DU CARDINAL GABRIELLI A L'ABBÉ DE CHANTERAC
Il s'ctojuie qu'où ait obligé Féuclou à reiiouvelcc en 1700 le lémoiguagR jniblic lie sa souiuissiou au décret du saiut siège coulie le livie des Maximes. 11 fait l'éloge du nouveau Pape, et raconte plusieurs circonstances touchantes de son élection.
Roiuae, 22 januarii 1701.
SuMMOPERE me exhilaravit liunianissima ])oniinationis tuœ illustrissimœ epistola, tam fausta mihi afferens nuntia de D. meo Sebastiano {archiep. Cartier ac.^ et de restituta tibi optima A^aletudine , quam ab onînium bonorum largitore Deo diuturnain libi apprecor.
Ad alteram Mandati ^'^ D. Sebastiani (^Cainerac.) jam ab biennio undequaque disseminati, impressionem et promulgationem tua in epistola contentam obstupui; et minime diffido, quôd his quoque Deus dabit iinem , quo magis nunc forte ignotum , eo magis D. Sebastiano (^Cameracensi^ feliciorem , et suis œmulis molestiorem. Jam de attentatis proxiinè elapso autumuo ^-^, in Morimundo {Gallia)^ quoad gravissi-
(1) Ou a vu dans V Avertissement de la I^e classe, ii^ section des OL'uvreSf n. 29, Ctoni. IV, pag. Ixij.) que Fénclon avoit été oblige à ce nouvel acte de soumission , par une lellro de M. de Barbezieux, ministre et secrétaire d'Etat.
(a) Ceci se rapporte ii rassemblée du clergé de 1700, et a la Bclation de i'attaire du livre des Maximes, faite par B )ssuct dans celle assemblée.
4o8 LETTRES DIVERSES.
mas Luaterias et dignissiinas persoaas commissis probe instructus fui, et delleTi rorani Deo insanas hominum cogitatioues. D. Sebastiauus apud omues oplimè audit, ejusque animi piceclarissimae dotes, pi etas, eruditio , doctrina, robur, constantia, pastoralis zelus, publico ubique efiferuntur prœconio ; et Julius {^ipse Gabriellius ) cum omnibus indiscriminatim , et assidue et palàm de D. Sebastiano elogia conciunat.
Compiuia in tuis litteris peilego de noyi Pontificis meritis et electioue , et quidem condigna et egregia, sed infrà tanti viri preerogativas , et talis electionis diguitatem : uou quôd velim eloquentiœ tuse vires extenuare, sed quia ttiema istud omni laude longé superius est-, et ob id tanti viri et teim eximise electionis conditiones vix fidem ab auditoribus obtinebunt.
Ipse Urbini, auno 1649 , die 22 julii, nobilibus parentibus ortus est. Ab ini'antia , maxima probitatis, ingenii , prudentiae et comitatis specimina prae se tulit, ingentemque de se prsebuit expectationera. Septemdecim annos natus canonicatu basilicae S. Laurentii in Damaso ab Alexandre septimo cohonestatus lait , et omni litteraium génère praecipuè graecarum , et sacra theologià excultissinaus , ac utriusque juris, philosophiœ ac theologiœ laureas vigesimo aetatis anno adeptus , ad varios prselatura^ gradus , et ad complurium civitatum ditionis ecclesiasticae gubernia a Clémente nono destinatus fuit. His muneribus eximiè perfunctus, et communi Status ecclesiastici aulœque Komanse plausu celebratus , Romam redux ab Innocentio undecimo basilicae Vaticanee vicarius constitutus, et postmodum a Erevium secretis destinatus, eidem Pontitici , et aliis duobus successoribu.s eodem iu
LETfU£S UIVEKSES. 4o<l
niuuere inservivit; atque ab iisdem ad graviora quœque christianœ reipublicai uegotia adhibitus, tatn praeclarè se gessit, ut ab ejus oie prœlaudati Pontilices unicè penderent. Est quippe iadolis suavissimœ, famée integerrirnae, inculpatœ vitœ, capacissim.-B mentis, mirilicse solertiie , exactissimie statuiim ac negotiorum principuin christiauorum peritia? , et maxime incomparabiiis benelicentiœ omnibus prsecipuè doctis viris paratissimœ , quà omues sibi deviuctissimos repente ipso primo aflatu reddit , omni procui semotà afiectatione ac verbositate. Excelsis ac inclytis his donis condecoratus , ab Alexandro octavo sacra purpura insignitus fuit; ac in reipublicai ministerio confirmatus, candidis suis moribus , ac beneiiciis erga omnes profusis tôt sibi amicosparavit, quot ferè homines novit. Deveniam modo ad ejusdem in summum Pontiticem exaltationem. Die 19 novembris, nuUa aft'ulgebat de creatione summi Pontificis spes; vota electorum erant adeo in ter se di versa ac dissona, ut communis omnium opinio esset de protrahenda ad plures menses Papœ eiectione j cùm vespere ejusdem diei, evulgatâ in conclavi régis Ilispaniarum morte , obortus quidam rumor de necessitate quee novi Pontiticis declarationem quàm primùm postulabat, ut laboranti his rerum augustiis christianee reipublicœ quantociùs succurreretur. Ab aliquibus cardinalibus illico arrepta de Pontitice creaudo tractatio, expensi quidam candidati, sed variis de causis rejecti. Propositus fuit in médium rardinalis Albanus, et unius horae spatio comperta fuere vota requisitum numerum excedentia. Horà ejusdem noctis sextà, per conclave nuntius de futura in crastiuum Pontificis electione innotuit. llorum omnium
4lO LETTRKS DIVERSES.
