LE PRINCE DORANGE AU DUC DANJOU
Il se remet au sieur des Pruneaux du soin d'instruire le duc de l'état des affaires des Pays-Bas. — Jl le prie de donner à des Pruneaux la charge de superintendant des vivres qui viendront de France.
Anvers, 8 septembre 1578.
Monseigneur, Vostre Altèze entendra, s'il luy piaist, par monsieur des Pruneaux ('), plus amplement Testât de nos affaires que je ne luy pourroy faire entendre par escript(^s lesquelles, j'espère, par l'aide et faveur de Vostre Altèze, s'aeliemineront de mieux en mieux, nonobstant les difficullez qui se présentent du eominencement. Et d'autant, monseigneur, que messieurs les estais ont trouvé raisonnable, suivant ci; qu'il a pieu à Vostre Altèze, que les vivres qui viendront de France fussent deschargez de malletoste(^^), comme ledict sieur
(') Roche Sorbies, seigneur des Pruneaux ou d'Espruneaux, conseiller et chambellan du duc d'Anjou, fut, durant de longues années, un négociateur actif pour ce prince et pour la France, dans les Pays-Bays. Il était arrive dans ces provinces au mois d'avril I57H.Groen Van ]?r\hsterer, ArchweSf etc., t. VI, p. 370.
(^) Après plusieUis mois de négociations, lus états généraux avaient conclu avec les ambassadeurs du duc d'Anjou, le 13 août, le traité qu'on trouve dans Van METEREN,liv,Vni. Ce traité fut publié à i\nvers, le 29 août, en la présence du conseil d'Etat et de députés des états généraux ; en même temps, on proclama le duc d'Anjou défenseur de la liberté des Pays-Bas.
Le 13 octobre suivant , les étals généraux résolurent que le duc d'Anjou recevrait dorénavant ce titre de défenseur de lu liberté deS Pays-Bas a en » lettres et aultrcment. » (Journal MS. cité dans la note suivante.)
(•*) Voici ce que je trouve, là-dessus, à la date du l" septembre 1578, dans nn Journal I\1S. des états généraux, du 21 avril la78 au t> octobre 1579, que |c possède :
« Sut la proposition faite de la part de monsieur des l'runcaux, résolu du
des Pruneaux luy en fera fidèle rapport, je supplie irès-liumblenient Vostre Altèze prendre de bonne pari, si je lui fai requeste qu'il luy plaise eommeUre ledicl sieur des Pruneaux à la charge de superinlendent desdicts vivres : car, parce qu'aucuns marchans pourroient faire fraude en cesl endroit, messieurs les estais, quy desjà cognoissent ledicl sieur , trouveront meilleur, si, par ladvisde Vostre Altèze, il est commis à ceste charge, de laquelle je ne double qu'il se pourra fidellement acquiter. Et, suppliant irès-humblemenl Voslre Altèze me tenir au nombre de ses très-humbles serviteurs, je luy baise très-humblement les mains, priant Dieu la conserver, , monseigneur, en parfailte santé, très-heureuse et très-longue vie. D'Anvers, le viij'' de septembre 1578.
De Vostre Altèze très-humble serviteur,
Glille de Nassau,
Soiiscriptiui! : A Son Altèze.
Original, à la Bibliothèque nationale, à Paris: WS. 8780. fol. 98.
déclarer qu'il n'est bonnement possible d'exempter les provisions qui s'amènent de France de ce qu'ilz doibvent à l'entrée , suivant la liste des moyens généraulx, tant pour la conséquence, «jue pour obvier aux Irauldes et abuz qui par là sourdroient. Mais, quant aux aultres impositions, seront lesdictes provisions libres et quictes. »
DCLX.
LE PRINCE D'ORANGE AUX QUATRE MEMBRES DE FLANDRE
Il les avertit que deux troupes espagnoles , de cheval et de pied , se sont dirigées vers (îraveliiies.
