rs-j «jUàa£=j

^jw.jIà^ ^LcàJÎ (•5\»j &$=» d mUu» ^.a<&4j ^^S^» &£^Ji

ç.) J.—J 10 j a y.A=J ) (^ #J l.â»<9 ^^J la) ) a * 1.£\aaJ S £y-$ Àj Vaw.^0 (AS f* JO

£5^js». ^a A *!^ Jj^l (1) d|^I <^s *J »^K yîy^. <^s ai

(JaA-JLJU (S £jLJL< L^^-j) L-^AAfi *,;*».) («^) ^gLfVwJI f>y=^-

o^ uyb*v.ii &=.«-> JUjj t£Jj[Xj <45î yi J, ail**.* àaIq^ÎÎ ,^'X»fl>Aw.]S itt.^-j.J) ii AJlâ^9 j)jivj AajOCj) «»j,4»- iij j)j ^2 al

1 La copie porte c^LsAjj,

fragment dun traité inédit sur l'union avec l'ntellect.

(D'après les mss. de la Bibl. inip. 6510, anc. fonds, f. 201, et Saint- Marc de Venise, c) assis VIa, n° 52, f. 324 v°.)

Tncipit epistola Averroys de inlellectu.

Intenlio nostra in hac distinctione est quod prsebeamus omncs viasclaraset demonstration.es firmas quse faciunt scire quaestionem magnam et fortunium sublime, scilicet si conjungatur intelligenlia operans cum intelleetu materiali, donec est in corpore, adeo quod in hac manerie opus hominissit ipsius ista proprietas ex omni parte, secundum quod ipsum est esse intelligentiarum primarum abstraclarum. Et hsec est illa qusestio quam philosophus in libro de Anima promiserat declarare; et adhuc non pervenit ad nos illud, et quod ponam in hac demonstratione est id quod recipiam a Domino, cui det Deus longam vitam. Et si rationabilia fuerint ha3C qute diccntur hic, referanlur ad ipsum, et si inventum fuerit aliquid non rationabile, referatur mihi. Et ego dico quod locus isle non est meus, sed induxit me ad hoc obedicntia quidem mandatorum suorum quae ipso mandavit mihi. Contentio facta fuit de hac quseslione ut scribcrem de ipsa, cl etiam oh hoc quod spero remunerari ah eo, et

quia ipse scripsit super hanc quœstionem in pluribus jocis,voluit ut clicto aggregareturtotum quocldictum fuerit,et invenirentur quaedam inea queenon scriptafuerant. Et si quid novi speculari potuerit in ea, apponamus in hac demonstratione. Et nos concedimus hic quicquid potest concedi de hiis quae probantur in libro de Anima, quoniam hsec qusestio est causa omnium quse dicuntur in ipso libro. Dicamus quod haec qusestio probatur tribus viis. Et ha3C est via quam narravit Alexander in demonstratione sua de intellectu, et dixit quod illa via per quam incessit philosophus in hac causa. .......

Aspice ergo hoc secrelum divinum et hanc subtilitatem venerabilem, quam admirabile est! Et laudatus sit ipse Deus qui dédit unicuiquerei jus suum, et hoc quod dixi rétro de intellectu est ex honorabilibus verbis quse vocnntur dissolutiva, et illa sunt prima id est maxima verborum qua3 vocantur composita, et hsec est viasumpta ex potentia etactu c .

Et iste intellectus qui est in actu est quem homo in se licct in fine appreliendit, et isle est intellectus qui vocatur qusesitus, et est complementum et actus, et quod yles primum potens fuit ad illum. Et propler hoc, hora qua renovata fuit forma, renovata fuit in eo potentia separatarum formarum, quousque descendit vol ascendit de complemenlo ad complementum, et de forma ad formam nobiliorem et propinquiorem ad actum, adeo quod in fine perveniat ad hoc complementum et ad hune actum in quo nullatenus misceatur potentia aliqua. Et quum homo ipse cui proprium est hoc complementum est ipse nobilior omnibus rébus aliis hic inventis, quoniam ipse est ligamentum et continuatio inter res inventas sensatas defectivas, scilicet quod semper in eorum actu admiscetur

