‹ Correspondance des réformateurs dans les pays de langue franc̦aise, recueillie et publiée avec d'autres lettres relatives à la réforme et des notes historiques et biographiquesChapitre 45 sur 80 · COMPOSÉE PAR CALVIN · texte numérisé non relu

COMPOSÉE PAR CALVIN

SoMMAIRE. Les rumeurs répandues sur notre compte, à la suite des troubles excités per Caroli, nous ont contraints de nous justifier auprés des églises voisines, et Grynœus a dû vous communiquer, de notre part, une confession de foi et une lettre qui démontraient l'injustice de l'attaque dirigée contre nous. Néanmoins, quelques-uns des vôtres nous accusent encore de nourrir des arrière-pensées et d'avoir été nousmómes les provocateurs. Nous ne répondons pas au premier de ces griefs, puisque notre Confession exprime nos sentiments d'une manière claire, précise et compléte. Si les expressions Trinifé et personnes en sont absentes, comme nous l'a reproché Caroli, nous n'entendons pas cependant les proscrire, et nous l'avons bien prouvé

5-6 De ces passages, comparés avec la lettre du 31 août suivant, on peut inférer que Jacques Valier était, depuis peu de temps, diacre du pasteur de Vevey et principal de l’école de cette ville.

T Valier devint pasteur à Aubonne et il y resta jusqu'en 1546.

5 Louis du Tillet, seigneur de Haulmont. Ce passage fixe l'époque de son départ pour la France, d’où il ne revint jamais.

1 La minute autographe de Calvin est conservée à la Bibliothèque Publique de Genève (Manuscrits, vol. n° 106). Elle porte en tête : « Ministris Tigurinis. » Le texte publié par Trechsel présente de nombreuses variantes, qui sont le fait d'un copiste moderne.

en adhérant à la Confession Helvétique, où elles sont employées. Nous avons seule-

ment refusé de souscrire à des formules que nous devions accepter, disait notre ad-

versaire, sous peine d'être déclarés hérétiques. Céder sur ce point, c'était détruire

tout ce que notre ministère avait édifié. Nous ne sommes pas non plus bérétiques,

pour avoir donné à Jésus-Christ le titre de Jéhovah; car nous avons démontré qu'il possède de toute éternité les attributs de la nature divine.

Examinons maintenant s'il est vrai que, par de mauvais procédés, nous ayons poussé à bout Caroli?— Nous l'avons, au contraire, contenu dans le devoir tant que nous avons pu, jusqu'au moment où, en pleine église, il a recommandé ls prières pour les morts. Son collegue Viret s'est vu citer devant le Conseil de Lausanne et accuser d'arianisme ; Calvin, qui, sur notre demande, y était accouru, s été, ainsi que F'arel, en butte à la même accusation, bien qu'il l'eût réduite à néant par certains passages de notre Catéchisme. L'affaire a été déférée au Conseil de Berne, et Calvin s'est rendu dans cette ville, pour y demander la convocation du Synode. Vous savez déjà quel a été le résultat de cette assemblée. Nous avions là devant nous un adversaire furieux; nous nous sommes défendus. p

Nous vous demandons de recevoir notre apologie dans l'esprit qui l'a dictée et de vous prémunir contre les faux rapports; nous venons d'éprouver, en effet, combien le silence nous a été nuisible. Nous ferons certainement tout ce qui dépendrs de nous pour affermir l'union entre votre église et la nôtre. Si nous avons tort en quelque chose, nous comptons sur vos avertissements.

Gratia vobis et pax a Deo patre et Domino Jesu Christo, fratres observandi !

Cum nobis eas turbas Carolus excitasset, quarum rumor ipse omnes propé Germanie ecclesias commovit, etsi eas paulo post extinctum iri sperabamus, ut inanes prorsüs erant et ex frivolis duntaxat calumniis nate, ne quis tamen scrupus bonorum virorum animis insideret, operam quam licuerat dederamus, ut innocentia nostra vicinis ecclesiis testata foret. Neque dubium nobis est, quin confessionem nostram, adjuncta brevi epistola, Grynœus, ut rogatus erat, ad vos miserit ?: unde perspicere facile fuit quàm justé ab illa belua essemus impetiti. Veràm quoniam esse isthic quosdam audimus qui non dissimulanter adhuc obmurmurent, ac nos moliri clancularium nescio quid fremant : alios veró, qui nostra improbitate et petulantia impulsum fuisse Carolum causentur, non pessimum alioqui hominem, ul tanta intemperie Christi ecclesias perturbaret?, utrumque ut habeat, paucis perstringere visum fuit. Nam ut totam historiam pluribus in præsens persequamur, per temporis angustias minimé licet. Sed enim quid morosts illis censoribus res-

! Voyez la fin du N° 634 et le commencement du N° 644. * Voyez le N° 644, renvoi de note 4 et le dernier paragraphe du texte.

pondeamus, qui in re tam plana et expedita suspitionis materiam querunt, non habemus.