Anvers, 16 septembre 1S78.
xMessicurs, estant présentement de bon lieu advcrly que, depuis Iiuict jours, il est passé deux trouppes de gens de clievaulx espaignolz, environ de iiij" les deux trouppes, du long de ceste frontière, en prennans leur chemin vers Gravelinghcs, et bien aussy deux eens soldatz , aussy espaignolz, j'ay estimé ne debvoir aussy de ma part faillir de vous en donner advys, afiin que tant mieuîx vous puissiez partout donner ordre à ce que nul inconvénient advienne , admonestans les villes et aullres places voisines dudict Gravelinghcs quilz se gardent de toutes surprinses. Et, sur ce, n'estant ceste à aultre effect, je vous présenleray mes Irès-afFectueuses recommandations en voz bonnes grâces, suppliant Dieu vous donner, messieurs, en bonne santé, heureuse et longue vie. D'Anvers, ce xvj" jour de septembre 1378.
Vostre bien bon amy à vous faire service,
GuiïxE DE Nassau.
Suacription : A messieurs messieurs les quatre membres de Flaruh'cs.
Topii' du temps, nux arcliivc . (!(• la ville d'Ypres..
DCIXÏ.
LE PRINCE D'ORANGE AUX ÉCHEVINS, NOBLES ET NOTABLES DE GAND
Comme lieutenant général du pays, son devoir est de les avertir des dangers qui les menacent. — La ruine de l'Etat est imminente, ainsi qu'il l'a représenté à leurs députés à Termonde, s'ils n'adoptent un autre système de conduite. — Nécessité d'un prompt secours en argent, sans lequel il ne peut faire faire des progrès à l'armée, ni empêcher le mécontentement des troupes et les plaintes des provinces où elles sont campées. — 11 reproche aux Gantois de disposer des gens de guerre sans l'ordre ni la permission de leurs chefs, de compromettre ainsi sa réputation dans le pays, et d'exciter des dissensions intestines. — Il s'élève contre les violences qu'ils exercent contre les églises et les couvents , sous le prétexte de faire de la propagande religieuse. — Il revient sur les dangers qui en résultent pour le pays. — 11 leur recommande enfin le porteur de sa lettre, et les engage à lui envoyer quelques députés avec lesquels il puisse s'entendre sur les mesures nécessaires bien de la patrie.
Bruxelles, 27 septembre 1578.
Edele, notable, hoochgheleerde, eersaeme, wyzc, discrète, lieve, besondere goede vrienden, naerdienhel uliedcn, bencvens myne heeren degencraele staeten, alsoo bciieft heeft ons le vereeren met bel licutenanlsebap geiierael van den landen van berewaertsovere, so es bel, by aldien dat myn debvoir nict alleenlick en es gbelegben in l' exercercn van myn officie, wanneer de zaeken naer uiieder ende naci" onse begheerle gaen, maer oock in te hielen weten eenen yegiieUcken de dangier die ons zyn raeckcnde, cm over dezeive gbereede reniedien te soecken, in alzoo venc als daer ecnighe le vinden waeren, oftc, emmcrs len moins, om le kcnnon le gbcven allenden goeden ondcidanen van berewaertsovere, jae de gbeheele weereit in 't generaclc, want dat daer eenich inconvénient
gheraecte te voighen, dal zulcx niet bycommen en waere by faulte van onse voorzienicheyt, noeli oock van vigilanlie ofte neersticheyt in t' executeren suick lasl als ons es opglieleyi worden.
Helvveleke aciilervoighende , hebben wy voor dees tyden ulieden glieadverleert, zoo scryvende an ulieder coUegie in 'tgeneraele, als zommighe particulière persoonen , alzoo wy oock '(zelve mondelinghe an ulieder ghedepuleerde verclaert hebben, lot Dendremonde, dat, zoo verre aïs wy ghecn andere voorsieninghe in onze zaecken en doen, wy zullon ten lienden bedwonghen worden, ofte ons in zeer corlen tyd met onsen viandt te verdraeghen ende te veraccorderen , met de niinsle bezwaerlicke ende bescliaedelicke conditien als't ons zal moglielick zyn, ofte moeten anders een eyndelicke ruyne ende dcsolacie van den gheheelen Staet deser Nederlanden verwachten.
