CLXXXIII
Charte de communauté des hommes et des femmes de Châtillon. ajipartenant au Duc
et à l'abbaye Notre-Dame.
Ego Odo, ducis Burgundie fdius, et ego Gyraudus, Dei gratia Castellionis abbas, presentibus et futuris notum facimus quod parifer de hominibus et feminabus nostris de Castellioue et de castellaria cunimunilatem l'ecimus, coudilione tali quod si homo abbalis feminam ducis in uxorem duxerit, nullam potestatern habebit Dux capiendi talliam in eis nec in pueris ipsorum, donec ad talem etatem devenerint quod a pâtre vel a matre debeant separari. Simililer si bomo Ducis feminam abbatis in uxorem duxerit , nullam potestatern habebit abbas capiendi in eis talliam nec in pueris ipsorum, donec ad talem etatem devenerint quod a pâtre vel a matre debeant separari. Hujus rei testes sunt Anselmus miles et quidam alii. Actum est hoc anno Incarnati Verbi m" r° nonagesimo.
Archives de la Côte-d'Or. Fonds de l'abbaye Notre-Dame de Châtillon. Cartulaire, f° 18.
Confirmation de la charte précédente, par Eudes III, duc de Bourgogne.
Ego Odo , dux Burgundie, et ego Gyraudus, Dei gratia Castellionis abbas. [Le reste comme dans la charte précédente, jusqu'à la fin de la phrase : debeant separari.)
Hanc eamdem communitatem fecimus inter me et abbatem Castellionis eo tempore quod pater meus erat Jherosolirais , aniio scilicet ab Incarnatione Doraini M" c° nonagesimo.
Quara eciara ratani concedo et slabilem. Hujus rei testes sunt Olricus, capellanus meus, et quidam alii. Actum est boc anuo Incarnali Verbi Dei m° c° nonasesimo sexto.
Arcliives de la Côte-d'Or. Fonds de l'abbaye Notre-Dame de Chàtillon. Cartulaire, f" 18.
Accord entre Eudes III, duc de Bourgogne, et Robert de Chàtillon, évêque de Lançres, au sujet de leurs droits respectifs à Chàtillon.
Ego Odo dux Burgundie, notum facio omnibus tain presentibus quam futuris, quod custumie Castellionis taliter sunt, inter me et episcopum Lingonensem; videlicet :
1. Sialiquis, cujuscumque dominalionis, homo aliquod magnum forefactum fecerit ad considerationem domini Lingonensis episcopi, et doniini ducis Burgundie, deducitur et tractatur.
2. Omnia namque magna Inrefarta communiter ad dominum episcopum et ad me spectant, sicuti multra, homicidia, furta, adulteria, violenti concubitus
feminarum , false mensure. edicti communis contemptus et fraclio, casus in bello campeslri (1), et in judiciis deprehensio.
3. Justicia autem aliorum hominum est inter me et episcopum Lingonensera, nec prepositus Castellionis potest taxare forefactum sine \ilIico ejusdem ville, nec villicus sine preposito.
4. Si vero aliquis homo captus haheatur pro alifjuo forefacto quod commune sif, prepositus non pofest illum hominem liberare sine villico, nec villicus sine preposito, nec in eo justiciam exercere.
5. Licet preposito justiciam exercere in homines Ducis sine villico, et villico libère in homines episcopi, sine preposito. Si homines episcopi aliquod fecerint forefactum, prepositus non potest manum ponere in ipsos, nisi per clamorera villici, nec villicus in homines meos, nisi perclamorem prepositi.
6. Medietas vante Castellionis est episcopi, altéra medielas est mea. Similiter medietas omnium magnorum forefactorum est episcopi, altéra medietas est mea.
7. Omnes curvate Castellionis sunt episcopi. Quicumque vero habet aratrum apud Caslellionem, etiamsi haberem, débet episcopo curvatam.