ignarus cardidalis Albauus sua in relia quiescebat, cùm sub sequeutis diei anroram de re tota instructus , impossibile dictu est , qtia^ dixerit , quse peregerit per totos très sequentes dies , ad avertendos cardinalium animos a meditata electione. Maue diei 20 , admoniti monachi Morimundi hujus resohitionis , cùm sibi certô persuasissent , hujusmodi opus non nisi ipsis auctoribus inchoandum et perficiendum, vel ipsis adversantibus concludi nullatenus posse ^ cùm contra sententiam suam rem peragi et jam conclusam viderunt, ad artes quibus hanc rem vel turbarent, vel electum sibi propitium redderent , convolarunt , et bene conseil beneiicio dilationis, et temporis morâ injecta ssepe dissoh 1 , palàm querebantur de tam inopinata electione-, et cùm nihil baberent, quod eligendo objicerent , declararunt quôd etiam ipsi in idem consentirent , sed quôd res tota priùs deferenda esset Devietrio , ab Urbe itinere duorum dierum per expeditissimum cursorem conficiendo distanti. Hoc prœtextu dilata per quatuor dies electio fuit , quamvis gravissimi viri testati fuerint, uullum ad Demetriutn cursorem missuni; sed boc jactatum , ut tempus meditatum opus dirimeret *'^ Inter hœc plerique electo-
(2) Une lettre du cardinal d'Estréci au marquis de Villars, du 28 novembre 1700, donne, sur l'ëleclion du pape Clément XI, quelques détails qui serviront à éclaircir ce passage de la lettre du cardinal Gabrielli. En voici l'extrait : « Vous aiu-ez déjà su le jour de l'élection , et l'enthou- )) siasmc avec lequel tout le sacré collège y a concouru. Il ne lui a pas » manqué une voix; il y en eut cinquante-cinq; des cardinaux tous plus » vieux que lui; tous 'es papables, dont le nombre éloit fort grand, se ■» sont rendus sans combattre; et si nous n'avions suspendu quatre jours » la conclusion de celle atiaire, )iour faire voir qu'on ne jwuvoit la ter- ;> miner sans que l'ambassadeur du Roi n'eût déclaré ses intentions, et. ;> conserver le respect dû à sa couronne , ce sujet d'ailleurs étant apvéabfe
LETTRES DIVF.RSF.S. ,4''
res fremebant, et apertr contestati sunt se nec ampliùs horaiii expectaturo.s ad electioncin peragondaiiî. Quod Ycrù cardinalium animos maxime angebat, et suspenses tenebat, erat constantissima et ferè insuperabilis renitentia et contradictio cardinalis Albani, qui cellae suae inclusus, nullum ad sermonem admittebat. Cogilatum fuit conlessariura ad ipsum inducere, qui ei exponeret cardinales omnes ab ejus electione omnino removeri non posse, nec ipsum al)sque gravis peccati reatu in his rerum circumstantiis hanc supremam dignitatem declinare posse. Ad bas voces ssepius per confessarium repetitas, ejusque auribus inculcatas, visus est cardinalis Albanus aliqnautisper asperitatem, et pontiticatùs borrorem deponere. Tum ad insigniores Urbis theologos scriptura luit , ut suam sententiam bac de re promerent , et scriptis mandarent, quse deinde confessarius ad D. cardinalem
» à Sa Majesté, la chose auroit commencé et fini en douze lieures. Mais » la bienséance et la réputation qiie MM. les cardinaux de la maison d'Au- » triche n'ont pas ménagée, nous obligea de faire suspendre l'action du )) conclave jusques aux réponses de M. de Monaco : cette conduite a été M approuvée dans le public; et quoique contredite sourdement par quel- » qucs cardinaux, qui croyoient qu'on blessoit la liberté de l'élection, elle )) a été soutenue jusques au bout. Je vis le Pape avant hier. Il témoigna M beaucoup de reconnoissance pour le coucoui-s de notre nation, prescrit I) en des termes si obligeans par Sa Majesté. » (OEuvres du duc de Saini~ Simon f Strasbourg, 1791 ; notes du tom. IX, pag. 239.)Sans s'être entendus, les deux cardniaux , comme on le voit, sont d'accord sur les faits. Le cardinal Gabrielli désigne visiblement, par Monachi Morimundi , les cardinaux français; el par Demetrius, le prince de Monaco , ambassadeur de France. Celui-ci avoit quitté Rome pendant le conclave, à l'occasion d'une émeute où il avoit été insulté, et s'étoit retiré à San-Quirico en Toscane. ( Phelipeanx, 7îe/fl/J07î du Quiétisme , tora. II, pag. 3oS et suiv.) Mais bientôt il eut ordre du Roi de retourner à Rome. Voyez sur cette affaire le bref de Cléracut XI à Louis XJV, du 2 décembre 1700; el les Mém. pour servir à PHist. ecclés. du xviiie siècle :iiii5; tom. I, Inirod. pag. xxxiv.
