Planttn au duc (TAlbe

(Lettre incomplète. Plantin y expose la mission qu'il a reçue de Philippe II d'imprimer la Bible royale.)

Jam ego, hyeme veluti quodairi rigido correptus, a labore nostro constanti paene mihi desistendum cogitabam atque nonnihil jam viribus utcumque fractis remissius in eo persistebam, Dux Illustrissime, cum ecce, tamquam lux a Sole,adventus in hasce terras Tuae Excellentiae nubes fugans et dissipans, nos recreavit quidem animumque et vires reddîdit ad ea pro viribus prosequenda, quas jamdiu piis et doctis consiliis in reipublicas Christianae commodum me concepisse et incœpisse argumentis aliquot jamjam ostendi.

Ceterum quando Régi re et nomine catholico, hoc est Regum omnium qui nunc in orbe toto régnent maximo, Philîppo n placuit primum per illustrem virum et vere principis sui commodis, decori et honori ex animo fidelissimo consulentem et perpetuo servientem, Gabrielem Zayam, non semel nobis significari nostrum sibi de Bibliis illis quatuor linguarum imprimendis probari consilium, atque tandem ab Hispania usque misso hue ad nos illo, cum ob eruditionem et variarum linguarum cognitionem admirabili et Sacrae Theologiae peritiam suspiciendum, tum ob virtutum omnium quse in eo refulgent praestantiam et pietatem insignem nunquam satis laudato, nqbili viro B. Aria Montano, qui tanto huic operi praesit imprimendo, cum commodis et litteris propria sua manu Regia et sui fidelissimi Zayae subsignatis declarare voluit quam gratum sibi sit futurum, si, consilii sui ratione ab Excellentia Vestra cognita, ad Biblia illa maxima, quorum jam ante aliquot annos, florentibus his adhuc regionibus,

spécimen a nobis editum miseram, quam diligentissime et commodissime fieri posset, me applicarem ; quando haec, inquam, Régis voluntas ita mihi declarata fuit, dici profecto non potest quanta laetitia animique gaudio et alacritate hoc Régis in re mea liberalissimi et optimi abs Tua Excellentia optima et ^equissima alioque nostris viribus impar onus et mandatum susceperimus et executioni promptissimae nos nostraque omnia subjecerimus dedicaverimusque.

Etsi ab ipsa usque pueritia perpetuo me in ofBcio delecto vel dato et accepte ita me continere studuerim, vir clarissime, ut, quantum in me esset et res ferret, nemini ex aequalibus molestus essem, tantum

i66. — Vlantin à un membre du Conseil privé,

à Bruxelles.

(Plantin s'excuse d'avoir été trop timide pour Tentretenir de ses affaires, la dernière fois qu'il l'a vu à Bruxelles. Sur l'invitation du Cardinal de Granvelle, il avait fait ies préparatifs nécessaires pour imprimer le nouveau Bréviaire, lorsqu'il reçut du même prélat l'avis de suspendre l'impression, jusqu'à ce qu'il eût obtenu de Paul Manuce la cession de son privilège pour les Pays-Bas. Une seconde fois, il se mit en mesure de commencer l'impression, lorsqu'il reçut du Cardinal l'avis de ne pas continuer, parce que l'édition aldine du Bréviaire était fautive. Pendant qu'il attendait, une supplique d'Emanuel Philibert Tronassius parvint au Conseil, par laquelle ce typographe novice demandait l'autorisation de publier le Bréviaire. Plantin s'étonna de l'audace de ce jeune homme et fit des démarches pour faire respecter son droit. Le secrétaire du Conseil l'avait d'abord rassuré, maintenant il apprend qu'il y a péril en la demeure et supplie son correspondant de bien vouloir intervenir pour* sauvegarder ses intérêts.)

Tanta verecundia ipsos etiam asquales et familiares nostros adiré soleo, vir pra^stantissime, ut libentius non-

nunquam commoditatibus caream qaam ab illis quid petere audeatn, tantum abest ut tui similes, hoc est omni reruiti scientia et cognitione virtijtumque génère viros illustres atque merito proinde ad publica munia vocatos et impeditos (quos certe debeo perpétua quadam devotione suspicere et venerari soleo), nisi maxima in necessitate vel data, non quaesita, occasione aut vocatus, mihi adorandos vel interpellandos pcrsuadere possim. Immo, etsi aliquando quos taies alloqui contingat, malim ea saepissime tacere quae in rem nostram essent quam illos a publias rébus detinere vel a seriis et gravioribus defatigati quid illis molestiae rursus parère. Quod et mihi cum superioribus diebus Bruxellis vos illustres viros, te et D. Vargam, salutarem et litteras ofFerrem commendatitias, mihi usu venisse fateor. Nam, etsi te unum maxime tune de meo negocio alloqui vellem et debuissem meque perhumaniter accepisses et allocutus fuisses, ego nihilominus mea innata verecundia praepeditus et captus non agnovi, atque de meo negotio pro vestro candore interrogatus, ita puduit me vos graves et necessariis rébus occupatîssimos viros ab officiis publiais avocare, ut satius esse duxerim respondere absolutum esse negotium meum (id quod Secretarius cui commissum erat negotium mihi paulo ante dixerat) quam narratione longiori vos a rébus gravioribus interpellare. Caeterum quando (quae tua est humanitas et animi candor) tune jusseris ut, si quid posthac mihi occurreret istic negotii, id quicquid esset tuae totum prudentiae et auctoritati significarem et committerem, non potui meo pudore paulisper rejecto quin paucis de negotio meo ad te deferrem. Qjiod ut melius Intelligas paulo altius est mihi repetendum. Res ita sese habet. DIustriss. et R""" Cardinalis ante

