‹ Corneille Agrippa (volume 2)Chapitre 41 sur 46 · X.XXIV · texte numérisé non relu

X.XXIV

BIBLIOGRAPHIE DES OUVRAGES d' AGRIPPA

Nous donnons ci-après quelques renseignements sur les éditions des ouvrages d' Agrippa publiées de son vivant. Nous signalons les bibliothèques où nous avons pu en reconnaître des exemplaires, ainsi que les ouvrages de bibliographie, la Bibliothèque curieuse, de David Clément, et les Annales typographici, de Panzer, où se trouvent décrites celles qui ne nous sont connues que par ces indications. Nous devons au savant M. Van der Haeghen les renseignements qui concernent les bibliothèques de la Belgique et de la Hollande.

1. — (v. 1526). Du sacrement du mariage. Texte latin et traduction française par l'auteur. Sans date, sans nom de lieu ni d'imprimeur (Lyon? Append., n° XXVIII). — « Henrici Gor- « nelii Agrippe De sacramento matrimonii declamatio. » — Un vol. très petit in-S" de 35 fol. non paginés, lettres A.-E., caract. goth. — Bibl. nat., à Paris, Z anc. 2552.

2. — (v. 1526). Pronostics astrologiques, (sans date, sans nom de lieu ni d'impr. ?) (Lyon? -Append., n° XXVIII). — « Prog- «. nosticum. » — Un vol. vraisemblablem. impr. en caract. gothiq. (?)

3. — 1529. Les petits traités. Anvers, Mich. Hillenius. — « Hen- « rici Cornelii Agrippa;, De nobilitate et prœcellentia fœminei « sexus ad Margaretam Augustam Austriaco et Burgundionum « principem; Expostulatio cum Jeanne Catilineti super exposi- « tione libri Joannis Gapnionis de uerbo mirilico; De sacra- « mento malrimonii declamatio ad Margaretam, Alenconiœ du- « cem; De triplici ralione cognoscendi Deum liber unus ad

NOTE XXXIV

« Guiliolmiim Paleologum marcionem Montisferrali ; Dehorlatio « gentilis Iheologiee ad episcopum Vasatensem; De originali « peccalo dispulabilis opinionis declamalio ad episcopum Cyre- « nensein ; Regimen adnersus peslilentiam ad eumdem episco.» — Marqué à la fin : « Antuerpise apud Michaelem Hillenium in « Rapo, an. mdxxix. » — Un vol. in-8" de 84 fol. non paginés; caractères italiques. — Bibl. nat., à Paris, Z-i-1403; Bibl. r. à La Haye. — Panzer, VI, 14; IX, ,348, n" 113.

4. — 1530. Le couronnement de Charles-Quint. Anvers, Martin. Csesar. — « Garoii V coronalionis historia per Henricum « Cornelium Agrippam ejusdem sacratissimo3 maiestalis ab « archiuis et consiliis indiciarium. Excudebat Martinus Gaesar, « MDxxx. » — Un vol. in-8°. — Bibl. r. à La Haye; bibl. de l'Univ. à Louvain. — Panzer, IX, 350, n- 139 c,

5. — 1530 (septemb.). De l'incertitude et de la vanité des sciences, etc. Anvers, Joan. Grapheus. — « Splendida) nobililatis viri « et armataî militise equitis aurati ac utriusque juris doctoris, « sacrée Ceesareas maiestatis a consiliis et archiuis indiciarii, « Henrici Gornelii Agrippaî ab Netlesheym,De incerlitudine et « vanitate scicntiarium et artium atque excellontia Verbi Dei « declamatio, Nihil scire fœlicissima vita. » — Signé à la fin : « Joan. Grapheus excudebat anno a Ghrislo nato md.xxx mense « septemb. Antuerpiœ. » — Un vol. petit in-4" de 170 folios non paginés; caract. rom. — Bibl. Arsenal à Paris, 4°, S. A. 717; Bibl. de l'Univ. à Liège; Bibl. r. à Bruxelles, v. H. 3601, 3602; Mus. brit., 721, h. 5. — David Clément, I, 81. — Panzer, VI, 16; IX, 3i9.