potentia, et inler res inventas nobiles, in quibus nequaquam in eorum actu admiscetur potentia, et eorum sunt intelligentise purse abstractse. Et convenit esse quod totum quod est in hoc seculo creatum est propter hominem, et totum ei deservit, quoniam ipsum primum cornplementum quod fuit in yle prima in potentia creatum fuit. Dcmonslralum est ergo quod injuste facit qui segregat hominem a scientia, quse est via ad habendum hoc complementum, quoniam non est dubium quod qui facit hoc contradicit inventioni vel intentioni creatoris in inventione hujus complementi. Et quemadmodum fortunatus est qui consumit tempus suum servitio seu studio, et appropinquat ei laudatus, sic ille in hac approximatione. Et hoc est id quod ego vidi ponendum in hac dubitatione, et sialiquidrenovatum fuerit, inhocapponam id, si Deus voluerit. Et laudatus sit Deus, et perducat nos ad id quod sit voluntas ejus, et inducat nos ad id ad quod nos sumu1 formati primo et postea, et hoc est in vita et in morte.

Explicit.

FRAGMENT DU TRAITÉ DES ERREURS DES PHILOSOPHES DE GILLES DE ROME, RELATIF A AVERROÈS.

(D'après le ms. 69/1 de Sorbonne.)

Capitulum quartum de collectione errorum Averroys commentât or is. Omnes errorcs philosophiasseruit, immo cum majori pcrtinacia, et magis loculus est contra poin'iites mundum incepisse quam pliilosophus fecit, immo sine comparatione plus est argucmlus ipse quam philosophus, quia magis directe fidem nostram impugnavit, oslendcns esse falsum cui non potest subesse falsitas, co quod innitatur prirnae verilati. Praîter tamen errorcs philosopha arguendus est quia vituperavit omnom legem,

ut patet ex n et xi [Metaph.], ubi vitupérât legem Chris tianorum, scilicet legem catholicam nostram, et etiam Ifîgem Sarracenorum, quia ponunt creationem rerum et aliquid posse fieri ex nichilo. Sic etiam vitupérât leges in principio tertii Physicorum, ubi vult quod contra consuetudinem legum alii negant principiurn per se, non negantes ex nichilo nichil fieri, immo, quod pejus est, nosetalios tenentes legem derisive appellat loquentes et garrulantes vel garrula!ores,el sine ratione se moventes. Et etiam in vin Physicorum vitupérât leges, et loquentes in lege sua appellat voluntates, eo quod asserant aliquid posse habere esse post non esse. Appellat etiam hoc dictum voluntatem, ac si esset ad placitum tantum et sine omni ratione, et non solum semel et bis, sed pluries, ut in e'odem vin0 contra leges creationem asserentes in talia perrumpit. Ulterius erravit in vu Metaphysicse, dicens quod nullum immobile transmutât mobile, nisi médian te corpore transmutabili, propter quod angélus non potest nec posset unum lapidem inferius movere. Quod si aliquo modo sequi posset ex dictis philosophi, ipse tamen non adeo expresse hoc negavit. - Ulterius erravit dicens in xn Metaphysicœ quod potenlia in productione alicujus non potest solum esse in agente, vituperans Johannem Chiïstianum, qui hoc asseruit. Estenim contra veritatem hoc, et contra sanclos, quia in aliquibus factis tota ratio facti est potentia facientis. — Ulterius erravit dicens in eodem xn a nullo agente posse progredi immédiate diversa et contraria, et ex hoc vitupérât loquentes in tribus legibus, scilicet Christianorum, Sarracenorum et Maurorum, qui hocasserebant.— Ulterius erravit in dicto xn, dicens quod omnes substantiseintellectuales sunt aeternae etactio pura, non habentes admixtam potenliam, cui sententiœ ipsemet a veritate soactus contradicit in tertio de Anima, dicens nullam formam esse liberam a potentia simpliciter