Ulieden es oock zonder twyffel onverborghen hoe grool dal onsen legber es, ende van wat soorten van crycgsvolck hy ghecomposeert es ; daertoe zoo hebben wy ulieden ten diverschen tyden glieadverleert, wat wy voor eenen schoonen tydl onnuttelyck hebben laeten verloren gaen, by faulte van ghelde ende van middelen. Men heeft ulieden oock de middele van weten ghedaen, hoe dat wy verobligeert zyn, in 't eynde van deser maendt, den erycgslieden een voile maendt te betaelen, ende dat se op zulcke conditien hen opgeniaect hebben, d'welck zy anders niet ghezint en waeren le doen, ende dal wy, door haer jeghenvvoordiclieyt ende loedoen, alreede sommighe plaelsen den viandt benonicn hebben ; oock dat nu voorts onse inlenlie es, naer dat wy JNyvelle inhebben, ende binnen weyniglie dacghen oock Bincx verhopcn te cryghen, zoo naer hcl zal mughelyck wezen, ons an den vyandl te niaeken, Maei' zoo't nu quacme dal wy onze belofle niet en hielden. soo en connen wy niel voort-ien diii daer ycdls anders vuytvolglien
zal dan dat ons legher, door divisie onder ons zelven, ofte door eenicli oproer, van den viandt zal ghebroken worden, den welcken zeer vigilantes, ende en zal zoodaenich een ghelegentheyt gheensins laeten voorby passeren , van dewelcke men niet en derft twyffelen of hy en es al over langhe wel gheadverteert, ofie dat den legher hem in drie provincien zal gaen nederslaen, in dewelcke noch eenighe middele om te leven zyn resterende, ende alzoo voleyndeghen dit arni landt te ruineren. Ende daer en es gheensins an te tvvyflelen als nu die ander landen gheheel opgheheten ende verdorfven zuUen zyn, ofl hy en zal hem haest in binnensie van Vlaenderen oock weten te vinden, want Brabant es tôt nu toe zoo jammerlick daermede ghequelt, dat in veel plaetsen gheen inwoonders meer ten platte landen te vinden en zyn. Daerom zoo moct men dese rekeninghe maecken, als 'tghelt zal gheraeken in den legher te ghebreken, zoo zullen de vivandiers oock mede mancqueren, ende dezelve faillierende, vvort dat cryghsvolk vuyt noodt ende teghen zynen wille bedwonghen te gaen soekcn om te leven in den landen die se zullen achten alderminst overlast te wezcne, als Vlaendren , Artois, Ryssel, Douay, Orchies ende 't landt van Doornycke.
Ende dat en zyn gheen slechte conjecturen die wy ulieden scryvcn, maer het zyn dinghen die anders niet en connen ghcschiedcn, ten zy dat men daerinne voorziet. Daerbeneven, zoo roept dat volek over aile zyden dat het zonder eynde ofte mate ghequelt wordt met onverdraeghelicke lasten; dat het de generaele middelen betaelt, ende dat an hemlieden niet en houdt ofte ghebreeckt : waerby dat compt dat sommighe ghedcnken ende saeyen de mare, al souden wy groote sommen ghelts elders wech zenden -, andere wat claerder ziende, die mutinei-en, wel wetende dat eenen goeden deel der penninghcn gheconsumeert es ecr setotte generaele receptecommen, ende nemen dacrdoorc de vryheyt van zelfs, om haer handt achler-
waerl te Irecken ; eyndclick ontstaet daervuyt een gcncraele claclile ende quaet contenlemenl van aile de provinclcii, alsoo dal d'eene de faulte up d'andere sleeckt, ende gaen alzoo aile te glielyck verloren, binnen dien dat zy den tydt laeten verloopen met d'ecn den anderen te beschuldigen.
