IV. EXTRAITS DES ECRITS DE BIGOT
CatoptroTL 1535.
Me IsBvi in spécule nuper quum forte viderem, Non, GrynsBe, secus mea me stupefecit imago, Quam sua lymphatum quondam stupefecit Orestem. Hei mihi! qualis eram : quantum mutatus ab illa
Quam longo exegi démens in marte juvental
Tota senilis erat faciès mihi; luridus ima
Exanguisque color fœdabat labra; cavatos
Yidisses oculos et snbsedisse genarum
Qui fuit ante tumor. Quid?. quod mentita senectam
Traxerat epormes frontis pars optima rugas.
Hune quoque ad horrorem novus ille accesserat horror,
Quod mihi tam gravibus curis studiisque retento
Nulla diu barbœ pectendse cura fuisset.
Hœc ego conspiciens deformia damna juventaB (Sit mihi dura licet natura. et nescia flere) Non potui undantes lacrjmarum sistere fluctue, ' Immensum lacrjmans quodcumque admiserat œtas Cseca malum, exsecransque diem, quœ prima dedisset Incautis manibus gladios, animamque secundos Sperantem casus in aperta pericla vocasset ...
Vos tamen, Andegavi, gens humanissima, scitis fiigotium nunquam» ssbvus nisi cogeret hostis, Conseruisse manus aut invasisse priorem.
Exanimor, mecum hœc répétons, videorque videre Pectus in hoc iterom gladios incumbere sœvos, Bombardasque in me horrifico mugire fragore Et funesta peti miseram per compita vitam.
Hinc quoque Normanos durosque urgere Britones, lUinc Andegayos, atque arma scolastica cerno. Dî quibus ingenuum est studium doctrinaque curse. Si bene yos colimus, si dona frequentia vestris Aris offerimus, nos ex quo Teutonis ora Detinet, ha» studiis turbas avertite nostris.
Sin, GrynsBC, jubés magnum renovare dolorem, Ut fuerit nobis inhonesto Tulnere IsevsB Exsectus poUex, sub ea, cui pendula nomen Pilea dant, porta, quum circumfunderer hoste, Cogérer et capiti tutricem obtendere lœvam, At saltem lateant setemis mersa tenebris, Nec tradat luci ulla dies, nec vate sciantnr
Bigotio, quae nobilitas, i^uam Landria Turris Nominat, huic capiti defixit vulnera, quaeque Funera praetendit, tcrraquè marique secuta.
O si nil miseret, Turris, te, Landria, nostri ; Si nihil exsilio, ferimus quod sponte, moveris. Si nil te placidsB mus», quas pectore toto Jamdudum sequimur; si nil te dcnique lonit Quinque quod a patria carisque parentibus annos Abfuimus, morum et lingusd populi hujus inertes : Te saltem pudeat demittere stemma superbum * Vilis in exitium âguli, quem sola parentum Nobilitat proba simplicita^ virtusque suorum.
Generosum effinge leonem
A vili et cedente fera qui continet ungues....
Ad Ambrosium Blauremm Wurtembergensia Ducatus antistUem et summum theologum. 1535.
Me quia saspe mea de conditione rogasti,
Si tibi quando vacat, nostra Catoptra lege.
Sin nec onus cleri, nec concio docta frequensque
Hoc patitur, super bis haec metra rébus habo. His ex carminibus ne me reputato poetam :
Sed nec opus monitis, boc satis ipsa docent.
Annos pœnedecem nullus mibi carminis usus;
Annos ante decem nec bonus usus erat.
Annos ante decem fucum veneresque sequebar,
Quale hsec cloquium sascla subinde ferunt.
Quinque deinde malo suasu seducta juventa
Me certaminibus pluribus implicuit.
Quinque alios gravibus studiis impendimus^ uno
Dimidioque dato mense poematibus.
Nunc vero ad Musas rediens, Blaurere, severas
Dico poematibus teinpus in omne vale.
Si genus inquiris, mater de sanguine regum est,
Queis Agothoclea fert fama fuisse satum;
Seque suosque pater jactat textrice Minerva
Esse satos atavos : hsec mihi nobilitas.
Jam mihi conandum ne exempla domestica fosdem,
Neve a stirpe mea degener esse ferar.
Somnium, 1536.
