DE L'ABBÉ DE CHANTERAC AU CARDINAL GABRIELLL

Sur les mesures odieuses qu'on prenoit pour s'assurer de la soumission de l'archevêque de Cambrai.

CuM mirificam Eminentise vestrœ erga me humanitatem jamdudum perspectam habuerini, minime vereor, ne in scribendis quœ Cameracensera archiepiscopum spectant, ipsi molestus sim. Hâc igitur fretus, ad rem aggrediendam propero.

Innumeri scatent in hisce regni fînibus mercatores, qui, ut rem faciant, quoscunique pessimse notée libros ex Hollandia in Franciara per Belgium subdolè transvehunt. Hoc negotiationis genus, quod usu pristino per bella diutina convaluit , ut animarum perniciem eegerrimè tulit antistes noster : frustra ssepe questus, quos deprehendit libros, vel impios, vel

(1) La minute de cette lettre est entièrement de la main de Fénelon. Nous croyons qu'il la composa pour être envoyée par l'abbé de Chanterac au cardinal Gabrielli , avec qui cet abbé entretenoit une correspondance. La lettre du cardinal du i'"'' mai 1700 (ci-dessus tom. II, pag. Sgy) nous paroît élre la réponse à celle-ci.

obscenos,

SUR l'affaire du QUIÉTISME. 33

obscenos, sua manu combussit. Inter tôt bibliopolas, qui aliis in civitatibus finitimis huic malse arti operam navant, unus erat Cameraci tenuissimus , qui hujusraodi libros Bruxellis coemptos furtivè hue trajiceie, ac postea aut popularibus suis venditare , aut Parisios usque a bibliopolis disseminandos transmittere consueverat. Hismercimoniis perviginti circiterannos vitam toleravit. Nudiustertius, jubente per litteras Rege , togatus prsefectus ex improviso advolat. Unus ille niisellus tôt inter alios longé famosiores ex industria deligitur-, quippe qui, prse archiepiscopi vicinitate, ad prsetexendara calumniam aptior visus est. In vincula conjicitur, interrogatur-, pauca quœque extant voluraina, et chartulœ capsâ inclusae ad Regera niittuntur. Grandis rumor longé latèque dimanat.

Jara, ni fallor , sagacissimus Ecclesise priuceps rae narrantera antevertit, et dolum exploratuni habet. Hsec omnia instigantibus archiepiscopi adversariis facta esse nemo non videt. Etenim illis persuasum est, raulta libri a summo Pontifice damnati exemplaria, in bibliopolfe taberna se deprehensuros; et continué tuni Yersaliis, tum Romae neminem dubitaturum, quin autistes sedi apostolicse fictè et fraudulenter obtemperans, gregi sibi credito quietisticura venenum pertiuacissiniè propinaret.

Neque tamen , etiamsi res, ita ut sperabant, cessisset, autistes jure merito fuisset culpandus. Quid enim ab aequo alienius, quàm id imputare antistiti , scilicet quod librum suum daranatum, cum sexcentis aliis impiis et obscenis, ipso apertè invito, mercator ille cuni sociîs innumeris , solà lucri cupidine , irapune venditasset? Verùm, ita voleate Deo, quœ tanto

apparatu slructse erant insidise, ad evideotiorem innocentis purgationem versœ sunt. Namque jam constat mercatorem inteiceptum, ne quidem unum libri damnali voUimen douii liabuisse. Tantummodo inventa sunt in illius promptuario, cum variis libellis satirici generis ex Hollandia passim affluentibus, paucissima aliquot residua exemplaria hinc inde a Cameracensi et Meldeusi conflictantibus Epistolarum, quas ab anno proximè elapso palàm vendeudas emerat. Hsec itaque scripta sic promiscuè reperta, quantum innocuè sint asservata, apertè demoustrant. Quod verô maxime observandum mihi -videtur, ipsemet mercator, hebeti propemodum ingénie, doli expers, et omnino imparalus, et hac de re a preefecto subtilissimè interrogatus, repente declaravit antistitem , ejusque familiales, ex quo damnatio libri innotuit, expressissimè vetuisse, ne scripta etiam apologetica , neduni liber damnatus , apud eum in posterum clam veuirent.

Quœ cùm ita sint, eminentissime Domine, jam omnino compertum est, quo animi candore, et quâ intima docilitate ingenii, antistes noster judicio apostolico per omnia constanter obsequalur. Quibus autem machiuationibus adversarii inexpleto odio prsetextus aucupentur, ut bellum instaurent, hinc facile colligit etiam ipsum vulgus imperitum. Porro quœ nunc ad Eminenliam vestram scripsi, non divulganda, imô alto silentio premenda existimo, ut selectis tantùm auribus, loco, et tempore , cautissimè instillentur, nisi forte adversarii hsec ipsa objiciant. JVeque euim in ea occasione quidquam œgro animo ferti-ir, aut euiittitur ulla querimonia. ïacere autem nequeo Eminentiee vestrse, me certiorem factum fuisse, an-

SUR l'affaire du quiétisme. 55

tistitîs nostri adversarios nihil intentalum etiamnum relinquere, ut ia curia Romana animos singulos sinistre prœoccupent 5 cardiualis ipse Colloredus (hoc certissimè exploratutn habui) nunc ita jam affectus videtur, ut Cameracensem archiepiscopum in errorem verè impegisse putet, nec satis esse quod ipse errorem condemnaverit, nisi se errasse fateatur '■-\ Atqui si rêvera error (quod humanura est) olim subrepsisset , id palàra ia confesso liaberi vellem : eâ enim magnanimi confessione erroris nota elueretur. Cùm autem archiepiscopum, quem fere a puero familiarissiniè et penitus novi, nusquam errasse aut variasse mihi absolutissimè constet, ipsi coram Deo gratulor, quod imperterritus , sedandœ tempestatis causa , in seipsum Spiritui sancto mentiri nolit. Quocirca piissimum cardinalem Colloredum de integerrima antistitis doctrina rectiùs sentire summopere vellem. Animus tanien , jam illâ opiaione occupatus , summâ dexteritate, ut meliùs nosti, et sensim adeundus est. Quse quidem omnia si minus cordato aut minus ])enefico Ecclesiœ principi crederentur, valde sollicitus forem. Verùm ubi memini , cui , et de quo scribam , neque arcani commissi, neque epistolœ fusiùs scriptœ me pœnitet.

Perenni cum animi cultu , et affectu devotissimo subscribor, etc.

(2) Voyez la lettre de ce cardinal, ci-dessus pag. 12.

1V\\\1A V\^^\VV \^V\\\^VAAA VV^ VVM^V^^VVV^^VV VVXVVVV VVVVVVVVVV\VVV W^rtA^^l'V^