8. Omnes illi qui in mansis episcopi qui debent caponem, manent vel manere voluerint, debent semel in anno episcopo placitum générale (2).
9. Episcopns quolibet anno très habet bannos infra Castellionem, quorum quilibet durât tanlum per très septimanas : ego vero duos, quorum uterque durât tantum per quiodecin dies et minima forefacta bannorum, tam episcopi quam mei, omnia communia sunt episcopo et michi. Clerici, milites sergenti qui panem capiunt, in curiis apud Castellionem non congentur tenere illud bannum. Cuilibet etiam integrum modium vini vel amplius per bec edicta vendere vel emere non negatur.
10. Ego non possum elevare novas costumias ad Castellionem, vel infra banni leugam (3) Castellionis, sine episcopo, nec episcopus sine me.
11. Super illas costumias, quas predecessores nostri habuerunt, Hugo antecessor meus non potuit firmare Castellionem sine assensu Lingonensis episcopi. Unum pactum est inter ipsos, quod quoniam dux Burgundie débet accipere feodum Castellionis ab episcopo, jurare tenetur et assecurare, et facere milites et servienles sues de Castellione jurare, quod manum non ponent in rébus quas
(1) Même que le duellum des chartes de commune de Dijon et de Ceaune. (Voir W'V et CXXIV, p. 9 et210, et notes.)
(2) Par placitum générale, plait generaul , on entendait les assises que tenait chaque année le seigneur haut justicier, auxquelles tous les vassaux étaient obligés d'assister et de payer une redevance q<ù variait selon les pays.
(3) La banlieue. 43
habefit episcopus infra Castellionem et in appenditiis Castellionis, nec in horainum suoriim corpora, qiialiscumque inter ipsos orialiir discordia.
12. Statutuni est etiam, quod ego nichii possuni capere in homine cpiscopi Lingonensis, manente Castellione vel in castellaria, prêter mulierem ineam, dum pueri manebunt ciim pâtre, existentes de manu, pastu, et familia patris. Ipse episcopus simililer nichii potest capere in homine raeo, prêter munerem suam, dum pueri manebunt cum pâtre, existentes de manu, pastu, et familia patris (1).
13. Preterea si qui homines manserint infra ambitum duarum portarum de Chaumonte, si nullam in alia parte ville remaneutiara habuerint, ibi solummodo mei erunt, dum non sint homines proprii episcopi, aut de casamentis sitis de Barre supra Secanam, de Chaceniaco et de castellaria ejus. Et isti quidem, si Castellione venerint mansuri sive super episcopum,sive super me, solius episcopi erunt. Alii omnes qui Castellione retinebuntur mansuri, in quacumque parte Castellionis terre extra ambitum duarum portarum de Chamonte cujuscumque sit, episcopi sive mea, omnes erunt episcopo et michi communes, et tenementum commune; exceplis illis qui de tribus abbatiis venerint, Flaviguiensis, Dervensis monasterii, Pultariarum : qui omnes sunt mei. Si vero eos qui communis facti sunt episcopo et michi, retroabire contingerit, fondus terre remanebit in dominio ejus cujus prius sint. Homines vero hujus communionis utriuslibet mulieres duxorint, licite eas habebunt, nec Dux, nec episcopus eas sequatur, sed potius communes erunt Duci et episcopo, et eanmi liberi, sicut et viri earum (2).
14. Medietas terre illius que extra fossaria est, de Chamonte usque ad viam que est ante domum leprosorum que vadit ad Ampillicum (3), est episcopi, et de censuet justicia : a via vero illa usque ad stagnum de Marmont, et quantum finagium de Marmont (4) durât in terra et in nemore, tortiampartemhabet episcopus.
15. Ego teneo de episcopo, quicquid ad Castellionem habeo et in castellaria, et omnia feoda Castellionis, que milites teneut de me, et pro istis feodis sum homo ligius, post Regem, domini Lingonensis episcopi.