Yisorum miras species et somnia rerum Conscia ma^arum, quales GermaDia mores Prœferat, in patria quo sperem auctore quetiem Post dunim exsilium, victrix ut Gallia Carlum Reppulerit, canimus.. . .
Laute pransus eram biberamque meracius illo Porte die, Possane, tua est ita splendida mensa! Ergô probe pastum, simul ac me in tecta recppi, (Ut facile insuetos, ubi paulo cœna paratur Liberior, dapibusque solet potuque gravare) Invadit sopor.... et caput inclinare suadet : Explicor in reliquum corpus recubansque supinus, Ut dorso inniti consuevit cetera moles Corporis oppleti, somnos et somnia carpo, Somnia queis, si vera notant, nec imagine falsa Eludunt, vel opes Arabum prœferre recusem....
Post longum exsilium patriam rapetisse videbar, Rura Lavalla, meam, popxilo gratissimus omni....
(Bigot répondant aux questions de ses compatriotes décrit le caractère dos Allemands et raconte ses aventures parmi eux : )
Natio fêta armis et praeclarissima bello, Quod faciunt natura soli asperioris et aer Arcticus, et permissa viris gestamina ferri Protinus a puero, vitaeque licentia major.
Forsitan et mores Bacchi dissolvit abusus.
Miratrix turba ipsa sui, contemnat Achillem ; Hectora collatis secum fastidiat armis.,..
Pauca scias, Budsee, parum sis, Bembo, discriiis
Ni vos ediderit felix iOermania : tanins Gommuni stupor est et ianià philimtia clero...» Sis exter, moriare famé prius atque didactra^ Munerave ulla feras. Gallorom primas honesta Munia doctoris gessi hac in génie rogatus.... Gens eadem dominos odit frenumque gravatur Libertatis amans (licet iste relangueai ardor Hisce sub imperiis), tum rerum lœta novarum Eventu rapitur diversa in dogmata.pr»ceps....
Nullus honor rectis studiis ^; nos fabula volgi Ludibrioque sumus pueris, longeque minores Quam qui prima docent in agris elementa magisirî. j^gre hoe fenb animosa sui et bene conscia virtnsl
Sapientia....
Sub pede grammatico misère calcaiur, et auctor £{ju8 AristoteleSy reliquus quem suspicit^rbis, A doctore rudi serratur praeda triumpho.
(Mais Bigot défend vaillamment sa science : )
Acer ut et fidus canis irrumpentibus obstans In prœsepe lupis, conatus explicat omnes, Latrat hians» ringitque minax et dentibus urget. Uli indignantes rabido se dente tuentur Intenti prsBdad, sed ovem non doserai ille Ni prius immodico fessus raurescat biaiu :
Hic mihi sic sophiam clamosa voce tuenti Evenit
Apologia Bigotii pro sua libertate ad D. Blavrerum
regionis hujus antistitem dignisaimunu
* Superioribus his diebus intellexi, humanissime Blaurere,
ex nonnullis advenis, parochum et aliquot ejus consiliarios
se in proxima reformatione constituisse redacturos me cum
bursariis in ordincm ac servitutem, quo sic parochus ssevius
* Allusion ail séjour de Bigot à Tubinguc.