Maer onder aile quaeden diewy over al bemcrcken, moeten \vy oock deze nacrvolghende bekennen, ende ulieden daeraf eens neerstelyck adverteren, angliezien dat wy zulcx van ol'Iiciewegben seluildieli zyn te doen. ulieden biddcndc dat gliy't ons wilt ten beslen afnemen, ghedenkende dat wy ulieden liel lic'bben, d'welck wy oock wel hebben bewezen, doch wel verclarendedatwy ulieder welvaert lief Iiebben, ende nict ulieder ruync, desgbelyckx ulieder eere, niet ulieder diffamatie, te weten zeker manière van docn die gliy daeghelickx zyl userende. Ende boewel dat ghy onder anderen oock liebt diversche acten ghedaen, die goede patrioten zeer wel onstaen, om welker wille 't landt ulieden grootelix verobligeert es, soo hebt ghy nochtans in veele dinghen oock de mate ende redene gheexcedeert ende noch excederende zyt : want cryciisvoick an te nemen, ende de zelve tôt zeker exploict hier ende daer te seynden, sonder oorlof van eenighen supérieur, en niach niet ghescieden, ja alzoo verre als ghy ulieden zyt houdende in de termen van deghene die daer begheeren te blyvene by de vrientschap ende confederatie tusschen de provincien ghesworen,
Dacrloe moeten wy ulieden oock adverteren tghene dat wy ghcensinsghesint zyn te verhelen oftete vcrzwyglien, dat ghylieden een oorzaecke zyt dal diversche ghevônden worden die e( n quaet vermoeden van ons hebben ghecreghen, redits als cl' aile dese dingiien door onse instigalie zouden ghescieden, hoewel ghy nochtans met ons hier of niet meer dan met ecnen aernien vrenide glRcommimiceert en hebt; ende aridere, wel vcrstaende dat zulcke daeden door ons niet byconuncn worden,
oock merckende dat wy wel den name van lieutenant generaeldraeghen, maerinderdaedt nietdan den rechteirdoel zyn tegen denweleken een yeghelick de pylen van zyn achlerclappen ende quaet spreken compt verschieten, naer dat een yeghelick door zyn eyghen passien hem lael transporteren. Daer en tusschen worden oveial in 't gheheele landt, ende in zonderheyt in Vlaenderen, om ulieden wille , onderhouden diveersche simulteyten ende divisien, ende bynae in aile steden worden zekere parlialiteyten ghevonden, dewelcke grootelick veraehteren ende retarderen 't secours van de penninghen die wy vuyt Vlaenderen ende van ulieden zyn verwachtende, jae den meesten deel derselver wert gheemployecrt ende verdaen in'tonderhouden van 'icrychsvolck, d'welck ghylieden wel zoudt connen derven, waert zaecke dat ghy goede ende soele middelen woudet soecken, oni de herten van uwe medepalriolen veel liever met vriendelicheyt ende met lieflicheyt t' uwaerts te treckene, dan dezelve duer rigeur in subjeclie le houdene.
Ende hiertoe en ist van gheenen noode dat ghy allegierl de vervoorderinghe van de evangelischc religie, van dewelcke wy hier te vooren ende al veel eer dan ghylieden prol'essie ghedaen hebben, ende bekennen dat wy door de ghenade Godes, oock totter doodt toe, sulcx te doenc ghesint zyn, soo wel als ghylieden ; want den wecli die ghy daertoe ncempt , es zecr verre verscheidcn van der eenvoudicheyt der evangelie-leere, die wel een andcr machl hecft dan des sweerts, ende die herten door andere middelen bekeert. iioven dien, soo werden oock vcle ter causen van ulieder actien van ons vervremdt, ende tracteren veel eerder degheene die noch niet en hcbben dezelve vryheyt als ghylieden vercreghen; maer nadien dat ulieden God zoo groote ghenade verlcent heclt dat ghy met overvloedicheyt datzclve zyt ghewetende, wy en vvetcn niet wal grondi of l'ondamcnt ulieden noch voorts resteren macli
om zekere commissien te vervolghen, daervan ons daeghelicx (le claehtçn ter ooren eomrnen van veele edelliiydeii, gheestelicke persoonen ende landslieden, die ghepillieert ende gheranchonneert worden, door denghenen die, onder den deckniantel van uwer auclhoriteyt sehuylende, gheen dinghen laeten dnncken onmogheliek te wezen, alommc verwoestende de kcrcken, ontstucken smy tende de beelden, beroovende ende pilleerende de cloosters, van denwelcken wy goede somme van pennynghen hadden moghen trecken tôt secours van onse jeghenwoordighe oorloghe , dewelcke nu niet en dienen dan om de borse van sommighelandsloopers tevolien, dewelcke daerenbooven noch voortvarende, gheen swaricheyl en maecken, ondèr den schyn van de gheestclicke goederen te zoecken, de goede onderdanen huusen van desen lande te doorloopen : waerdoore compt dat ghylieden niet alleene in diversche plaetsen quaelick ghewilt zyt, maer oock dat den naenie Godes van velen gheblaspliemeert wordt, die aile de schuld op de religie leggen van 'tghene dat sommighe particulière persoonen doen, die gheen deel noch ghemeenschap an dezelve en hebben.
