‹ Correspondance de Bossuet (volume 3)Chapitre 304 sur 308 · Antiq. 180 (Note de ta main de Bossuet · texte numérisé non relu

Antiq. 180 (Note de ta main de Bossuet

3. Aliis sacramentorum confectionera et erogationem (Addition de la main de Bossuet).

Papa ait : « Missarum sollemnia exorsus, sacrificium in conspectu Dei omnipotentis immolavit, quo peracto ab altari exiens claudi manum tenuit..., cumque ei Dominicum corpus in os mitteret, illa diu muta ad loquendum lingua soluta est, mirati omnes, etc. »

S. Johannes Chrysostomus, Homilia de non contemnenda Ecclesia Dei et sanclis mysteriis (Tom. VI Opusculorum) ad diaconos sic loquitur :

« Si scientes aliquem esse indignumhac mensa eum participai permittatis, sanguis ejus e manibus vestris exquiretur, sive is dux exercitus, sive prtefectus equitum sit, sive ille ipse qui diademate circumdatus est ; si indigne accédât prohibe, majorem dominum habes. Cave ne irrites Dominum Deum tuum, non expurgans corpus ejus, nec gladium loco alimenti porrigas, verum etiamsi ille ob infirmitatem veniat ut accipiat, prohibe, ne metuas... Quod si ipse non audes, ad me adduc, non patiar haec audere. x\nima deficiam potius quam sanguinem Domini prseter dignitatem porrigam, et meum ipsius sanguinem profundam, priusquam sanguinem tam tremendum, secus quam convenit porrigam.»

Si ante calicem sumendus necessario fuisset Christus sub specie panis, inutilis fuisset hsec Chrysostomi monitio ad diaconos qui sanguinem distribuebant.

V. Beda, Lib. II Hisforiœ ecclesiasticœ gentis Anglorum, de tribus filiis Saberethi régis catholicidefuncti, quifidemnon susceperant, sic habet, capite v°.

« Cum vidèrent Pontificem (sanctum Mellitum, arch. Cantuariensem, qui obiit anno 62^) celebratis in ecclesia missarum solemniis Eacharistiam populo dare, dicebant, ut vulgo fertur, ad eum, barbara inflati stultitia : Quare non et nobis porrigis panem nitidum, quem et patrinostro Saba, sic namque eum appellare consueverant, dabas, et populo adhuc in ecclesia dare non desistis ? Quibus ille respondebat : Si vultis ablui fonte illo salutari, quo pater vester ablutus est, potestis etiam panis sancli cui ille participabat esse participes ; sin au-

tem lavacrum vitse contemnitis, nullatenus valetis panem vitae participare. At illi, nolumus, inquiunt, fontem illum intrare, qui nec illo opus nos habere novimus, sed tamen pane illo refici volumus. Gumque diligenter ac saepe ab illo essent admoniti, nequaquam fieri posse ut absque purgatione sacrosancta quis oblationi sacrosanctae communicet, etc. »

Hic Beda panem Eucharistlam vocat, et S. Mellitus sacram oblationem.

Et 1. IV, cap. xiv de puero aegroto cui S. S. Petrus et Paulusapparuerunt ac dixerunt... Noli timere. .. exspectare habes donec missae celebrentur, ac viatico dominici corporis acsanguinis acceplo, sic infirmitate simul et morte absolutus ad aeterna in caelis gaudia subleveris... Presbyter... missas fieri, atque omnes communicare more solito praecepit, simul et infirmanti puero de eodem sacrificio, dominiez oblationis particulam deferri mandavit. »

Optatus Milevitanus, libro II contra Donatistas.

« Vestri episcopi... jusserunt Eucharistlam canibus fundi, non sine signo divini judicii; nam iidem canes accensi rabie ipsos dominos suos quasi latrones sancli corporis reos, dente vindice, tanquam ignotos et inimicos laniaverunt.

Sanctum corpus vocatur Eucharistia.

Scriptores Ecclesiastici.