me ulcisci posset, a quo esset ob indiligentiam notatus. Quà quidem de re illud scias velim» coBditionem hic me accepisse ea lege, ut nihilo minus essem quam Maguntiœ liber. Ibi autem eram liber ut si quis alius ordinariorimi professer um, ' neutrius collegiorum (sunt enim duo) serrituti obnoxius, et in pari cum ordinariis honore semper habitus, quorum etiam nulle stipendium non habui auctius. Pr^tereo (qu» non vulgaris fuit in me honoriûcentia) ssBpissime esse juxta meam sententiam de studiis communibus constitutum. Sed de libertate hac non feci licentiam. Sed quo majorem in me sensi gentis ejus humanitatem, eo me reddidi ad bene diligenterque docendum et affrictiorem et senriliôrem. Qu^ quidem re optîmi cijgusqueanimum facile mihi lucrifeci, nisi theologastri unius, quanquam excipiendus non venerat, ut qui pessimus indoctissimusque esset. Cujus tandem ut suffugerem calomnias, meoque discessu illum apud universitatem, quam ei reliqui infensissimam, ulciscerer, ûtcile in conditione presenti acquievi, sed legibus paribus retinendœ libertatis. Quid litterls Grjnœi ad me, vel meis ad eum testibus opus, cum ne adversarii quidem hoc denegent? Igitur gravem aliquam caussam subesse oportet, qua nixi in servitutem redigere me velint, utrum quod expectationem de mea eruditione Qrynm et aliorum fefellerim? Minime, cum toties GrjnsBus in faciem mihi pronuntiarit diversum, sitque pollicitus impetraturum se ex Principe auxesim; quanquam si tacuisset, non sum tam pingui judicio, quin satis cognoscam tantum me prsestaro, quantum cseterorum quempiam. Parce, mi Blaurere, quod me contra istos mediocri laude tuear; hoc enim concedit Gicero prsesertim in caussa jUsta. An quod libertate hac factus sim aut deterior, aut negligentlor? Non certe deterior, cum a scortatione, comessationibus, ebrietate, fuerim alienissîmus. Neque similiter negligentior, qui, quamvis morbo aliquandb detentus, sumpto etiam pharmacho, ne lectionem quidem unicam prœtermiserim , ut taceam quam acriter, sedulo et âdeliter (qui meus mos est) docuerim. Rogo, non prsBstet libertati siiae relinquere, qui semper ita summittat se servumque ultro pnebeat, quam ad servitutem
cogère, qui sit deinde refractarius? Non didici servira, homa alioqui et natura et génère ingenuus, sed didici libertate uti modestissime ac subjectissime, nisi cum pro defensione veritatis attoUendi sunt aninii. Quse quidem veritas, ut caeteris suis cultoribus saepe atrocia odia peperit, ita me, in hoc discrimen vocavit. Judicant isti tum se rempublicam universitatis exagitaturos pro libidine, cum ex ea Milonem sustulerint, id est, cum me abegerint, quod non dubitant se facturos, si libertate me mea spoliarint. Esto igitur, abigar, habeat per me Tubinga in grammatica magistros, quando professorem bonarum artium tam infense persequitur et hostiliter. Non jamdudum a Dec servamur, nos ut conditiones deficiant.
Habes, mi Blaurere, mentem meam. Potius quidvis faciam, quam ut istorum libidini paream, principi quidem ejusque vicariis et rectori pariturus, caeterorum nemini. Sed (utspero) désistent isti, nisi manifestissime inyideant summam et utilitatem et celebritatem universitati, quœ professione nidla apud exteros commendari suspicique poterat magis quam aristoteliea, prsesertim ab eo, qui ea in [re] non dubitat cum maximis viris pedem conferre, nedum cum istis sycophantis.
Utcumque sit, si persistant isii, deturque perfldi» eorum locus (nam perfidiam voco ubi non servantur con venta), perâciam'publicis sçriptis (nam si natura negat, facit indignatio versum) ut hœc passim innotescat malignitas, discantque cœteri talibus quam antea cautius Hdere. Honestior erat prsstextus abigendi mei, si quam petii conditionem dixissent non se (nunc) posse per œrarii publici inopiam mihi condicere. Potuissem tantum dicere : « Tubingam vocatus primus e professoribus veni, primusque abeo.... Ens entium, miserere mei. »
Hsec ad te fusius, quœ rogo illis ostendas, aut ipse ad illos acerbiora rescribam, qui se nihilo inferiorem nisi titulo deprimere frustra nituntur. Bene vale, vir humanissime, et veritatem, quod prjBcipuum est antistitis munus, tueare.
Gulielmus Bigotius (si diis placet) in bursâm redigendus*
Tubinga^, 1530.
Épistre de Bigotins a Saincte Marthe. 1640.
Vn mien Amj, dauant qu'auoir enquis Mon iugement sur rythmes : m'a requis, Qu'un Epigramme à toj ie luy baillasse, Cuiddant que ce, que ie blasme, louasse, le blasme fort (sans rien dissimuler) Voire et du tout ie uouldrois annuler, Si ie pouuois, tes uers que fais en rythme :
Veu mesmement, que plus aurois d'estime, Si te uoulois addonner aux sciences, Desquelles as du Seigneur, les semences, le ne dy pas, que Dames et Seigneurs, Pour resiouir et recréer leurs cœurs.