6. — 1531 Qanv.J.De l'incertitude et dô la vanité des sciences, etc. Sans nom de lieu (Cologne, Append.. n» XXIX). Euchar. Cervicornu. — « îlenrici Gornelii Agrippas ab Nettesheym, De ;< incerlitudine et vanitate scicntiarium declamatio invectiva qua « universa illa sophorum giganlomachia plusquam Herculea « impugnatur audacia, doceturque nusquam certi quicquam per- « petui et divini, nisi in solidis Dei cloquiis, atque eminenlia « Verbi Dei latoro. Capita tractaaderum totius operis sequens « indicabit pagella. Apud Eucharium Agrippinatem, anno 1531

•APPENDICE

« mense januario. »— Un vol. in-8° non paginé. — David Clément, I, 83. — Panzer, VI, 414, n» 608.

7. — 1531 (janv.). De l'incertitude et de la vanité des sciences, etc. Sans nom de lieu ni d'imprimeur (Anvers? Append., n- XXIX). — « Splendidœ nobilitatis viri et armalaî militiae « equilis aurati ac utriusque Juris doctoris; sacrte GaîsareiE « maiestatis a consiliis ac archivis indiciarii Henrici Cornelii « Agrippse ab Nettesheym, De incertitudine et vanitale scien- « tiarium atque artium atque excellentia Verbi Dei declamalio. u Capita tractandorum totius operis sequens indicabit pagella. « Nihil scire felicissima vita, anno mdxxxi mense januario. » — Un vol. in-8°. — Bibl. de l'Univ. à Louvain, — Panzer, YI, 417, n° 6Î9.

8. — 1531 (té\ï\),De l'incertitude et de la vanité des sciences, etc. Paris, Joan. Petrus. — «Henrici Cornelii Agrippse ab Net- « tesheym splendidissimse nobilitatis viri et armatae militiee « equitis aurati ac LL. doctoris, sacrse Ccesa,re£E maiestatis a « consiliis et archiuis indiciarii. De incertitudine et vanitate « scientiarum et artium, atque excellentia Verbi Dei declama- « tio. M-/1TS1J.01 [J/rjTS p.£XtTxa. Nocet empta dolore uo- « luptas. Parisisiis apud Joannem Petrum, in vico Sorbonico, « anno mdxxxi. » — Signé à la fin : « Parisiis apud Sorbonam, « opéra et impensa Joannis Pétri, anno 1531, mense februa- « rio. » — Un vol. in-8° de 4 fol. non paginés et 151 fol. paginés ix-clix, plus 1 fol. non paginé avec vignette au verso; caractères romains. — Bibl. nat., Paris Z anc. 2553, 2. — Panzer, X, 17, n-SOôO, b.

9. — 1531 {ÎQwv.). La philosophie occulte. Livre premier . Sans nom de lieu (Anvers). Joan. Grapheus. — « Henrici Cornelii « Agrippée ab Nettesheym a consiliis et archivis indiciarii sa- « crae Cœsarese maiestatis De occulta philosophia libri très. « I. G. » — Signé à la lin du livre P-- : « Joan. Grapheus excu^ « débat sub intersignio Tiliœ, in vico vulgariter nuncupato de « Lombarden veste, ubi et prostat. anno 1531, mense februa- « rio. » — Un vol. in-4''. — David Clément, 1, 93, note 92. — Panzer, VI, 17, n« 143.

NOTE X.XXIV

10. — 1531. La philosophie occulte. Livre premier. Paris, Chrlslian. Weclielus. — « Henrici Cornelii Agrippa a consiliis « et archiuis indiclarii sacra3 Cœsareaa maiestatis, De occulta « philosophia liber primus, prius Antuerpias cum imperatoris « se.xennali priuilegio emissus ; duo autem reliqui quorum in- « dex huic appressus est dabuntur ubi primum ita patientur « auloris occupationes. Parisiis excudebat Chrislianus Weclie- « lus sub sculo Basiliensi in uico Jacoba9o, anno 1531 ». — Un vol. in-8'; 16 folios non paginés, puis 203 pages numérotées, plus 2 folios non paginés; caractères italiques. — Biblioth. Sainte-Geneviève, à Paris, R. 436. - David Clément, 1, 92, note 91.