Euseb., Lib. VI Historiée Eccl., c. xliii, de Novatiano haec refert :

« Etenim oblatione facta, portionem singulis dividens, dum eam tradit, miseros homines benedictionis loco jurare cogit, manus ejus qui portionem accepit ambabus manibus comprehensas retinens, nec prius dimittens quam jurati ista dicerent, ipsis enim utar illius verbis : Jura mihi per corpus et sanguinem D. N. Jesu Christi, te nunquam meas partes deserturum, nec ad Gornelium esse rediturum. Ita miser ille, non prius gustare sinitur, quam sibi ipsi malum imprecatus sit, et cum panem illum accipiens, etc. »

Idem refert Nicephorus Lib. VI Hist., cap. ni, nisi id quod Eusebius porlionem appellat, panem ipse dicit.

Sozomen., lib. VIII Histor. Eccl., cap. v.

« Vir quidam e secta Macedonianorum uxorem habebat ejusdem sectae. Hic cum Johannem docentem audiisset..., fidem ejus amplexus est, uxoremque hortari cœpit ut idem secum sentire vellet... Nisi, inquit, in divinis mysteriis mecum communicaveris, nec consors vitae mihi eris in posterum. Tum mulier id se facturam pollicita, consilium suum aperuit ancillae... eamque sibi adjungit ad fallendum maritum. Allapso igitur tempore mysteriorum, intelligunt fidèles quid velim dicere, mulier id quod acceperat retinens, quasi Deum oratura, caput submisit, ancilla vero quae ei adstabat, id quod domo attulerat, clanculum ei tradidit. Quod cum mulier dentibus admovisset, instar lapidis obduruit. Tum mulier... ad episcopum pergens... lapidem ostendit, qui morsus vestigia retinebat, etc.

Nicephorus eamdem refert historiam, lib. XIII, cap. vu, sed habet : « Quae ei assistebat ancilla, pro eo panem communem domo allatum obtulit, quem illa ori admovens. »

Ex libro Prati spiritualis Iohannis Moschi, cap. xlviii, de muliere Severiana quae in ecclesiam prohibebatur ingredi.

« Agnito autem quod quia esset haeretica ingredi prohibe retur, quodque nisi accederet, ad Sanctam Catholicam et Apostolicam Ecclesiam Christi Domini et Dei nostri intrare non permitteretur, statim diaconum accersivit, et veniente sancto calice sacrum corpus sumsit et pretiosum sanguinem magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi. »

Rodulfus, abbas Sancti Trudonis, qui ineunte saeculo xn vixit.

Hic et ibi cautela fiât ne presbyter aegris Aut sanis tribuat laicis de sanguine Christi, Nam fundi posset leviter, simplexque putaret Quod non sub specie sit totus Jésus utraque.

S. Thomas, 3 p., q. 80, a. 12. « Provide in quibusdam

ecclesiis observatur ut populo sumendus sanguis non detur. »

Humbertus, qui sub Leone IX scribebat contra Graecos sseculo xi, sic de Ecclesia Ierosolymitana loquitur in tractatu Contra Grsecorum calumnias, apud Canisium, Tom. VI Antique Lecti[onis] p. i38.

« Non commiscent ipsam sanctam communionem in calice, sed sola communione communicant populum. Itaque in magnis et in parvis ecclesiis hune morem traditum sibi a sanctis Apostolis habent omnes christiani ipsius provinciœ... Ad haec si quid ex sancta et venerabili Eucharistia'm. Hierosolymitanis ecclesiis superfuerit nec incendunt nec in foveam mittunt, sed in pyxidem mundam recondunt et sequenti die communicant ex ea populum, quia quotidie communicant ibi, eo quod conveniunt illuc ex diversis provinciis, etc. »

Ex Actis Sanctorum.

Ex vita S. Lucse junioris, qui ineunte sœculo x° floruit a coaevo auctore scripta(Boll., tom. Ilfebr., p. 92, 7 febr.)n.^2. ab Episcopo quem interrogarat de modo Christi in solitudine accipiendi3, id responsum accepit.

« Sacerdotem4 adesse decet, quod si ille necessaria omnino ratione desit, imponendum sacrse mensse sive altari praesanctificatorum vasculum si quidem oratorium sit, sin autem cellula, scamnomundissimo. Tum explicatolinteolo, propones in eo sacras particulas, accensoque thymiamate5 typicorum psalmos aut hymnum trisagium cum fidei symbolo decantabis, trinaque genuflexione adorans, manus quidem con-

3. Ici Bossuet ajoute de sa main : « Amabo te, Domine, qua ratione nos qui propter multa peccata nostra montes colimus ac solitudines, qua, inquam, ratione tremencla mysteria possumus sumere ? Vides enim ut nedum collecta, sed neque sacerdos nobis suppetat. »

h. « Primo quidem ac praecipue sacerdotem (Addition de Bossuet).