Commettent cas lequel soyt d'eulx indigne, D'escrire en vers quelque matière insigne :
Aussi à ceulx qui n'ont assés d'esprit.
Pour attenter haultain cas par escript :
Ou bien s'ilz ont leur esprit admirable, Ilz n'ont esté (par sort desraisonnable) En leur Jeunesse, aux Escholes instruicts :
Concedderay tel vers, pour leurs deduicts :
Mais les scauants trouueroyent fort estrange. Si un Langey, en un rythmeur se change.
Tu me diras possible, que Dolet, S'est bien demis à quelque triolet.
Je te respons ce qua luy mesme ay fait.
Que d'esprit grand doibt sortir grand effect. Mais si tu ueulx a ceste fin la tendre.
Que par tes uers puisses proffit prétendre, (Car auuourdhuy rythmes sont en uigœur.
Et hault scauoir recuUé en langœur : ) Je te pourray par tel sy, excuser, Que, sans iamais aux r;vi.hme8 t'amuscr, Retourneras à ton meilleur estude.
Jo ne suis point un stoique si rudde,
ai4 APPENDICE.
Que ie n'entende assés bien de moj mesme.
Qu'est mal aisé de monter roidde terme Au bon cheual, qui n'a heu sa pasture :
Auôsi ne peut qui paouvreté endure, Phjlosopher, né haults Mets entreprendre.
Si no doibs tu, ô Saincte Marthe, entendre.
Que ceste noble, et illustre Princesse, Que tu as prinse en refuge et addresse.
Te prise plus par ta Francojse rithme.
Que ne feroit pour un Oeuuré Sublime.
Tesmoing i'en suis, car lorsque ie lisois Dedqns Paris, ou Cardinaulx i'auois, De mon scauoir tous portants tesmoignage :
Recullé fus par aulcun personnaige.
Qui ne porta proffît aux Ëscholiers :
Car espéroyent, que Sophistes lourdiers, Seroyent par moy exterminés de France.
En ce temps la qu'on me âst telle oultrance, Chascun craignait pour moy parler au Prince, Ceste Princesse, en print bien la Prouince :
Disant, qu'auoys (comme on m'a recité) Le bruit ^ pris, de l'Vniversit^.
De ce, me sens à elle tant tenu.
Comme si l'eusse aulcun bien obtenu De ce hault Roy, de Vertu décoré.
L'esprit duquel (i'en suis bien asseuré) Si l'on souifroit ce diuin Art entendre.
Il passeroit en scauoir Alexandre :
Car il est Prince, en tout cas si parfaict, Qu'onques un tel la Nature n'a fait.
Pour reuènir donques à mon propos.
Si la Princesse a heu cueur tout dispos, Dauant le Roy tant bien me soubstenir, le te requiers, cela de moy tenir.
Qu'en délaissant dorenâuant tels mettrcs.
Prennes plaisir retourner a tes lettres.
En aduanccant ces langues en praetique,
Desquelles as si bonne théorique.
En ce âiisant» honneur tu gaigneras, A la Princesse aussi» plus complairas.
Et au Seigneur, qui pour orner le Monde, Veult, qu'un ohascun tant seulement se fonde. Et tienne felrme, à la uacation A laquelle, à son inclination.
Si tu me dj, que mojmesme ie rithme.
Certes aussi point ne t'en desanime.
Pourveu, qu'après labeur de grand' durée Soit seulement l'Esprit qui se recrée.
Carmen supplex. 1549.
Humanum qui morte tua genus eripis orco Conciliasque Patri, certus mediator et idem Cum Pâtre rex, regnique datbr sublimis çlympi, Solvo equidem primum grates tibi, Christe, supremas De prœsenti animo, mihi quem discrimen ad omne Sufficis, haud patiens a te discedere victum. Quis nisi tu nitro excusas tôt glandibus, et tôt Me gladiis, me naitfragiis, me pestibus atque Ereptum vario tali discrimine servat?
Quis tamen orbe locus, quse gens testetur et ausit Dicere Bigotiom, nisi trux compelleret hostis, Conseruisse manus aut invasisse priorem?