11. — 1531. De l'incerliiude et de la vanité des sciences, etc. Cologne. Melchior Novesianus. — « Henrici Cornelii Agrippte « ab Nettesheym, De incertitudine et vanitate scientiarum de- « clamatio invectiva, qua universa illa sophorura gigantoma- « chia plus quam Herculea impugnalur audacia, doceturque « nusquam ccrli quicquam perpetui et divini, nisi in solidis « atque eloquiis eminentiaVerbi Dei latere.Capitatraclandorum < tolius operis sequens indicabit pagella, anno 1531. » — Signé à la fin : « Coloniœ M. N. excudebat. » — Un vol. in-8°. — Bibl. d'Utrecht; Bibl. r. à La Haye: Bibl. r. à Bruxelles; Mus. brit., G. 8. c \\. - David Clément, I, 8i. — Panzer, VJ 417 n° 628.

12. — 1531. De l'incerliLude et de la vanité des sciences, etc. Anvers. Sans nom d'imprimeur. — « Henrici Cornelii Agrippai « ab Nettesheim splendidissimte nobilitatis viri et armate mi- « litiae equitis aurali ac LL. doctoris, sacrœ Cœsarcee maiestatis « a consiliis et archivis indiciarii. De incertitudine et vanitate « scientiarum et artium, atque excellentia Yerbi Dei declama- « tio. Apud florentissimam Antverpiam, 1531. » - Marqué à la lin : « Bcne vale, ex oflicina. nostra. » — Un vol. in-8'. — Bibl. r. à Bruxelles, V. H. 29541. - David Clément. I, 8i. - Panzer, Vf. 18, n" 150.

13. — 1531 (juin). Oraison funiibre de la princesse Marguerite. -Anvers. Martin. C;csar. « Henrici Coriiolii Agripp;u, Ora-

APPENDICE

« tio in funere divaî Margaretœ Austriacorum et Burgunrlio- « rum principis œterna memoria dignissimce habita. Martinus « Caesar excudebat Antverpise, anno a Christonato 1531 mense « junii die sexto. » — Un vol. in-8°. — Bibl. r. à La Haye. — Panzer, VI. 17, n» 148.

14. — 1531. Commentaires sur Z'Ars duevis de Raimond Lullc. Cologne. Joan. Soler. — « Henrici Corn. Agrippœ in « artem breuem Raymiindi Lullii Gommentaria. Colonise, opéra « joannis Soteris. Anno 1531. » — Un vol. in-8°. — Panzer, VI, 415, n» 61G.

15. — 1532. De Vincertitude et de la vanité des sciences, etc. Sans nom de lieu ni d'imprimeur (Cologne? Append., n" XXIX). — « Henrici Gornelii Agrippaj ab Nellesheym, De incertitu- « dine et vanitate scientiarum dcclamatio invectiva, qua uni- « versa illa sopliorura gigantomachia plusquam Herculea « impugnatur audacia, doceturque nusquam certi quicquam « perpetui et divini nisi in solidis Dei eloquiis atque eminentia « Verbi Dei latere. Capita tractandorum totius operis sequens « indicabit pagella. Anno 1532, mense januario. » — Un vol. in-S°, alph. I; feuilles 3. — David Clément, I, Si, 85. — Panzer, VF, 418, n" 645.

16. — 1532 (mai). Les petits traités, avec treize lettres et cinq épigrammes. Cologne. Sans nom d'imprimeur. — « Henrici « Cornelii Agrippa3, De nobilitale et praecellentia fœminei « sexus ad Margaretam Augustam Austriacorum et Burgun- « dionum principem ; Expostulalio cum Johanne Gatilineti « super expositione libri Jobannis Capnionis de uerbo mirifîcoi « De sacramento matrimonii declamalio ad Margaretam, Alen- « coniae ducem; De triplici ratione cognoscendi Deum liber « unus ad Guilielmum Paleologum marcionem Montisferrati j « Debortatio gentilis theologise ad episcopum Vasatensem; De « orlginali peccato disputabilis opinionis dcclamatio ad cpm. « Cyrenensem; Re{;imen adversuspeslilentiam ad eundem epis- « copum; Sermones duo de vita monaslica et de inuentione « reliquiarum diui Anthonii eremitœ. An. mdxxxh, mensc « maio. 1) — Marqué à la lin : « Fihis, Goloniaj. » — Un vol.