^12 I.ETlRliS DIVERSES.
Albanum delulil, qui nihil ad hsec respondens obmutuit, et totus lacrymis obrutus, luctu et suspiriis concidebat, ac febri valida vexatus medicorum cura premebalur. Demum, post scrutinium vespertinum diei 22 novembris , resoluturn fuit ad electiouem Dovi Pootificis proximo inane devenire , parataque omnia ad bujusmodi functionem necessaria. Mane ejusdem diei cardinales , longioris morae impatientes , agmine facto, in cellam cardinalis Albani irruperunt, quem vultu palliduni et totum lacrymis perfusum intuiti, in sacram capellam pertraxerunt. Omnes cardinales in conclavi erant quiuquaginta octo , et post celebratum a siugulis sacrum de Spiritu sancto , deventum fuit ad electionem , quee in primo ipso scrutinio completissima , et cum omnibus votis apparuit , nimirum vota quinquagiuta septem cardinali Albano obtigerunt. Datis scbeduiis, eisque enumeratis, et de more recognitis , D. cardinalis Decanus , sacri collegii aliis cardinalibus comitatus , ad D. cardinalem Albanum accessit , eique electiouem de ipso plenissimè , et ne uno quidem refragante, factam aperuit, illiusque consensum in electionem tam canonicam et legitimara expetiit. Ad bas voces exhorrere visus est cardinalis Albanus , et ingente lacrymarum copia, obortâ, vix verbum proferre poterat, omnibus aliis cardinalibus in fietum effusis. Postea a caeremoniarum magistris electus in pedes erectus aitare versus petere volebat, sed nimio tremore concussus, gressum figere non poterat j sed ab aliis adjutus ante aitare sese prostravit, et diu ibi jacens , suspiriis et fletu coUiquescebat, non desinentibus aliis cardinalibus iacrymas eÔundere , et metu torqueri de electi dissensu. Prolixo temporis in-
LKirUES DIVF.RSl-S. ^^\')
Icrvallo trausar.Lu, ope eoruimleiii caTenioniainni luagistrorum clectus in pedes suhlevatus, lacrymavum imhre vix pcrmittente, clarissimè contestatus est, sese ad consensum suae electioni pi\T>stan;hun . hâc, pra'cisè ratione adigi , ne gravi ciijpâ se obstringeret , nt ])lures inagui noininis tlieologi per suas lurubrationes gravissimis auctoritatibus et rationibus deinonstrarant; mox binas sententias sancti Gregorii Magni , et alteram sancti Leonis , quibus acceptationeni summi pontilicatûs expresserant , pronuntiavit. Pro certo habeat Dominatio tua, me talia admirantem vix oculis meis credidisse , et manifesté hâc nostra tempestate conspexisse , Ecclesiam eodem Spiritu ac nasrentem et prlmitivam animatam , mentique meœ ol)versatuni fuisse illud sancti Cypriani de sancti Cornelii papae electione elogium '•"'' : « Episcopatum nec pos- » tulavit, nec voluit, nec invasit. Non quidem vini ^) fecit, ut episcopus fieret; sed ipse vim passus est » ut episcopatum coactus exciperet. » Utinam hœretici, et alii Romanae Ecclesiœ subinfesti, propriis oculis aspexissent banc electionem undequaque sanctissimam , tum ex parte electorum, ex quibus saltem qulndecim electo œtate majores communiter eâ dignitate dignissimi censebantur; tum ex parte electi omnibus animi corporisque dotibus exornatissirai ; tum ex parte electionis , quw per quatuor dies protracta, rarissime exemplo , plenissimè, ne uno quidem dissentiente , im6 omnibus miré exultantibus, condusa fuit , adeo ut inservire et statui possit pro exemplari electionis canonica3, légitima:^ acpacificoe. Ad hocctiam
(a) Ejii.<l. I.JI, ad .-Inton. \y.\a,. iïi cdil. Bnliiz.