5. Bossuet ici a écrit en interligne : Genu col[lec]ti in Ecclesia ; psalmi typici. Combefis hic (ces deux mots barrés). Très hic.

trahes, ore autem pretiosum Christi ac Dei nostri corpus sûmes, dicendo Amen. Loco autem sacri laticis, vini poculum bibes, nec vero huic calicem ministerio addictum, in usum alium communem assumes6. »

Ex vita S. Eudociae martyris ex ms. Graeco vaticano annorum circiter 1000; vixit initio saeculi 11'. (Boll. Tom. I Mart., p. 29, 1 die mart.) 7. Sic autem habetur, n. 44-

Satellites Diogenis nocte invadunt asceterium... Verum antequam traderet ultro se lupis agna Christi, brevi mora impetrata prodeundi accurrit in sacram œdem, reserataque illic arcula in qua divinum donum reliquiarum sancti corporis Christi servabatur, inde particulam acceptam sinu recondidit, et sic statim cum militibus abiit... »8 n. 49- « Eudociam cingulo tenus nudant ; excidit ex ejus sinu sanctum ac venerabile Christi donum, particula videlicet Eucharistiee 9 ». (Postea Eucharistia in ignem conversa praesidem necat).

Ex vita S. Sacerdotis, episcopi Lemovicensis, qui ineunte saeculo sexto floruit (Bolland. Tom. II maii, p. 16, 5a die maii). Hanc vitam ex veteri auctore innovavit Hugo Floriacensis, saeculo xn°.

« Eos interrogavit si condignum ejus funeri praabuissent obsequium ; cui cum respondissent quod vivifias mysteriis

6. Bossuet complète le texte : rursus vero reliquas particulas in vase linteolo colliges (•/.aXyu.y.âriov, corporale) oiuneni diligentiam adhibens ne margarita, id est, Dominici corporis particula dilabatur et conculcetur.

7. Bossuet a corrigé cette indication et écrit : 1 mart., p. 19, vit. c. ia. Pour la date, il ajoute : Sub Trajano. S. Jér[ôme].

8. Bossuet a complété la citation : hinc omnia ausam recusato equo : « Hi in currib[us] etc.; ego autem in te confidens, Christe, pedibus meis lœta gradiar. »

9. Bossuet a complété: Hanc e terra sublatam, nescientes quid esset deferunt ad prœsidem, qui cum manum extenderet ad capiendum quod offerebatur, sacrum pignus in ignem conversum.

Menœa : Eudocia Samaritana non aquam tibi,

Sed sanguinem e jugulo, Salvator, offert.

Dominici corporis et sanguinis non participavisset, cum ingenti mœrore se in terra prosternens oravit, etc. 10. Sed cum siluissent continuo venerabilis Sacerdos communionem Dominici corporis dédit ei... 0 laudabile vitee meritum per quod pater ad superos reducitur, et corporis dominici viatico reficitur, etc.

Concil. Toletan. XI, cap. 8°.

Concil. Rotomag. X (?) capite 2° quod laudatur ab Ivone cap. 129, p. 2. Decreti :

« Nulli laico aut feminae Eucharistiam in manibus ponat, sed tantum in os ejus cum his verbis ponat : Corpus Domini et sanguis prosit tibi ad remissionem peccatorum et ad vitam geternam. »

Istud concilium ex veteri ms. codice Beccensi edidit D. Franc. Pommeraye in Collectione Rotomagensium conciliorum, illudque refert ad tempus Iohannis Rotomag. Arcbiepiscopi qui concilio Pontigonensi sub Johanne VIII papa adfuit anno 876. Et quidem D. J. Mabillon, Prœf. Tom. IIP Actoram S. S. Ord. Benedictini, id référendum putat ad Ludovici Balbi aut ejus filii [ejusdem] cognominis tempora, id est circa annum 880. Tum quia cœpit tune mos abrogari recipiendi in manus Eucbaristiam, tum ex titulo qui huic praefertur in eodem Beccensi, ubi sic habetur : Synodus generalis Rodomi régnante Hludovico glorioso rege.