nisi forma prima; nam omnes aliee formée diversificanlur etessenlia et quidditate, sicut ipsemet subdit.— Ulterius erravit in dicto xn, dicens Deum non sollicitari nec habere curam sive providentiam individuorum hic inferius existentium, adducens pro ralione quia hoc non est conveniens divinae bonitati.- — Ulterius erravit negans trinitatem in Deo esse, dicens in dicto xn quodaliqui putaverunt trinitatem in Deo esse, etvolueruntevadereperhocetdicerc quodsunt très et unus Deus, et nesciverunt evadere, quia quum subslantia fuerit numerata, congregatumerit unum per unam inlentionem. additam, propter quod secundum ipsum si Deus esset trinus et unus sequeretur quod esset compositus, quod est inconveniens. — Ulterius erravit dicens Deum non cognoscere particularia, quia suntinfinita, ut patetincommento suo super illo capitulo, Sententia Patrum, etc.— Ulterius erravit quia negavitomnia quae hic inferius aguntur reduci in divinam sollicitudinem, sive in divinam providentiam, sed secundum ipsum aliqua proveniunt ex necessitate materiae absque ordine talis providentiae, quod est contra sanctos, quia nichil hic agiturquod penitus e-ffugiat hune ordinem, quia omnia quae hic aspicimus vel divina efïicit providentia, vel permittit. — Ulterius erravit quia posuit unum intellectum numéro in omnibus hominibus, ut ex tertio de Anima. — Ulterius quia ex hoc sequebatur intellectum non esse formant corporis. Imo dixit in eodem tertio quod sequivocc dicebatur actus de intellectu et aliis formis, propter quod cogebatur [dicere] quodhomo non poneretur inspecie per animam intellectivam. sed per sensitivam. — Ulterius ex hoc fundamento posuit quod ex anima intellectiva et corpore non constituebatur aliquod tertium, et quod non licbal plus unum ex tali anima et corpore quam ex motorecœli etcœlo.

Capitulum quintum in quo summalim, etc. Omnes

aulem errores commenlatoris, prseler errores philosophi sunt hii : — Quod nulla lex est vera, licet possit esse utilis; — quod angélus nichil potest movere, nisi cœleste corpus immédiate; — quod angélus est actio pura; — quod in nulla factione, tola ratio facti est potentia facientis; —quod a nullo agente possint simul progredi immédiate diversa; — quod Deus non habet providentiam aliquorum particularium ; — quod in Deo non est trinitas; — quod Deus non cognoscit singularia; —quod aliqua proveniunt a necessitate materise, absque ordine divin» providentiae ; —quod anima intellectiva non multiplicatur multiplicatione corporum, sed est una numéro; — quod horno non ponitur in specie per animam sensitivam ; — quod non sit plus unum ex anima intellectiva et corpore.

EXPOSITION DE LA DOCTRINE AVERROÏSTIQUE DE L'INTELLECT, PAR BENVENUTO D'iMOLA (TRADUCTION ITALIENNE).

(D'après le ras. de la Bibl. imp. Suppl. fr. 4146, ancien n° 70022, f. 272 v°.)

E per chognicione di questo errore prima ci chonviene sapere che Averoys disse la inteletuale natura essere separata da lanima, et disse che è irradiala sopra lanima del huomo, si chôme la lucie del sole irradia sopra il perspichuo. E di quella irradiatione dicieva le forme intelligibille entrare nellanima, si chôme de la lucie del sole va e dischore chose visibile in el perspichuo. Et a questo modo dicieva moltiplicharsi lo intelletto si chôme si moltiplicha la lucie del sole, sechondo chôme sono le chose illuminate sopre le quale vae. E chussi le ditte chose illuminate sotratte, non rimane seno uno solo nome del sole, chussi manchando gli huomini, dicieva uno intelletto

perpetuo inchorruptibile essere lassato da gli huomini. E questo pessimo errore molto fa biasimato da Alberto Magno in suo libro : De anima. Et alor se seguirrebbe che in numéro non fusse se non una sola anima vegïelativa in tutti, e che non fusse per numéro se non una sola sensitiva. Et per consequens sarrebbe una sola digiestione et uno acresimento, et uno vedere, et una memoria, la quale chosa ù troppo absurda e degna de ongni derisione. E noy vedemo eciandio che la virtù e la sapientia e la bealiludine alora viene a stato de perfîctione, quando la virtù orghanicha e le membre chomincia ad indebolirsi, quando si vene a vechiezza.

