MONSIEUR

Votre très-humble et très-obligé serviteur,

ti

SENEGA 1

Lib. I, De dément ia^ cap. tx.

Divus Auguslus mitis fuit princcps, si quis illum a principatu suo œslimare incipiat. In comniuni quidcm republica % duodeviccsimum cgrcssus annum, jam pugioncs in sinu amicorum absconderat, jam insidiis M. Antonii consulis lalus pcticrat, jam fucrat collcga proscriptionis ; sed quum annum quadragcsinium Iransisset, et in Gallia moraretur, dclalum est ad eum indicium, L. Cinnam, stolidi ingcnii viriim, insidias ei

' struere. Dictum est et ubi, et quando, et quemadmodum aggrcdi vellct. Unus ex conseils deforebat; statuit se ab eo vindicare. Consilium amicorum advocari jussit. Nox illi inquiéta erat^quum cogitaret adolcscentcm nobilem, hoc detraclo integrum, Cn. Pompcii nepotem damnandum. Jam unum bominem occidere non poterat, quum

' M. Antonio proscriptionis edictum inter cœnam dictarat. Gcmens subinde voces varias emittebat et inter se contrarias : « Quid ergo? ego percussoreni meum securum ambulare patiar, me sollicito? Ergo non dabit pœnas, qui tôt civilibus bellis frustra petitum caput, tôt navalibus, tôt pedcstribiis prœliis incoiume, po.slquam terra

\^ 1. Nous publions ici, daprcs Tcxemiilo donne par Corneille, le frag-

ment d« Séncquo {Traité de la Clémence) où il avail puisé Thutoiro do

.; ' , la conjuration de Cinna.

[f 2. Ici le texte donné par Corneille omet une ligne : après republiea :

I "^ gladiam moo'U : quum hoc Mtatit euet quod tu nune ee, duodeoiceii»

muM,êlc

SBNBCA &5

morique pax parta est, non occidere constituât, sed immolarc?» Nam sacriQcantcm placuerat adoriri. Rur- 8US silcnlio interposito, majore multo voce sibi quam Cinno) irasccbatur :(« Quid vivis, si pcrire te tam multorum interest?)Qui3 finis crit suppHciorum? quis sanguinis? Ego suni nobilibus adolesccnlulis exposilum caput, in quod mucrones acuant. Non est tanti vita, si, ut ego non percam, tam multa pcrdenda sunt. » Interpcllavit tandem illum Livia uxor, et : « Admittis, inquit, muliebre consilium? Fac quod medici soient; ubi usi- j

tata remédia non procedunt, tentant contraria. Severi- |

tate nihiladhuc profecisti * Salvidienum Lepidussecutus est, Lcpidum Murœna, Murœnam Ca?pio, Cœpionem Egnatius, ut alios laceam quos tantum ausos pudet; i,

nunc tenta quomodo tibi cedat clementia. Ignosce . j; L. Cinno); dcprehensus est; jam nocere tibi non potest, |;

prodesse famoB tuoB potest. » Gavisus sibi quod advoca- j;

tum inven'erat, uxori quidcm gratias cgit : rcnuntiari ^

autem extemplo amicis quos in consilium rogaverat i

imperavit, et Cinnam unum ad se accersit, dimissisque r

omnibus e cubiculo, quum altcrani poni Cinnx cathedram jussisset : « Hoc, inquit, primum a te pelo, ne )

me loquentem interpelles, ne medio sermone meo pro- \

clames; dabitur tibi loquendi libcrum tempus. Ego te, \

Cinna, quum in hostium castris invenissem, non factum i

tantum mibi inimicum, sed natum, scrvavi; patrimonium tibi omne conccssi ; hodie tam felix es et tam dives, l

ut victo victorcs invidcant : sacerdotium tibi petenti, I

ppœteritis compluribus quorum parentes mccum milita- j

verant, dedi. Quum sic de te merucpim, occidere me constituisti. » Quum ad banc vocem exclamasset Cinna, ]\

procul banc ah se abesse dementiam : u Non prœstas, \

56 SENfiCÀ

înquit, fldem, Ginna; convenerat ne interloquereris. Occideré, inquam, me paras. » Adjecit locum, socios, diem, ônlinem insidiarum, cui comraissuni esset ferrum; et quum defîxum videret, nec ex conveiitione jam, sed ex conscientia tacentcm : <c Quo, inquit, hoc animofacis? Ut ipse sis princeps? Maie mchercule, cum riepublica agitur, si tibi ad imperandum nihil prootcr me obstat. Domum tuam tueri non potes; nuper libertini hôminiis gratia inprivatojudicio superatus es. Adeo nihil facilius putas quam contra Cœsarem advocarc? Cedo, si spes tuas solus impcdio S Paulusne te et Fabius Maximus et Cossi et Servilii fcrent, tantumque agmen nobilium, non inania nomina prœrercntium, sed eorum qui imaginibus suis decori sunt? » Ne totam ejus orationem repetendo magnam partem voluminis occupcm, diutius enim quam duabus horis locutum esse constat, quum hancpœnam qua sola crat contentus futurus, extendcret : « Yitam tibi, inquit, Cinna, itoruni do, prius hosti, nunc insidiatori ac parricido). Ex hodicmo die inter nos amicitia incipiat. Contendamus utnim ego meliore flde vitam tibi dcdcrim, an tu debcas. » Post hœc dctulit ultro consiilatum, questus quod non auderet petere; amicissimum, fidelissimumque habuit; hœres solus fuit illi; nullis amplius insidiis ah uUo petitus est *.

1. Montaigne (voir plus loin) a mal compris ea passage, ayant, avec certaines éditions, placé un point après impedio,

2L L*histoir6 de la conjuration de Cinna n*e9t pas parfaitement authentique. Selon Sénéque, la chose eut lieu en Oaule, Auguste avait qua* rante ans. Selon Dion Cassius, elle se passa dans Rome. D*autre part, et ce Mul fait est sûr, Cnéius Cornélius Cinna Msgnus, ûls de Luoius Cornélius Cinna et d'une fille de Pompée, fpt consul en l'an 5 avant J.-C Si, comme le veut Sénèque, il avait conspiré Taïuiée précédente, Au* goste avait alors cinquante*hait au.

MONTAIGNE