Ex vita Sœ Odilise, abbatissae Hoemburgensis, qua3 obiit an. 720, auctore anonymo, saec. xi (Acta S. S. Ord. S. Benedict., tom. IV, p. 495).

« Illse autem e contra ferebant se ideirco boc egisse, ne negligentia notarentur, si ipsa expers Dominici corporis obiret. Cumque calicem in quo Dominicum corpus et sanguis habebatur sibi adferri jussisset propriis manibus eum accipiendo, sancta communione participata, omnibus cernentibus, animam reddidit. »

10. Bossuet ajoute: Deinde defuncti manu apprehensa eum nomine semel et secundo vocavit, qui ad vocem viri Dei ac si dormiret ita surrexit.

Ex vita S. Anscharii, qui obiit anno 865, auctore S. Remberto, ejus discipulo et successore (Acta S. S. Ord. S. Ben., Tom. VI, p. o,3), sic habetur de Frideburge, matrona pia.

« Cum jam appropinquaret dies mortis suae et post discessum domni Simonis, nullus tune ibi adesset sacerdos, ipsa amore sacrificii, quod audierat viaticum esse christianorum, de \ino aliquantulum in quodam fecit reservari vasculo, et filiae sua3 in fide commendans, ut si quando ei ultimum tempus instaret, de ipso vino, quia sacrificium non habebat, ei in os distillaretur, ut vel sic Domini gratiae exitum suura commendaret. Illud itaque vinum tribus fere annis apud eam conservatum est. Sicque contigit praedictum adventasse sacerdotem Ardgarium... verum inter hœc cœpit infirmari, sollicita deobitu suo memoratum accersiri fecit presbyterum, et accepto de ejus manu viatico optato, féliciter migravit ad Dominum. »

Nicolaus Cabasilas, qui sseculo xiv floruit, sic loquitur (Exposit. liturg., cap. 24, apud \icecomitem, lib. V de Missae ritibus, cap. vm).

« Si qui autem eorum qui Sacerdotc cum donis ingrediente procumbunt, tanquam corpus et sanguinem Christi, dona qua3 deferunt, adorant et alloquuntur, ab ingressu pra;sanctificatorum donorum decepti sunt, ignorantes differentiam hujus et illius sacrificii. Hoc enim in ipso ingressu non sanctificata habet dona et nondum perfecta, illud autem perfecta et sanctificata, et corpus et sanguinem Christi. »

Sur l'opinion du P. Fr. Lamy touchant la

SATISFACTION DE JÉSUS-ChRIST.

Le P. Lamy, auteur de la Démonstration qu'on a vue plus haut (p. 46o), l'ayant envoyée à un de ses amis*, reçut de lui en réponse les objections suivantes :

J'ai lu et relu avec bien du plaisir votre Démonstration, non pas à la vérité avec ce plaisir qu'on a quand on sent son esprit enlevé et emporté par une entière conviction, car franchement la Démonstration n'a point eu sur le mien cet effet; mais avec ce plaisir et cette satisfaction qu'on ressent quand on voit une preuve autant bien suivie, et une opinion autant bien soutenue qu'elles le peuvent être. Vous aurez beaucoup avancé quand vous m'aurez bien prouvé la quatrième proposition, et qu'on n'y doit pas mettre la limitation que je crois y devoir entrer.

77 est de l'ordre de punir le péché, dites-vous ; et j'en conviens, si la personne offensée ne se relâche pas de son droit. L'ordre demande, ajoutez-vous, que le péché soit puni à proportion de sa grandeur: cela est encore vrai, à moins que la personne offensée ne veuille bien diminuer quelque chose en

1. Deforis a supposé que cet ami pouvait être Nicole. La manière dont le P. Lamy lui répond, nous donne à entendre que celui à qui il écrivait était un homme d'un mérite distingué. « Il paraît, lui ditil, que vous n'avez pas jugé la Démonstration indigne de votre application, puisque vous l'avez même honorée de votre critique. Je l'en aime mieux, de s'être attiré cet honneur ; et ce n'est que pour la mettre en état de le mieux soutenir, que je vais tâcher de l'appuyer un peu contre vos attaques. »

SUR L'OPINION DU P. FR. LAMY 56i

faveur du coupable. Or, je ne vois point qu'il soit contre l'ordre que Dieu se relâche de son droit, et qu'il ne punisse pas le coupable dans toute la rigueur. Cela, ce me semble, doit être considéré comme très libre en Dieu ; et la réparation de sa justice en toute rigueur ne doit être regardée que comme un bien borné et limité, qu'il lui est entièrement libre de prendre ou de ne prendre pas.