E qui per nostra intelligienlia dobiamo sapere che lo intelletlo possibile è alto e nato a ricievere tutte le chose intelligibille, chôme la tavola rasa è atta a ricievere la pentura. Et è luocho de le specie intelligibille al quale si move le chose intelligibille per la lucie de lo intelletlo che fa chôme i choloiï per la lucie del sole si move in perspichuo, unde lo iiitelletto agiente è perficione de lo intelletlo possibile, e lo intelletto agiente illumina el possibile corne fa il lume diafano. Et è forma possibile, e chussi tu vedi che lo è due inlcllelli, cio è il possibile e lo agiente. E questi due sono uno, chôme son le chose chomposite, ma in operatione sono divisi e diversi. Et in questi due lanima è peri'ella substantia, la quale sempre sla inchorupla. E qui lo intelletto possibille ex lumine agentis doventa spechulativo.

ni APPENDICE.

FRAGMENT DE LA XXXIIIe LEÇON DE FRÉDÉRIC PENDASIO SUR LE TRAITÉ DE L'AME.

(D'après le ms. 1264 delà Bibliothèque de l'Université de Padoue.)

In sex partes divisa est digressio commenti quinti. In prima, posita differentia inter intellectum possibilem et primam materiam, Averroes do-cuit, quibus rationibus possimus ostendere intellectum non esse corpus aut virtutem in corpore, ex sententia Aristotelis, cujus ejusdem sententise dixit fuisse Themistium et Theophraslum, et ostendit quomodo isti evaserint a quadam dubitatione, quse crat, quomodo inlellecta speculativa sint nova existente possibili, et agente seterno. In secunda parte, proposuit dubitationes adversus determinationem factam. In tertia, versatus est circa opinionem Alexandri, Abubacher et Avempace. In quarta, solvit dubitationes propositas. Très autem erant prsecipuse. Prima, si possibilis intellectus seternus est, quomodo intellectus speculativus novus erit? Solvit, intellectum speculativum, quantum sit ratione possibilis, seternum esse; sed ratione pbantasmatum dicit ipsum esse generabilem et corruptibilem. Atque hucusque pervenimus. Succedit secunda dubitatio principalis, quam tractât et dissolvit, quee erat postrema perfectio intellectus, id est actus secundus operationis intellectus, quse operatio est ipsa intellectio. Intellectio igitur est numerata ad numerum singularium hominum, id est unusquisque habet suam propriam operationem; unusquisque nostrum, quse intelligit, ea intelligit sua propria operatione. Si ergo operatio est numerata, ergo etiam prima perfectio, ergo virtus operans intelligens erit numerata, ita ut unusquisque habcat suum

proprium intellectum ; quod si erit (dicebat Averroes), intellectus erit materialis : quomodo ergo servabimus unitatem intellectus cum pluritate intelligibilium? Et quia ba3C dubitatio postulat examen illius difficultatis, an intellectus possibilis sit unus in omnibus nec ne, idcirco Averroes tractât hanc dubitationem, et ponil rationem ex utraque parle. Primum ostendit intellectum necessario esse unicum in omnibus hominibus, quse fuit ejus sententia. Et affert hanc rationem. Si intellectus (loquitur de possibili) esset numeratus ad numerum individuorum, esset (inquit Averroes) aliquod hoc, id est aliquod particulare, delerminatum, corpus, aut virtus in corpore, et tune subdit : Si hoc esset, esset quid intellectum potentiel: nam materialia ex Àristotele in hoc m0 [libro], 16° textu, dicuutur intellecta potentia : esset ergo potentia intelligibile; si potentia intelligibile , ergo, inquit Averroes, esset subjectum movens intellectum ; sensus etiam esset res natura movens intellectum, quia materialia sunt objecta intellectus; esset ergo objectum intellectus movens intellectum, si esset objectum movens; ergo non esset recipiens, quia, inquit Averroes, nihil recipit se ipsum, idem non potest esse recipiens et receptum. Si ergo esset res recipienda, non esset recipiens, et tamen intellectus est recipiens. Ista est deductio Averrois pro unitate intellectus.