4l4 l.ETTKES DIVERSES.
accessit, quôd hujusmodi electio terminata fuit absque ulla prorsus pra^via conventione , aut alicujus nationis satisfaclioue , quœ aliàs permittebantur , neque indignœ reputabantur ; quod maximopere displicuit monachis Morimundi (^card. Galliœ) , qui tanquam alii de collegio , absque ulla prserogativa , aut super alios cardinales partial! tate, et electi benemereatia,vel in-viti concurrerunt : quod ego inaximi facio. Hoc totum evidentissimum est , et magis magisque omnibus patefactum est, ex subsequenti ministrorum prorsus iodifferentium , et nulli parti adscriptorum , deputatione ab ipso Pontifice facta. Idem summus Pontifex, a die electionis usque in prœsentein diem , non desinit identidem in fletus prorumpere, nec pristinam hilaritatem recuperare potest, quod et omnibus displicet, ipsique medici improbant , propter bonae valetudinis jacturam. iVihilominus sanctus Pater nec temporis momentum trausigit, quo Ecclesise universœ bono non prospiciat : semper in actione est-, eàdem humanitate et aô'abilitate , quà priùs , cunctos amplectitur , nullumque mœstum dimittit; in functionibus ecclesiasticis assiduus est , easque explet mira gravitate , raodestiâ, ac pietate ; et vultùs personœque maj estas verè pontificalis universos aedificat et allicit , omni penitus seclusâ aflectatione. Communis est omnium certa spes, quod SS. D. JV. Clemens XI, ceu pater et princeps, summo zelo , eequitate ac vigiiantiâ, omnem, quse sub cœlo est, Ecclesiam rectums sit, et deformatam christianœ reipublicœ faciem piistino decori redditurus. Rogo demum Dominalionem tuam , ut meo noraine salutem plurimam dicas meo venerabili , dilectissimo domino et amico D. Sebastiano [Cameracensi) quem
LETTRES DIVERSES. 4l5
.sernper prae mentis oculis habeo , et in cordis visceribus gero; eique constanter attesteris, mihi compertissimum esse, quùd sunnnus Pontilex ipsum plurimi facit et maxiraopere diligit , qua de re mihi complura , eaque evidentissima suppetunt argumenta. Piaculum censerem , si silenlio pra?terirem , quod mihi tum antea, tum post obitum D. Basilii {Innocenta XII) persuasissimum fuit, nimirum , Deura nunquam permissurum fuisse , quôd Basilio ( Innocentio ) succederet monachus {cardinalis) aliquis , qui manus suas inquinavit in sigillo contra thecain D. Sebastiani {lihrum Camerac), et hoc ipsum pluries amicis meis insinuavi, quamvis multi monachi abbatiœ sancti Dionysii {cardinales infensi archiep. Camerac.) communiter promulgareutur Rasilii {Innocenta XII) loco proximi ; quod et postea reapsè divinâ ope , ac justo supremi Numinis judicio executum video j tametsi non hoc solum cœlestis justitiae prodigium ea in re admiratus fuerim. Quœso , de nimia prolixitate me excusatum habeas , illustrissime domine , oui omne bonum a Deo optimo maximo exopto.
