AVERTISSE3IENT
Le règne de Charles VI est certainement, pour le moyen âge, l'un des plus riches en sources historiques. Les deux volumes que nous publions en donneront un aperçu, qui eût été plus complet si nous avions eu plus d'espace. C'est un choix de pièces inédiles divisées en deux catégories : la première comprenant les pièces d'un intérêt général, telles que les instructions et les pouvoirs diplomatiques, les traités et alhances, les ordonnances et règlements, les dons et acquisitions du domaine, etc. La seconde, s'appliquant à tout ce qui touche les mœurs et la vie privée, et puisée plus particuhèrement dans les comptes, les inventaires, les lettres de grâce ou de rémission pour les crimes et délits, etc. On a là, si l'on veut bien nous passer l'expression, la grande et la petite histoire. Or, cette dernière est loin d'être, à nos yeux, la moins intéressante des deux, et nous espérons que le seul volume qu'il nous est donné de lui consacrer dans la présente publication, en fournira un commencement de preuve.
,• •' » «9 ta
CHOIX
Mort de Charles V; açénement de Charles VI.
16 septembre 1380.
Dies obitus domini régis Caroli quinti.
Dominus rex Franciae, Carolus quintus, diem suum clausit extremum in domo sua vocata gallice Beauté supra Maternam, juxta Nemus Vincennarum, dominica décima sexta die seplembi is, aiino millesimo trecentesimo ocluagesimo, cjui annus est decimus seplimus sui regni, hora undeciina ante meridiem. Et die luiise immédiate sequenti, benemane, corpus ejusdem régis fuit delatum in ecclesia sancti-Anthonii prope Parisius, et ibi stetit et requievit a dicta die lunse usque ad diem lunae sequentem, vicesimam quartam diem dicti mensis septembris. Qua die, post prandium, dictum corpus conditum et ordinatum more regali et solito, fuit
•'\ U-'aiV- î / ^^*J ' ' PIÈCES INÉDITES. • •; .'vdeî.atumi cum magnis solemnitate et processionibus in /.'." ecclesiarn Parisiensem, et ibi receptum, ut moris est. Et ibv vig'ilrîs;, :orationibus, missis, et aliis exequiis celebratis,illud corpus, die martis sequenti post meridiem, fuit portatum et delatum cum solemnitate qua decuit ad ecclesiarn Sancti-Dyonisii in Francia, ubi idem corpus, post celebrationem vigiliarum, orationum, missarum et aliarum obsequiarum ibidem solemniter celebratarum, die mercurii sequenti est inhumatum. Cujus animse parcat Deus, et requiescat in pace, Amen. Dominus Ludovicus, filius régis Francorum, dux Andegavensis et Turonensis, ac comes Cenomanensis, propter subsetatem dominorum régis Caroli et Ludovici, filiorum Caroli régis defuncti, adeptus fuit possessionem regiminis ejusdem regni et postmodum, die lunae prima octobris M. HP lllP, idem dominus Regens, existens in palatio regali Parisiensi, suam possessionem continuando, volens et desiderans procedere super facto regni boni regiminis, legitimo scrutinio procedendo, creavit et publicavit Cancellarium ex deliberatione sui magni Consilii, dominum Milonem de Dormano, episcopum Belvacensem, qui in presenti Consilio prestitit eadem die, in manibus dicti doraini Regentis, solitum juramentum.
Et die martis immédiate sequenti, dominus Ludovicus, Regens prsedictus, cerlis ductus causis et rationir bus, matura pluries sui Consilii super hoc deliberatione prsehabita, utilitate, honoreque et securitate régis et regni circa hoc per ipsum pra^pensatis, \oluit, deliberavit et ordinavit, quod dictus dominus rex Carolus, non agiatus, pro agiato teneretur, et quod tanquam rex agiatus sacraretur, et omnia circa haec agenda
fièrent et agerentur. Quae omnia et singula ipsa die dictus dominus Dux Andegavensis praesens in Parlamento, pubUcari, ratificari, concordari et auctorisari voluit et praecepit, et sic actum fuit, prœsentibus ibi et convocatis domina Regina Blancha et ducissa Aurelianensi, dominis ducibus Bituricensi, Burgundiae et Borbonensi, comitibus Sarepontis, Dompni Martini, Marchiae et de Brena una cum pluribus aliis baronibus militibus et nobilibus, nec non archiepiscopis Remensi, Senonensi, Rothomagensi et Turonensi, episcopis Parisiensi, Noviomensi, Belvacensi, Laudunensi, Lingonensi, Andegavensi, Agennensi et Meldensi, una cum aliis pluribus aliis prœlatis et personis ecclesiasticis, necnon genlibus Parlamenti, prœsidentibus et aliis, ac gentibus Compotorum , consiliariis et thesaurariis super domanio Franciae , Praeposito Parisiensi, Praeposito Mercatorum et scabinis villae Parisiensis, una cum pluribus aliis personis advocatis et procuratoribus,clericis et burgensibus , ac aliis personis notabilibus propter praemissa ibidem congregalis et evocatis.
Et deinde,die sequenti, fuit ordinatum quod dictus dominus Carolus rex, sic agiatus, sacraretur dominica vicesima die mensis octobris supradicti.
Factum et scriptum in Caméra compotorum, sexta die dictœ mensis octobris, anno millesimo trecentesimo octuagesimo supradicto.
Postmodum vero , dominica dies prorogata fuit usque ad diem dominicam quae fuit quarta die novembris, anno saepe dicto. Qua die fuit cum magna solemnitate consecratus et coronatus in civitate Reraensi prout est fieri consuetum. Et vicesima sexta novem-
4 PIÈCES irsÉDITES.
bris, millesimo trecentesimo octuagesimo secundo , subegit Flammigos.
Jrch. de PEmp. — Mém. D., fol. 207 vo.
TT
Instructions de Véuêque de Langres, enuoyé uers le Pape,
Instructions baillées à l'évesque de Lengres et à monseigneur Jehan de Rye, par manière de mémoire de dire au Pape' les choses qui s'ensuivent, de par le Roy, par vertu des lettres de créance à lui envoyés.
Premièrement , de lui dire comment le Roy se recommande à lui, et li supplie qu'il vuille avoir lui et son royaume pour recommandé, et que ausi comme son père et autres ses prédécesseurs roys de France ont esté espéciauls et dévost fils de l'Esglise, deffenseurs et protecteurs et de la foy catholique, veult il estre et
euls ensuivre.
Item^ de excuser le Roy devers nostre dit Saint Père pour quoy il n'a plus tost envoyé par devers lui ses messaiges solemnez pour soy recommander à lui et lui faire la révérence, car ce a esté par les grans empeschemens ' qu'il a euz , tant pour la mort de son père, comme de son sacre et autres grans et grosses besoignes qui lui sont seurvenuez à son commancement, et ausi pour lui faire assavoir plus pleinement de ses besoignes afin d'en avoir sur ycelles
i. Clément VII.