duos annos plurimis ad me scriptis litteris hortabatur ut Breviarium Romanum a Paulo III promulgatum , quod exemplaria Romse et omnibus in locis passim et a maxima auctoritate viris ex prioribus nostris editionibus desiderantur, recuderem. Qiiod statim me facturum recepi, ubi me certiorem faceret num Breviarium novum, quod ex edicto S. Concilii Tridentini conficiendum erat, brevi excuderetur necne. lUe vero primum aliquot suis litteris significavit confici quidem, sed, more illius regionis, tanta cum cunctatione ut non dubitaret quin et ego bis aut saltem semel possem recudere alium et distrahere antequam longum aliud novum emitteretur. His persuasus ad novam illius Breviarii editionem omnia necessaria comparo et me accingo.Interea tamen erantmuiti, graves etiam viri, qui mihi de novi Breviarii impressione praedicarent multa et me ab altéra deterrere conarentur. Ego, etsi papyrum aliaque omnia parassem, malui Diurnale quod minores essent sumptus faciendi, cujus etiam exemplaria desiderabantur, primum recudere. Quod dum ante sesquiannum facio, ecce ab eodem lUusstriss. Cardinale accipio litteras, qui, mutata sententia, monet ut neque superius dictum Breviarium neque Diurnale recudam, sed expectem novum, quod jam Paulo Manutio prelo traditum erat, poUiceturque se efFecturum ut Summus Pontifex, non sine Populi Romani et Pauli Manutii consensu, mihi soli facultatem ejus in his omnibus regionibus imprimendi concédât, ob idque jubet ut procuration nem ad suum œconomum D°° Remb. de Malpas, ecclesiae Mechliniensis cantorem, mittam, qua illi per me liceat de hac re cum omnibus Romas quibus interesset agere. Q.uod cum fecissem quadraginta diversis plus minus litteris ad me postea scripsit rem esse meo no-

mine confectam nihilque mihi cunctandum esse quin omnia, quae ad editionem celerem et diligentem spectant, compararem et me paratum facerem, se namque efFecturum ut statim,pubIicato dicto Breviario,exemplar ad me per veredarium mitteretur. Cui cum paruissem et praestitisset ipse jamque Bruxellas exemplar ad Privilegium impetrandum misissem, alias litteras ab eodem Illustriss. accipio, quibus supersedendum esse signiâcat, quod Paulli Manutii, in aliis diligentissimi, in istis vero ecclesiasticis, quae rubro et nigro atramento scribuntur, parum exercitati multa invenirentur in ea impressione omissa, plurima transposita, quae Summus Pontifex dedisset deputatis aliquot viris corrigenda.

Huic rei deputatorum vero unus erat supradictus D" cantor, qui folia récusa rursusque ab iisdem examinata cum consensu eorum omnium quorum intereratet jussu Ulustriss. Card. singulis fere diebus correcta folia mittebat, quae omnia apud me servabam quo suo tempore, omnibus acceptis,ad Consilium Regium ipsum exemplar ita correctum (priora etenim missa monitus ab illustriss. revocaveram) ut imprimendum est mitterem et de Privilegiis concedendis supplicarem.

Haec autem, dum ex praecipuis de Concilio Regio conseils ita sese habent, nomine Emmanuelis Philiberti Tronesii,Consilio Regio libellus supplex ofFertur, qui mihi postea ab Âccenso hic traditur, atque huic quod eadem quae et ille praetenderem, intra octo dies respondere jubeor. Ego autem, lecto dicto libello supplici, miratus sum adolescentem hune Tronesium, etsi abhinc duobus plus minus annis ad libros vendendos admissum, nunquam tamen in typographia neque in aliqua taberna librariaantea versatum, exemplari P. Manutii hominis,alioqui

docrissimi et in arte typographîca exercitatissimi, satîs grave et periculosum munus, si non onus, ambire. Qjioniam vero illum, praeter constitutiones et edicta de libris imprimendis regia, primum petiisse privilegium operis nondum perfecti, tantum abest ut promulgati (ita enîm se fecisse in suo eodem libello supplici testabatur) animadvertebam, deinde ad exhibitionem merîto remissus exemplar, jamdudum a Summo Pontifice ob errata plurima revocatum, produxisse multos post menses, viderem, causae meae nihil timendum sperabam. Proinde, libello supplici dicti adolescentis Bruxellas ad amicum remisso, rogavi ut, nisi in tempore venirem,meo nomine Consilio Regio responderet. Ego vero, dum gelu nimio impediti opus regium, a quo vix abesse licet, prosequi non possumus, Bruxellas me contuli cum litteris R*^* D. Doctoris Ariae Montani ad vos, illustres et prudentes viros, sperans me illustri auctoritate vestra statim a consilio id consecuturum, quod petebam.

Bruxellis vero, cum amicum de meo negotio convenissem, duxit me ilico ad Secretarium, qui aliis impeditus diserte respondit rem nostram ex animi sententia omnino fuisse confectam.

Hinc factum est ut tibi, viro illustri,me de eo percontanti idem responderim. Nunc vero,cum multo aliter factum esse intelligam, istam tuam praestantem humanitaiem et erga omnes asquitatem et reipublic» commodo et bono bene potius quam suo privato studentes voluntatem et animi propensionem supplico et obsecro ut tua auctoritate jus nostrum, tantis viris intercessoribus et procurantibus, ab ipso Sanctissimo Pâtre Nostro Papa datum et concessum sartum tectum servetur atque Privi-

legia regia nobis etiam concedantur. Qiiod, si, ut facillime potes, efFeceris, dabo operam

(Manque la fin).