IG. Si discordia oriatur interme et episcopura, de negotiis Castellionis , que veniat ad causam , ego, sive episcopus, vel nostri vicarii, procausis agendisdebemus conveuire ad Perron de Maul Consoil (5), vel in claustro canonicorum, et
(1) C'est le rappel de la charte précédente.
(2) Clauses déjà exprimées dans la transaction de 1178, n» CLXXIX.
(3) Ampilly-le-Sec.
(4) Cette portion du territoire de CUàtillon, érigé plus tard en fief, devint le patrimoine de la famille Viesse, qui en prit le nom et l'a rendu célèbre dans la personne du maréchal Auguste-Frédéric-Louis Viesse de Marmont, duc de Haguse.
(5) Etabli au château commun à l'évêqne et au Duc.
ego vel meus vicariiis, medielalem mililum raeorum de casatis, qui pertinent ad Castellionem, ad consulendum episcopo teneniur impailiii; qui ipsum episcopum, tanquam si essent sui homines, adjuvare in illa causa, et eidem fideliter sine offensa Ducis tenentur cousulere. Si vero causa durât usque ad judiciuni, judicium est episcopi, et illud in domo sua de Castellione, si ei placueril, poterit traclare.
17. Episcopus etiam, raovens guerram adversus aliura quam adversus me, potest guerrare de Burgo et de Castro, sicut et ego, et teneor adjuvare eumdem episcopum de feodo suo, bona fide, tanquam dominum meum Lingonensem, post Regeni. Vinctos etiam sucs, quos vulgo prisios (1) vocant, potest episcopus, vel ejus vicarius, mittere in turre Castellionis, quandocumque voluerit, sed homines mei illos custodient bona fide tanquam meos.
18. Custodes etiam portarura de Castro Castellionis, debent facere episcopo fidelitatem.
19. Preterea liberi homines utriusque domini tutele submissi, ad nullam tenentur exire expeditioiiem, vel etiam equitaturam (2), nisi edicti clamatio ex parte domini précédât utriusque. Iramunes debent esse ab omni taillia et exactione. Commendisias suas (3) tenentur persolvere, et amborum succumbere justicie dominorum.
20. Homines vero canonicorum et mililum, parère tenentur edicto communiter exclamato, cujus transgressionis satisfactio dominum spécial ad utrumque; et si dictorum canonicorum vel militum hominem quencumque , episcopi seu Ducis satellilum aliquis in mellea(4) deprehendat, coram preposito vel majore tenetur accedere ad justiciam exequendam; sed nisi sit in mellea, capiatur. Nemo manum ponere in illum débet ulterius. Sed ad dominum illius, vim vel iujuriam passus tenetur accedere, et deadversario suo jus vel justiciam postulare.
21. Milites Castellionis sunt homines Ducis, et Dux est homo domini Lingoneusis.
22. Spargicia (3) Castellionis communis est duobus dominis. Similiter et pastura, de qua episcopi habent unum obolum pro una quaque bidente (0), in uno anno : sed niciiil accipiunl in alio subsequenti. Custodes segetum , custodes omnium, non nisi par eorum vel sergentorum suorum licentiam custodiuntur;
(t) Prisonniers.
(2) Chevauchée.
(3) Prestations, redevances.
(4) Rixe, mêlée.
(5) Amendes des déUts commis par les bestiaux. '
(6) Brebis, mouton.
hoc excepto, quod cuilibet absque dominorum liceulia propriis ovibus apponere custodiam peimittitur, et alienis prohibetiir.
23. Preterea, tam dominas Lingonensis quam dominas Dux, apad Castellionem venieutes , si rebas \enalibas ville credenciam querant, non debent cogi nisi saper eorura vadia venditores accédera illis, sed eorum vadia tenentar accipere, et ea pcr annum et diem reservare. sic et casatorum vadia in lebus venalibus et apertis tenentar accipi, et per spatium septem noctium castodiri (1).