Sciatis secundum veritatem, simpliciter loquendo, secundum principia verse philosophise, secundum Aristotelem et Alexandrum, intellectum esse plurificatum, unumquemque habere suum proprium intellectum (Averroes non habuit meum, nec ego suum), quum intellectus sit potentia animae, quœ est vera forma constituons nos in vera specie, et proplerea numerata et plurificata ad numerum uniuscujusque noslruin. Fuit quidem diflerentia inter veritatem, vera principia philosophie, et

Alcxandrum et Aristotelem ex altéra parte, quia lapsi sunt, non cognoscenles hanc naturam communicatam corpori a Deo crealam : sed conveniunt in hoc, ut existaient intelleclum esse plurificatum, et particularem nostrse formae. Propterea ratio solvitur facile, et secundum principia philosophise, et secundum doctrinam Alexandri. Primum secundum principia verse philosophise, solvite rationem Averrois hoc modo. Quum dicit : Si esset plurificatus, esset aliquid hoc; si per aliquid hoc intelligatur aliquid appropriatutn huic et non illi, ut sit meus et non tuus : consequentiam concedite, et est verissima. At si intelligal, quod sit plurificatus in isto sensu ut sit virtus dependens a materia, negate consequentiam. Non necessarium est, quainvis sit plurificatus, ut dependeat a materia. 0 ! cficetis, pluralitas numeralis est ratio malerise. Respondeo, hoc esse in duplici sensu : vel quia forma ista sit constituta, ut sit forma determinati corporis, liabens habitudinem ad hoc, et in hoc sensu potest dici actus hujus corporis : non propterea dependet ab illo. Calcea efficitur a sutore, ut aptetur pedi, non tamen dependet a pede. Sic intellectus est forma a Deo constituta, ut aptetur corpori, non tamen dependens ab hoc corpore. Ergo si per materiale intelligat ut coaptetur, concedite consequentiam ; at si intelligat, quod sit materiale ut dependeat, negate consequentiam. Quum subdit : Ergo esset quid potentia intelligibile, respondete cum D. Thoma prima parte Summae, queestione 87a, articulo primo : Ista res est potentia intelligibile, nam intelligit se intelligendo alia. Sed notate, quod dicitur potentia intelligibile, non quod sit primarium objectum, in quod primo potentia respicit. Est objectum intelligibile secundario et réflexe, et intelligendo alia intelligit se. Et hoc modo dici potest potentia intelligibile. Quum subdit : Ergo esset moyens, respondete : esset objectum moyens

APPENDICE. 47a

non primario, in quodpotentia per se primo respiciat, sed secundario et réflexe : in quo sensu vix possumus dicere, ul si t movens. Ergo idem reciperet se, consequentia pauci valons. Elquod inconveniensest hoc, quodidem recipiat se? Jam hoc ostendi, prsesertitn in iis quse potenlia secundario respicil. Oculus est figuratus, habet conjunctionem realem cum figura, non polest ergo spiritualiter recipere figuram. Consequentia nullius valoris. Quare non tollitur, quin possit recipere se spiritualiter. Hoc alias declaravi. El hoc sit dictum secundum principia verse philosophie. Secundum Alexandrum etiam idem dicetis, hoc cxcepto, quod ipse concessit intellectum esse materialem, dependentem a materia, et in hoc lapsus est. Ergo ratio hsec non concluait illam unitatem. Relinquilur ergo quod sit plurificatus. Addit deinde Averroes hsec verba, quae volo vos recte intelligere. Dicit : « Et etiam si concesserimus ipsam recipere se ipsam, contingeret ut reciperet se ut divisa.» Quia deduxerat ad hoc inconveniens quod reciperet se, et dicebat hoc absurdum esse, videbatque posse aliquem non habere hoc pro absurdo, propter eam fiduciariam reprobationem inquit : si concedamus quod recipiat se, lamen recipiet se ut divisa. Multi averroistœ interpretantur ut divisa, id est particulariter, et esset idem (dicunt) cum virtute sensus, quia etiam sensus recipil se, sed particulariter. Hoc modo deducta consequentia nullius valoris est, et puto Averroem hoc non voluisse. Intellectus recipit particulariter, sensus recipit particulariter, ergo intellectus sensus. Syllogismus in secunda figura expuris affirmativis, et non convertibilibus. Dicam differentiam esse, quia intellectus cognoscit substantiam, sensus solum accidentia. Ncc habealis pro inconvenienti, quod intellectus cognoscat singularia, quod ostendam in proprio quœsito. Ilaque consequentia nulla est. Et credo Averroem hoc non voluisse.