NOTE XXXIV

in-8°, non paginé. — Bibl. nat. à Paris, Z 1403; elX -y- 2204; Bibl. Mazarine, à Paris, P. 809; Bibl. r., à La Haye; Mus'. Brit., 4373. a. — Panzer, VI, 422, n" 674.

17. — 1532 (sept.). De l'incertitude et de la vanité des sciences, etc. Sans nom de lieu ni d'imprimeur (Paris? Append., n" XXIX). — « Splendidissima3 nobilitatis viri et armatœ mi- « litige equitis aurati ac utriusque juris doctoris, sacr2e Caîsareœ « majestatis a consiliis et archiuis indiciarii, Henrici Gornelii « Agrippœ ab Nettesheym, De incertiludine et vanitate scientia- « rum et artium atque excellenlia Verbi Dei declamatio, nunc * denuo recognita et scholiis marginariis illustrata. Nihil scire « felicissima vila. Anno 1532, mense septembri. » — Un vol. in-S», de 351 pages sans le privilège, la table, 1 epître dédical. et la préface. — Bibl. d'Utrecht. — David Clément, I, 85. — Panzer, VI, 421. n°'672, 673. - Un exemplaire de cette édition, à la biblioth. du roi de Hanovre, portait imprimé à la main, sur le titre : « excudebat Jo. Prael. » Ruse de libraire, dit David Clément (I, 85, noie 81). Cette édition avait été vraisemblablement imprimée clandestinement à Paris postérieurement à la condamnation de l'ouvrage par la Sorbonne.

18. — 1533 (juillet). La philosophie occulte. Livres I, II, IH, Sans nom de lieu ni d'imprimeur (Cologne, Joan. Soter. Append., n" XXX). — « Henrici Gornelii Agrippée ab Nettesheym « a consiliis et archivis indiciarii sacrœ Gajsareœ majestatis de « occulta philosophia libri très. Nihil est opertum quod non re- » veletur et occultum quod non sciatur. Matthaîi X. CUm gratia « et privilégie Cœsareœ majestatis ad triennium. » Avec un portrait d' Agrippa imprimé au milieu du titre. — Marqué à la lin : « Occultce philosophito Henrici Gornelii Agrippœ finis. « Anno MDXxxiii, mense Julio. » — Un vol. petit in-f» de 6 fol. non paginés, plus 362 pages numérotées en chilTr. rom. — Bibl. nat., à Paris, Z 1983, A.; Bibl. Arsenal, S A, iil-f. 1252; Bibl. Mazarine, 3760; Bibl. de l'Université à Gand. ; Bibl. d'Utrecht;

, Bibl. de l'Université à Louvain ; Bibl. de l'Université ù Liège ; Mus. brit., 719, k. 3 (I); 30 f. (131. - David Clément, I, 91. ~ Panzor, VI, 426, n- 725; XI, 401, n" 725 b.

APPENDICE

19. — 1533 (juillet). La philosophie occuUe. Livres I, II. 111. Sans nom de lieu ni d'imprimeur (Cologne, Joan. Soter. Append., n° XXX). — « Henrici Gornelii Agrippaj, etc. » (même titre sans le périrait, et môme marque à la lin que le n" 18). — Un vol. petit in-1^ de 6 fol. non paginés, plus 362 pages numérotées en chilTr. rom. Réimpression du livre précédent, avec quelques changements : le portrait remplacé sur le titre par un fleuron; quelques lettres initiales remplacées par de plus belles; l'impression plus soignée du privilège ; la correction d'une faute de pagination à la p. 362, etc. — Bibl. Arsenal, à Paris, S, A., in-f. 1251. — David Clément, 1,92, note 91. - Panzer, YI, 426, n" 725 ; XI, 404, n' 725 b.