Me vix anniculum, quum nutrix extera peste Et reliquus fiagraret agerV regalis ad oram Tramitis expositum servasti, Christe, periclo. Nostra scit hoc regio et memini narrare parentem. Qui tune prssteriit maturans altéra qusedam.
Se, duce te, reperisse vêpres natum inter acutas. De cujus ibidem arridentia mora legentem. Te nostrse rectore famis. Quœ me altéra demnm
Clava contra défendit acutos
Ardentesque duos angues ? * '
Ira un us tigrim, sphingem alter fraude prœisset;
Mons malus hune genuit, Calveria Gorgonis illum.
Déni que quo, nisi te, nostrum ulciseente dolorem
Ac ignomîniam, sit amicis nocte prchensus,
Mique per hos, quos ante minis spe carceris ursit,
Poplite cum gemino, geminis cum naribus, aures
Principium pœnse dederit Fontanus adulter.
Colla brevi te idem laqueo spirante daturus?
Tu quam furta gravas mœchorum, quamque Tolosa es
Dura veneûciis et quanto examine libras
Hospitis incœstus hac, spero, morte probabis.
Quid? quod (mira fides semperque stupenda) Nemauso
Mille satellitibus me tune quserentibus unum.
Par fora perque vias perque interiora domorm.
Par fora, perque vias eduxti, Christe, periclo?....
Gratia par etiam quod opus te hoc auspice tantas Inter ego curas potui conscribere, demum .
Quod duce te didici (tua quœ mihi gratia rara est) Omnia quse novi, latise nisi semina linguœ, (Atqu8B hœc pauca quidem) nuUo prœeunte magistro.
Amplius oro tamen, Patris o sapientia luxque. Ne mihi nequidquam dederis tua symbola, diva) Gestamen sophise, neu me lustrasse sagacis Naturœ sécréta velis, ut talia nunquam PrsB turbis tegnisque fori miracula prodam....
Genus affecto logica mihi lege docendi
Liberius, nec adhuc trite ulli tramite pergo. Pergo per anfractus, per rupes, perque salebras, Explanans his ante viam, qui pone sequantur, HsBc ad summa brevi sophiae ducturus et ipsos. Tum vero quantis animis et pcctere surgo, Res sacras si quando notha ratione profanus Urget Aristeteles? Quoties ego comi nus illum Enso suo jugulo? Quoties vcl sacra taceret Pagina, veridici nec habcrent ista prophetfe, QuaD tetigi, contendo tamen sic esse proloque?.... Cedite, Dsedalea; Junonis ccdite, pennae :
Quas ponnas facit ipsc Dons, non magna vorcntur
Flamina, non solis radios, non denique soleml...
.... Erit ut reditus mihi dent mea jura secundos Ut spero, et versis cedat juri injuria fatis, Et tibi victrices, victrix academia, palmas Victor ego referam, et quam sorvitute laboro Acer et invictus septenos jamque per annos Eripere, eripian : mené hoc desistere csepto Inçolumenl; quem nec Putei lethalis abjrssus, Temierit, divine minax fuget hasta Georgi ^?
Haud ita, nec stabilis sic prodam signa colomnse!...
Methse, mi electse, quanquam fora garmla pellant, Nobilibu9 certe invitis et plèbe, Nemauso, Ne me propterea foribus reppellite vestris.
Non ego vanus ero, nec forsitan indecor hospes. Mosellam Ausonius, Mosellanas ego Methas iËmulus extoUam, quanquam arte et carminé dispar....
Epistola antiloffica. 1549.
Quod [Baduellum] oppugnem, non tam oppugnandi quam repugnandi animo, id fecere me intelligi volo, qui nisi quadamtenus hic oppugnem mmc, et in mea detentione jam oppugnassem, ipsumque ostendissem eumesse, quod ad religionem attinet, quem me ângit, idque inquisitione constare, non eram ejus et sui sequacium contra me testantium ostensurus neque levitatem, neque odia, neque testimoniorum ad hœc consequentem suspicionem. An non levitatem suam produnt et inconstantiam feminese dubiô procul simillimam? Femina vult, non vult; isti sentiunt, non sentiunt; probant, improbant. Qu8b siquidem abominanda pleraque de religione et sentiunt, et sentiendis illis se unos sapcre, spiritumque Evangelii tenere jactitant, illa in me ad mei perniciem comminiscuntur et testimoniis astruunt suis. Quod qui est, nisi
* Allusion aux Grands Jours du Puy et à la place Saint-Georges de Toulouse, où se faisaient les exécutions.
qu8& probant improbare? Jam quod odium odio sectariorum, praesertim Ghristum de hocmvnâo tollentium, esse capitalius potest?