Quant à ce que l'on dit, qu'il aime invinciblement sa justice, je crois que la proposition est véritable en ce sens, qu'il aime invinciblement sa justice comme un attribut inséparable de lui-même, mais non pas en ce sens qu'il aime invinciblement la réparation de sa justice en toute rigueur. Car encore bien que cette réparation en toute rigueur doive être quelque chose d'infini, c'est pourtant quelque chose hors de Dieu, qui ne lui est point essentiel, et qui par conséquent doit lui être très libre : et c'est en ce sens que j'ai dit que c'est un bien limité et borné, à peu près comme les théologiens disent du mystère de l'Incarnation.

A ces difficultés, D. Lamy opposa une dissertation, dans laquelle il s' efforçait de confirmer Vidée qu'il avait déjà émise, que l'ordre, en Dieu, exige tellement la punition du péché, qu'il ne peut rien relâcher de la peine méritée par le coupable. Ce fut l'occasion de la remarque suivante du correspondant.

Je tiens que l'ordre est en elîet immuable, et je suis fort éloigné de croire qu'il soit arbitraire en Dieu. Mais encore que Tordre soit immuable, et que le péché blesse l'ordre, il ne s'ensuit pas que le péché doive être absolument puni, sans qu'il soit permis à la personne offensée de se relâcher en faveur du coupable. Si j'avais laissé passer cette quatrième démonstration, il eût fallu nécessairement avouer tout le reste; car il se suit parfaitement bien. Je suis, etc.

Une nouvelle lettre de D. Lamy ayant provoqué de nouvelles difficultés, dont nous n'avons plus le texte, il y jît la réponse suivante.

Je viens aux véritables motifs qui vous ont engagé au com-

bat, et que vous ne pouvez exposer sans m'attaquer tout de nouveau.

Le premier de ces motifs est, dites-vous, que « la Proposition raisonnée, touchant la satisfaction de Jésus- Christ, tend à établir la nécessité absolue du mystère de l'Incarnation, qui est si universellement désavouée par tout ce que nous avons d'habiles théologiens. »

Le second a quelque chose de plus spécieux, le voici : C'est, dites-vous, « que cette démonstration va à détruire une opinion non moins universellement reçue par ces théologiens, qui est que Jésus-Christ, par une seule action, sans rien souffrir, en demandant seulement le pardon des péchés des hommes, en a pu mériter la rémission. »

Je l'avoue, Monsieur ; si la Démonstration allait à détruire un sentiment si raisonnable, je l'abandonnerais à l'instant. Mais il est plus évident que le jour qu'elle n'y donne nulle atteinte ; et vous le verriez comme je le vois, si le grand nom et l'autorité de M. de Meaux ne vous avait ébloui, et empêché d'apercevoir la solidité de la réponse que je lui fais. II faut donc tâcher de vous mettre dans le point de vue : je vous demande seulement vin moment de suspension d'esprit.

Sur ce que j'ai dit dans la Démonstration, qu'il est de l'ordre que le péché soit puni, l'illustre prélat m'a objecté « que tous les théologiens conviennent que Jésus-Christ pouvait mériter le pardon de tous les hommes seulement en le demandant, et qu'ainsi Dieu pouvait pardonner le péché sans en imposer la peine à Jésus-Christ. »

A cela j'ai répondu qu'en matière de satisfaction, c'est souvent la plus grande de toutes les peines que de demander pardon, surtout si la personne qui le doit demander est d'une dignité fort éminente. Réponse qui marque assez que je conviens que Jésus-Christ a pu satisfaire à Dieu par une simple demande du pardon, mais qui fait voir aussi que cette demande de pardon serait toujours une grande satisfaction et une grande punition du péché.

Cependant, Monsieur, cette réponse n'a pas eu l'honneur de vous plaire : « Elle vous semble faible ; et si jamais le pré-

Page 1