20. — 1533 (août). Commentaires sur Tarsurevis de Raimond Lulle. Cologne, Joan. Soter. — « Henrici Gornelii Agrippse ar- « matée militiœ equitisauratiet utriusque juris doctoris in Artem « brevem Raymundi Lullii Commentaria. Goloni* Joannes Soter « excudebat an. 1533, mense auguste. « — Marqué à la fin

« Commentariorum Henrici Gornelii Agrippaî in artem brevem « Raymundi Lullii finis. » — Un vol. In-S" de 13 feuilles. — Bibl. de l'Univ. à Gand; Mus. brit., 717, b. 1. — David Clément, 1, 94, note 95. — Panzer, VI, 425, n» 708.

21. — 1533, L'Apologio et la Plainte contre les théologiens de Louvain. Sans nom de lieu ni d'imprimeur (Cologne, Append., n'XXXI). — « Henrici Gornelii Agrippas ab Nettesheym, « equitis aurati ac utriusque juris doctoris, Csesareae majestatis «r a consiliis et arcliivis indiciarii, Apologia aduersus calumnias « propter declamationem de\anitate scientiarum et excellentia « Verbi Dei, sibi per aliquos Lovanienses tbeologistas inten- « tatas. — Querela super calumnia ob eamdem declamationem « sibi per aliquot sceleratissimos sycophanlas apud Gœsaream « majestatem nefarie et prodilorie illata. Anno m. d. xxxni. » — Un vol. in-8" non paginé de 90 feuillets. — Bibl. Sainte- Geneviève, à Paris, H. 1203, 2; Biblioth. d'Utreclit. — Panzer, Vl, 420, n" 726.

00 )53i. Propositions sur la monogamie de sainte Anne, avec vingt- huit lettres. Sans nom de lieu ni d'imprimeur (t. II,

NOTE XXXIV

p. 394). — « Henrici Gonielii Agrippas de bealissimae Annœ mo- « nogamia ac ifnico puerperio proposiliones abbi-eviatse et av- « ticulatee juxta disceptationem Jacobi Fabri Slapulensis in « libro De tribus et una intitulato. — EJusdem Agrippas defen- « sio proposiLionum prajnarratarum contra quemdam Domini- « castrum earumdem impugnatorem, qui sanctissimam Deiparœ « Virginis matrem Annam conatur ostendere polygamam. — « Quœdam epistoloD super eadem materia atque super lite con- « tra ejusdem ordinis hsereticorum magistro habita. — Anno m. « D. xxxnii. » — Un vol. in-S° non paginé. — Bibl. nat. à Paris, Z sans numéro, et Z 1403; Bibl. Sainte-Geneviève, H. 1203, 1,

— Panzer, IX, 155, n" 488.

23. — 1535. Les Discours, le Couronnement de Charles-Quint et les Épigrammes. Cologne, Joan. Soter. — « Henrici Gornelii « Agrippas, armatœ militice equitis aurati, utriusque juris doc- « toris. sacrae Gsesareas maiestatis a consiliis et arcliiuis india ciarii Orationes X, quarum catalogum versa exhibebit pa- « gella. — Ejusdem de duplici coronatione Garoli V Gassaris « apud Bononiam historiola. — Ejusdem ac aliorum doctorum « virorum Epigrammata. — Joannes Soter excudebat Goloniaî « anno a Christo nato m. d. xxxv. » — Un vol. in-S" non paginé.

— Bibl. nat., à Paris, V 2440 A; X -1- 2204; Z -1- 1983; Bibl. r , à La Haye; Mus. brit., 12301. aaa. — Panzer, VI, 432, n° 780.

24. — 1535. Epître apologétique au, Sénat de Cologne. Strasbourg, Petrus ScliœlTer. — « Henrici Çornelii Agrippas epistola « apologetica, ad clarissimum urbis Agrippinas Romanorum « Colonise senatum, contra insaniam Conradi Cœlin de Uhna « ord. prœdicatorii monaclium. Ex Bonna, llJanuarii. Argen- « torati apud Petrum SchœfTer m. d. xxxv. n — Un vol. in-8°. 14 fol. — David Clément, I, 94. — Panzer, VI, 12G, n° 873.