Yixi inter germanos superiores, qui de corporid prsesentia nobis assentiuntur, quse jampridem sentio ei sentiens ibidem et disputans liberrime, nihilo propteréa factuB eis neque odiosipr, neque offîciis recipiendis ab eisdem'diminutior. At quum ad Galliam per signarios, qui signum pnesentia» non prsesentiam ponunt, reverti, ibiqae aliquamdiutius mansi, Deus bone! quam, religiose et superstitiosê abhorrebant isti a me! rêvera plusquam ab Ethnico et Publicanou Romani cum ceteris de gloria, cum Gallis de vita dimicabant; cum superioribus germanis de veritate nobis, cum signariis de vita pugnandum est. Quid? si meorum mihi malorumuna scaturigo est Eucharistia^ sicut Athanasio suorum persona secunda Trinitatis ?
Egone« si linguis loquantur angelorum et charitatem non solum non habuerint, sed in suum proximum sœviant, evangelistas credam, pieque et sinceriter sapere confltear, quasi in animam malevolam introeat sapientia, et se Deud» qui inônita sapientia est, communicet istis vasis electionis, hoc nihilo sapientius facturus, quam si vinum generosissimum peracido vasi reponas? Nos autem, qui Dei verbum non reliquimus, nec ita proinde sumus ab ipso relicti^ quin inimicorum saluti bene consultum yelimus, eis ea de re opusculùm scribemus, bis exempti miseriis, quod subjecta flde simul et cognito nostro Prœludio (ciyus a lectione consulo ne suo nostri odio absistant) spero futurum luce meridiana clarius. Nunc ad propositum revertô.
Baduellus, hostium meorum prsesidio confirmatus, de liberis, psedagogisque eorumdem, lis potissimum, quibus verborum quam rerum copia ut facilior, ita gratior erat, sibi exercitum confiât. Apud quem habita gravi concione, et ea lectionis loco, multa dux militise fortissimus in nos et de nobis conquestus est^ quorum summa erat philosophiam perniciosissimam esse et moribus et pietati; quare.se et eam, et philosophum, et phîlosophastros optimatum civitatis
ope abacturum. Quantum autem vox ista grati» et residua conoio ejus, quam non dixerat, sed vomuerat» apud alteros emunctse naris auditores invenerit, ex.eo licet intelligere, quod sor(M*îus ejus, Garolus Rozellus, philosophisB jam tum prselector eximius, nec modo lega]i scientia ioainor, non afânitat^ conjunctissima retineri potuit, quin strenue illi resisteret, etrationibus illum pudefaceret et conturbaret eiquieitis, ut de cœtero non ausus sit nequeaperto marte congredi^ neque se belli fortunœ committere. Quid igitur? divertit ad insidias, certe noctumas, quœ tamen interdiu nulli non paieront. Quasnam illas? Famosos in me libëllos noctu affigi vicatim jussit, quibus et alia in me sane quam multa et in primis illud mihi vertebat maximo probro : mè admodum et latini sermonis rudem et barbarum, barbarisBque propugnatorem^ nec proinde in universitate jam per Baduellum politiori ferendum.