24. Si qais aatem iratus domino suo, villam fugiataat relinqaat, casatorum ville cuilibet licet cum reducere, et coram domino suo salvo conducere : et si tune eum domino suo concordare nequeat, recedentem illuin licite potest usque ad locum conducere salvum per iler et securum (2).
25. Alienigena quisquam, si in villa manere veniat, nulli domino, donec ipse voluerit, compellilur famulare, et si furefactum incurrat aliquod, amborum tenetur exequi justiciam dominorum, donec alicui domino se commendet; nec eidem liberum ville forum conceditur, donec per annum et diem in illa fecerit mantionem : et si tune demum velit forum requirere, et annalia ville ritus exécutas fuorit, sibi ville forum conceditur, in hune modum, quod preposito sextarium viui, et Majori sextarium, et duobus ville vantariis, pro rei laudaliune et concessione, duos denarios, tenetur exliibere. Duobus etiam dominis, pro rei recognitione , die festo Sancti Martini débet unum solvere denarium annuatim. Hec autem fori liberlas scmel acquisita, licite potest in perpetuum heredibus erogari.
26. Ouilibot horao panem faciens ad vendendum apud Caslellionem , duobus débet dominis annualim decem et octo denarios, ad festum Sancti Remigii reddendos. Nemo libéra venalia apud Castellionem facere potest, nisi de licentia dominorum.
27. Preterea statutum est, quod nulle alie^monete carrant apud Castellionem, preterquam Divioncnsem et Lingonensem, ad scambitum, secuudum valorem corum.
Que omnia, ut rata habeanfur et inconcussa, présentera cartam sigilli meimunimine roboravi. Actum anno gratie millesimo ducenlesimo sexto.
Archives de la Côte-d'Or. B 10423. Grand cartulaire de la Chambre des comptes, folio H7, verso. Vitlintus donné en mai 12(37, sous les sceaux de Guillaume de Grancey et de Girard, [iriour de Sainl-Jumeaux de Langres. Communes. — Imprimé : dans Pérard, page 297 ; dans Vllistoire de Bourgogne, de D. Plancher, I, preuves, n» CLVIII.
(1) Cf. la charte de Dijon, n° V, p. 5, en ce qui concerne le crédit accordé au Duc.
(2) C'est l'action en désaveu du seigneur, consacrée plus tard par Hugues IV, et inscrite dans la coutume. (Voir Bouhier, Coutume de Bourgogne, I, 153.)
Charte du duc Eudes III, par laquelle il se soumet au jugement de la justice de l'évoque de Langres sur rétablissement qu'il a fait d'une commune à Cbâtillon.
1207 (octobre).
Ego Odo, cIlix Biirgundie, notum facio omnibus présentes litteras inspecturis quod cil m venerabilis pater dominus meus Robertus, Lingonensis episcopus, quereretur super communia a me nuper apud Castellionem facta et excommunicationi suposuisset omnes illos qui de communia illa erant. asserens quod in ejus prejudicium et contra ipsum facta erat : tandem ei spontaneus obtuli et garantavi, quod si latam ab eo sententiam relaxaret, ego super hoc in ejus curia starem juri spontanea voluntate, proraittens et quod ab ejus curia ad nullam aliam curiam recurrerem, nec appellarem, imo libenter tofam illam communiam defaciam, si jus de sua curia dictaverit quod fieri debeat et tolli. Permisi etiam eidem quod sententiam ipsam recudat tam apud Castellionem quam per totara aliam terram meani que posita est in Lingonensi diocesi, si me contigerit in aliquo deficere de prcmissis. In cujus rei testimonium , présentes litteras sigilli mai munimioe roboravi. Actum annogratie m ce vu, mense octobri.
Cartuiaire de l'évêctié de Langres. — Imprimé dans YHistoire de Bourgogne, de DomPlanctier, I, preuves, n" CLX.