25. Sans date. — De l'incertitude et de la vanité des sciences, etc. Sans nom de lieu ni d'imprimeur (Anvers? Append., no XXIX). — « Henrici Gornelii Agrippa), ab Nottesheym, splen- « didissimce nobilitatis viri et armatao militiœ equitis aurati, ac « LL. doctoris, sacrte Gsesareœ maiestatis a consiliis et arcliiuis « indiciarii, De incertitudinc et vanilate sciontiarum ot artium

APPENDICE

«t atque excellentia Verbi Dei declamatio. » — Marqué à la lin : « Bene vale ex oflîcina nostra. Vale — 'zeXoq. » — Un vol. in-S", de 224 folios numérotés; caract. romains. — Bibl. nat., à Paris, Z anc. 2553. 1 ; Bibl. de Metz, P. 756; Bibl. r. à La Haye; Bibl. de l'Université à Louvain.

26. — Sans date. De l'incertitude et de la vanité des sciences, etc. Sans nom de lieu ni d'imprimeur, (Paris? Append., no X.XIX). — « Henrici Gornelii AgrippiE ab Nettesheym, De « incertitudine et vanitate scientiarum declamalio invectiva, « denuo ab auclore recognila eL marginalibus annotationibus « aucta. Gapita tractandorum totius operis sequentes indicant

pagellae. » — Un vol. In-S" non paginé. — Bibl. de Metz, P 1017 et L 926; deux exemplaires un peu dilTérenLs l'un de l'autre. — David Clément, I, 87.

Les renseignements qui précèdent, concernent les éditions des ouvrages d'Agrippa exécutées, à notre connaissance, de son vivant ; ce qui n'est cependant pas tout à fait certain, mais seulement possible, des deux dernières, lesquelles sont sans date. Nous ne saurions, sans nous laisser entraîner trop loin, donner sur le même plan le catalogue des éditions ultérieures qui en ont été faites jusqu'à nos jours. Nous nous bornerons à renvoyer sur ce sujet à ce qui est dit ci-dessus : pour le Traité de la vanilé et de l'incertitude des sciences (Append., n" XXIX); pour la Philosophie oceitife (Append., n^ XXX); pour VApologia et la Querela (Append., n" XXXI) ; pour le Recueil des OEuvres complètes, Opéra (Append., n<» XXXII). Nous n'avons à y ajouter que ce qui concerne les éditions ultérieures des ouvrages suivants : le Couro7inement de Charles- Quint, 1574, Bâle; 1614 (Goldast. Pol. imp.); 1673 (Schardius, Germ. script.) ; et dans le recueil des Œuvres ; — les Commentaii^es sur l'ars brevis, 1538, Salingiaci; 1568, Golon.; 1617, s. 1., et dans le recueil des Œuvres ; — la Tabula abbreviata des commentaires, avec l'Apologia, 1605, Lyon; et dans le recueil des OEuvres ; — le Traité du mariage avec le traité de l'incertitude, 1598, Colon.; 1609, s. 1.; 1643 et 1641, Lugdun. Batav. ; et dans le recueil des Œuvres ; la traduction anglaise

NOTE XXXIV

de ce traité, 1545; sa traduction française, 1726, Leyde ; — le traité De la prééminence du sexe féminin, éd. s. I. et s. d., et avec le traité do l'incertitude etc., 1598, Colon. ; 1009, s. 1. ; 1643 et 1644, Lugdun. Balav.; 1653, Hagœ Gomit.; et dans le recueil des Œuvres; les traductions françaises de ce traité, 1537, Lyon, golhiq.; 1542, s. 1.; 1578, Paris; 1713, Paris; 1726, Leyde; I80I, Paris; s. d., Paris; sa traduction italienne, 1549; ses traductions allemandes, 1540 (?), 1650; ses traductions anglaises, 1652, Londres; 1670: ses traductions liollandaise.=!, 1651, Amsterd. ; 1733, Amsterd. — L'anlidoie contre la peste, dans les « Gurationes » de Potier, 1625.

Page 1