•v^\^v^vlv^w^w\\^v\^v\^^v^v^.^^v\\^^,^\^^»'^.'^\\vv^v^vv^v^v^,v\vv^^wv^Wl^vw^♦^.\vvvvvi^^\^ïv\'vwvw
DE FÉNELON AU P. LAMI
Sur un nouvel ouvrage de ce religieux, et sur un extrait des Homélies du P. Le Nain. Le prélat fait l'éJoge du silence du P. Lami à l'égai-d du P. Malebraiiche.
A Cambrai, 2.'i janvier 1701.
Je viens , mon révérend père , de recevoir dans ce moment la lettre que vous m'avez fait la grâce de
/jlG LETTKFS DIVERSES.
m'écrir»? «*ii date' du 19 de ce mois. Elle m'apprend que vous m'envoyez, par quelque voie sure, un ouvraçre que vous avez fait nouvellement. Il sera le très-bienvenu, et je l'attends avec impatience. On ne sauroit trop vous louer de votre silence à l'égard du P. Malebranohe , pour obéir à votre général "\ Se taire et obéir sont deux choses fort édifiantes. Qu'importe que le public ne sache pas le tort de ce père? Il est bon même de le cacher. C'est peu pour un chrétien, que d'avoir raison-, un philosophe a souvent cet avantage : mais avoir raison , et souflrir de passer pour avoir tort, et laisser triompher celui qui a tout le tort de sou côté , c'est vaincre le mal par le bien. Ce silence si humble et si patient, dans lequel on se renferme après avoir rendu témoignage à la vérité, pendant que le supérieur Ta permis, est encore plus convenable à un solitaire comme vous, mon révérend père, qu'aux personnes qui ne sont pas entièrement hors du monde. On fait plus pour la vérité en édifiant, qu'en disputant avec ardeur pour elle. Prier pour les hommes qui se trompent, vaut mieux que les réfuter.
L'extrait des Homélies du P. Le Xain ''-'-' est trè.s-
(i) On a fiqa vu que les supérieurs du P. Lami lui avoient défendu de continuer à écrire contre le P. Malel)ranche.
(2) Le P. Lami avait envoyé à Féiielon l'extrait suivant des Homélies sur Jércmie, publiées par le P. Le Nain, religieux de la Trappe, fi-ère du célèbre Tillemont. Cet extrait est en faveur de l'amour désintéressé.
« Mais quel remède cette ame accablée sous le poids de cette dure et j) atlLigeaule certitude peut-elle trouver, sinon dans le sein de la miséri- 3) corde de celui-là même dont la justice l'a remplie de frayeur?....
)) Cependant, quelque affligée que soit cette ame, elle s'appuie sur les )) bontés iniinies de Dieu : elle se console sur les marques qu'elle a déjà )) reçues de son amour; et de quelque manière qu il la traite dans le temps )) et dan^ l'éternité, elle ne roconnoît point d antre béatitude, que de se
remarquable.
LETTIIES DIVKRSF.S. ^jn
remarqual)le. C'est un langage fondé sur Tine vérité qui est de tous les temps. Tel a parlé ce langage par sentiment ou par imitation , qui n'en a jamais pénétré le sens, et qui s'eflarouche dès qu'on le lui explique. Ce langage est même souvent excessif; mais on sait bien à quoi il se réduit, selon l'intention des bonnes âmes.
M. l'abbé de Langeron vous remercie de tout son cœur, et sera ravi de voir ce que vous nous envoyez. JVous vous aillions ici , et nous vous révérons de tout notre cœur. Pour moi, mon révérend père, je suis tout à vous sans réserve en notre Seigneur Jésus- Christ.
3) consacrer entièrement à son service, de vouloir bien dépendre en toutes j) choses de ses divines volontés, de s'abandonner à lui sans réserve, et de 3> reposer en paix dans le sein de ses miséricordes, qui sont son unique » refuge et son unique espérance. Si f étais , u mon Dieu, assez infortu- 3) née, lui dit-elle, pour ne vous pas aimer dans l'éternité, nu moins fau- )) rai la consolation de vous aimer dans le temps, de toute la plénitude de 3) mon cœurj et après cela^ vous jerez de moi ce quil vous plaira. » (Hom. 57.)
*^\\\\v^vvvvv^vwvv\\\vv\^\v^vvv^\vvv\\^v\v^vvvv^vv\vv\^vvv^vvvt^v\vv\^^,v\\lxv\vvvvvvv\\\\*vv\\\\v