Barbarus autem sim, au perpolitus, quid ad professionem meam, quanî re non oratione yel elegantis volunt stoïci tractandam? Yerumtamen perpenderit Baduellus, non quemadmodum barbarus ego sum, ita Getha sit ipse quispiam,
Vervecum in patria, crasecque sub aère natus,
qui tam rudls sit rerum semel omnium ut (quod de Gethis proditur) vix norit ad quaternium numerando pervenire. Veteri proverbio receptum est, scientiam non habere inimicum prseter ignorantem, idque recurrit, ut, qui eam oderit, ipsam ignoret. Profligat autem pbilosopbiam Baduellus; quid igitur in bac ille tenere judicandus estFCiceroniana quœdam, fateor, Platonem spirantia Verbis mutatis opusculis suis inscrit ac inculcat; verum ostentatione, non judido boc illum facere suse pbilosopbicœ lectiones, deque ipsis querimonise sjndici cum lite nostra judicandse satis ae supra déclarant. Quomodo me puerum versus facientem memini Pleiadas, Boatem, et id genus astronomica solitum e VirgiKo mutuari, non judicio, sed juvenili gloriola. Jam in pœsi et historia quid iste habeat, qui vix Gœsarem, nequaquam Terentium, quanquam bunc Giceroni familiarem, illum ejus-
dem Tullii sententia pure scribentem, in coUegio vix docorc passas sit. Ubi omitto dicere qua temeritate et violentia non primarius in meas .primaiii partes ac offîcium invaserit. Jam scripta illius, quis non videt quam jejuna, quam macilenta exsistant et exsucca? ut excurrendo légère illa possis, relegere dedigneris^ tanquam quse nihil habeant solidi, nihil faciant ad famem, quœ nihil sucei, nihil ad sitim. Egone Baduellum, qui suo sit et suoruna judicio orator Gallis&maximus, nec ciceronianus, sed potius Gicero alter, concessero talem esse, nisi oratorem mihi definias, qui ad Ciceronis corticem hserens semper medullam attigerit nunquam....
Portasse quseris de belli tandem inter nos exitu. Quis, rogo, miretur contra velitem hune etlevis armaturœ militem nos belle factos superiorcs, praesertim uses prsestantibus armis, nimirum socraticis, patientia vidélicetet moderatione incredibili? Quibus victus iste ac fiisus Carpentoractum ad scholas regendas cum parte oopiarum evasit. Ubi digladiatus iterum cum Jacobo quodam Normano doctissimo, et id nihilo quam mecum felicius, ipse partim eo pudore, partim causa grayiori, quam paulo post subjiciam, Nemausum inexpectatus indesideratusque rediit. Quid ego tum illi ? Reddidi sane bonum pro malo. Nam tum causam secundam ejus fugœ ignorans, quacumque yalui apud populum fide et gratia perfeci, suum ut illi stipendium redderctur. Vah! ingratissimus homo minime propterea conquievit quin, partim ex hostibus impulsus ihcis, partim suapte natura dominandi percupidus nec invidia minore exustus (eum enim loliginis tingit succus)» in me bellum instauraret. In. quo iisdem rursus armis, quibus. antea, fractus, tolcrantia et sequanimitate, Montempessulum cimi reliquiis factionis suse scholam moderaturus confugit. Ubi jurgiis iterum ac sua insolentia fecit, ut, quum scholam haberet nuUam, nisi auditores octo scholam quis esse putet, Nemausum rursus cogitarit, nusquara alibi suse licentied perfugium tutius opinatus futuruni.
Quo pœne tempore, qui quintus dies Idus juniasfuit, meus mihi dolendus semper ac deplorandus supervenit casus. Ex quo ad aulam teque, ianquam ad asilum residuœ meae salut is
refugi. Praeclaram igitur rei bene gerendse occasionem mei hostes nacti, Baduellum accersunt, non id penuria doctorum impulsi : quandoquidem tum viri pro me uno quinque, totidem lectionibus pro una mea dandis^ se ultro civitati in absentiae meœ supplementum obtulenint, sic ilii profecto génère omni doctrinsB exculti, Baduello ut fecerint, vel in se disputandi, vel responsandi sibi ipsis optionem frustra et delectum. Nam mercedis loco ac didactri atrocia plurima verba, carcerum minitationes, repulsam violentam, denique si non verbera, verberum certe affinem depulsionem reportarunt. Itaque Baduellus, etsi mihi cum hostibus de meo hic statu causa pendebat, vi tamen in conditionem meam intruditur, nullajuriprorsusreverentia superstite. Potitus igitur rerum securusque, ut confidebat, dominii, regnare cœpit, ut si alias unquam, insolenter. Formam œdepol quamdam, fîguramque dixisses proscriptorum et occisorum, qu», post civilia bella, nutu ac libidine yictoris eduntur. Hei Bigotianis omnibus I Discipuli nostri conturbantur, excluduntur provisionibus, exterminantur civitate; breviterin eos, quidquid libet, licet.
Fragment d'une leçon de Bigot sur le libre arbitre, 1549»
{Prœl, PkiL Christ, p. 463. Fin.)