Dit zyn nu jeghenwoordighe quaeden die ons hiernaermals allerhande perickelen ende een onvermidelicke ruyne zullen medebringhen , ten zy dat wy dezelve met rypen raede te vooren commen, want ulieden en es niet onbekent de vergaderinghe van de diversche benden die nieuwelick ghemutineerl licbben, dewelcke de viandt niet beter en zouckt dan tôt hem te locken. Daertoeen moetmen niet Iwyffelen of deghone die alsoo gheoffenseerl ende vertrecht zyn, en zullen aile middelen zoucken om hen te wreken, so dat het minste quaet datdaervuyt rysen can, es de verstrooyenghe der ghemeenten van den plalten lande van Arthois, van 'llandt van Lalen {sic) ende van Ryssel, dewelcke om uwent wille zeer ghetravailleert werden, die eindelick oock xal commen over de ghemeenten
van den platlcii lande van Vlaenderen. Daerom eysl dat wy uliedcn dese voorscreven dinghen hebben vry ende openlick willen representeren, op dat gliy zelvc de remédie soudet zoucken, devk^le dat daer eenighe hope es om de sieekte te moghen genezen, hierin doende dat wy voor Gode, voor dese landen. voor ulieden, ende om ons eyghen eere wille schuldich zyn te doen, protesterende wel expresseliek, dat van aile het quaet dat hiernaemals mochte volgen, wy heel ende al behooren ontlast le zyn; ende dat ulieden t'zelve ter contrarien nioet gheweten worden , dies niel te min zoo vêle âls ons belangt, in alzoo verre als ghy ulieden pooghen woudl om aile zaeken in eenen paisivelicken staet wederom te stellen, wy zyn ghewellich te employeren aile middelen die ons noch resterende zyn, metgaders onse auctoriteyt, omte moienneren dat aile dinghen wel gheordonneert ende in eenen goeden staet ghebrocht zynde , een yeghelicken occasie hebben mach om hem te contentercn, ende dat het landt door goede ordre, ende door eene goede correspondentie worde ghehouden.
Ende het zoude my duncken, onder correctie, veel beter te wezene dat men, allen misvertrauwen gheweert zynde door een vriendelicke communicatie tusschen de steden van Vlaenderen, sochte 'tlandt van vêle onnutte ende onnoodighe costen te ontladen , ende dat men daerbeneven op middelen van goede verzekertheyt om allen zyden dochte ; maer aengaende de middelen om daertoe te geraecken, wy bidden ulieden dat ghy ons wilt anlwordedoen hebben, wat ulieden advys es op de ouverture die ulieden den brengher van desen onsen conseillier zal doen , denwelcken wy expresselyck om ulieden hebben ghezonden, ende bidden hem gheloove te gheven in tgheene dat hy ulieden van onsentweghe segghen zal, ofte wel liever onszenden sommighe van ulicder principaelste borghers, die wy de ouverluren doen dewelcke ghy zult jugeren (laerto(; dicns(elyck te zyn , om een goede ende eyndelycke
resoliitie met inelcandcren le ncmen van desc zwaricheden dowelcke dienen mochten tôt een generael contentement des landts, ende duer dien wy vercryghen moghen de generaele conservatie van aile de aerme onderdaenen die dees langhe ghetravailleert ende ghequelt zyn gheweest, dewelcken hope, naest God, staet op deglicne die den last Iiebben sy te regieren ende gouverneren.
Edele, notabele, hoochgeleerde, wyse, discrète, lievc besondere, God zy met ulieden. Gbescrevcn t'Andwerpen, den 57'" septendiris 1578.
lilieden zcer goede vricnd om u te dienen, Gi'ilIe de Nassau.
Copie du temps, aux archives de Bruges, Witirnboek C , fol 131
DCIXIÏ.