Ego uti de me exemplum afferam : sexto decimo abhinc anno, armis sponte positis, omnique abjurata simul insania juvenili, me ardore magno ad philosophi» intermissa studia regressurum constitui : scilicet hoc mihi proposito delec* toque studiorum meorum fine, ut, quia disciplinas ceteras conspiciebam illustrari passim, philosophiam vero jacere unam atque negligi, rem me dignam rebar, si optimam corporis constitutionem, acres spiritus, ingenium haud languens et id genus Dei et naturae in me dona, utilitatis communis et patriœ meœ omandœ causa^ ad illustrandam olim scri* bendamque philosophiam convcrterem.
Et hune quidem finem ac scopum meorum mihi studiorum, tacitis naturse igniculis incitatus, quum propositum
haberem atque jam tum appeterem, ecce practicus in me intellectus, appetitu hoc et dcgiderio impulsus, de mediorum inventione eo conductonim cogitavit, Ea vero quum singularia esse debeant (Dam talium solorum actio executioqiie est), nihil aUtem intellectus practicus in se gerat aptid se singulare..., practicus meus intellectus ^rimam, pJian* tasmaûis per illustratam phantasiam sibi prsesentatis, rationcque sua eis prospectis admota, indicavit societates perniciosas sibi abjurandas horum et illorum. Sed quinam devitet? Durum est enim assueta relinquere. Aliis igitur inter hœc appulsis et consultis a se phantasmatis variorum locoruin, quœsivit et consultavit ad sjlvasne et abdita loca, an potius Lovanium, universitatem exteram istudiis âorentissimam, adeat.
Ratione igitur itdductus elegit et prseoptavit Lovanium; sed dubitavit amplius de alio hue pertinente medio, nempe de viatico et necessaria ad illud institutum pecunia; quare patrem adeundum putayit et nixis ratione precibus ad hoc posterius induoendum; atque ita demum ad hoc se determinavit. Hic finita exstitit mediorum ad optatum finem conducibilium inquisitio inventioque, appellari solita consultatîo. Cujus quidem consultationis resolutionem sive condusionem postremam continuus excipit appetitus, motor scilicet nostri, ad id primo complectendum, quod fuerit consultationis ejusdem extremum. Unde non maie illud Aristotelicum, id quod in inventione ultimum, primum âeri in executione, nempe in hujus operatione appetitus. Adivi ergo patrem ante omnia, perfeci suppeditaret proposito necessaria, post Lovanium appuli, ibique et inde post, qui adeundis periculis antea vit» non peperceram, nihilo magis in consequendse eruditionis causa volui studendo immodice mihi parcere.
Un peu pluit loin se trouvent ces syllogismes : Indignum est pbilosophum christianum, et eum innocentem^ Anitiana comitia et judicum ibi formidare censuras; ego sum philosophus christianus et ejus insons, cigus prsevenior culpœ : indignum est igitur me comitia illa suffugere. Ecce que
syllogismo protinus et actu ipso appetitus meus me Anitium movet. nie vero aller, scilicet : studia publica simt anteferenda privatis; Lovanium est studium, seu universitas percelebris ; ergo secessui est Lovanium prseferendum, non est quin actu moxque ac immédiate impellat, sed interventu privatœ opinionis....
Corrigit ac emendat ratio sensum : Gratus est tertiana laboranti frigidaB potus; at ratio medici judicat bunc jecur obstructurum et proinde febrim adaucturum. Sic me hortantibus amicis ut per bos ardentissimos SBstus ego, vix raorbo gravi ssimo liber, valetudinem curem, laboribus parcam, breviter me otio et deliciis ea causa dedam, quse res sençu perjucundaB sunt; sed mea me ratio ac intellectus practicus ab hisce debortatur, persuadetque mihi potius brevi moriendum, vitam ac honorem meum boc labore defendendo, quam vitam eamdem per dedecus, cum inimicorum ludibrio, diutius protrabere.
C'est ainsi qtee Èigot tire presque tmg'ours de lui-même ses exemples. Il répète sans cesse : Bigotius est albus, par allusion soit à la blancheur précoce de ses chevetuc, soit à celle de son teint. Il ne nous laisse pas non plus ignorer qu'il avait les yeu^ verts et le visage coloré.