Quid enim sibi volunt? Nos callidé aliquid machinari obloquuntur; sed unde vel minimum ejus vafritiei argumentum colligunt ? Siquidem in nostra confessione nihil omissum nobis esse videtur quod tollendæ suspitioni conveniret : nihil ita obscuré aut perplexé positum, quod tergiversationis, speciem præbeat. Carolus initio, qua mordendi libidine æstuabat, decem circiter locis eam impugnare conabatur. Et sané jure suo id sibi sumere videbatur, quoniam Sorbonistis satis est, ubi damnatum aliquid volunt, plenis buccis hæreses et schi[s]mata crepare. Nostra tamen responsione dejectus et tot calumniarum convictus, quot adversüm nos verba fecerat, turpiter pedem reduxit; nec aliud in tota criminatione vitio tandem nobis vertere ausus est, quàm quód nomina trinitatis et personarum nimiüm pertinaciter illic. tacerentur, deinde, quód divinam Christi essentiam à seipsa esse asseramus. Sed quid priore illo cavillo dillutius ? Ab ejusmodi enim vocibus quàm non abhorreamus, hinc liquet, quód liberum earum usum in Ecclesia constare semper voluimus, et Confessionem Helveticam Basilee editam nobis piam sanctamque videri pronunciavimus, quæ tamen personarum mentionem continet. Tantüm nolebamus hoc tyrannidis exemplum in Ecclesiam induci, ut is hereticus haberetur qui non ad alterius prescriptum loqueretur, cum tile contrà strennué contenderet, neminem sine tribus Symbolis esse Christianum. Ac ne quis rixandi studio id à nobis factum fuisse arbitretur, scitote nos subinde istud diserté esse testatos, non alia magis ratione nos tum refugere personarum appellationem, quàm quód eo postulante recipi à nobis non poterat, quin simul quod nobis crimen intenderat agnosceremus. Id enim pro sua versutia apud omnes ordines caverat, ut si suis postulatis concedere visi essemus, fides nostra suspecta redderetur: quod etiam ipsum palàm præ se ferebat, cum suspectam sibi fore nostram doctrinam assereret, donec Symbolorum subscriptione sibi approbata foret. [Ita si obtinuisset quod postulabat, non tantüm nutabat quicquid hactenus ministerio nostro edificatum fuerat, sed radicitüs corruebat. Quid ergo aliud nobis restabat, quàm luculentum doctrine nostre specimen edere, quo constaret ipsam immerito fuisse insimulatam ? Id sané officii nostri fuisse putavimus. |

Jam veró locus ille cui horrendam inesse hæresim Carolus vociferatur, vix ulla excusatione videtur indigere. Nai ubi de Christi

divinitate seorsum sermo habetur, quecunque in unum, verum æternumque Deum competunt, illi jure tribuuntur. Distinctionis autem notatio locum habet ubi cum Patre comparatur : quæ à nobis quoque diligenter observata fuit. Neque enim inficiamur quin Sermo ille æternus sit a Deo patre genitus. Verüm nos genitum non inteligimus difluxu quodam, ut pars sit essentiæ Patris, sed totus sit in Patre, totum illum vicissim in se habens. Hunc in modum Cyrillus, qui sepe Filii principium Patrem vocare solet (Dial. 3. de Trin.), pro ingenti tamen absurdo alibi ducit nisi Filius vitam à seipso et immortalitem habere credatur. Idem docet (Lib. 10. Thesauri), si ineffabili nature proprium est, ut à seipsa sit, in Filium id jure competere. Quin etiam ratiocinatur Patrem nihil à seipso habere, nisi Filius etiam à seipso habeat. Sed quid tam anxié hic immoramur, cum nihil plus verba illa nostra exprimant, quàm in se nomen Jehovah complectitur, quo Christum Scripturæ insigniunt? Proinde non videmus quid in nobis desiderent Aristarchi illi qui nos astutè nimis agere cavillantur.

Nunc ad alterum obtrectationum caput venimus : Coactum importuna nostra procacitate fuisse Carolum objectant, antequam tumultus istos excitarit. Si calumnias suas colore aliquo praetextas esse volebant, oportuerat pauló verecundiüs mentiri. Nos enim rabidam illam beluam, tametsi nocendi cupidine exultantem, ultro et ferocientem, nostra modestia ad menses aliquot continuimus, ne suum virus effunderet, donec pro publica concione, omnes convitiosé est insectatus qui mortuos precibus non esse juvandos docuissent. Viretus, ejus collega, qui certé supra etatem sapit*, ne contendendo majus adhuc incendium concitaret, id publicé dissimulabat; et perinde plebem instituebat, ac si nihil esset inter eos controversiæ, donec illius factione ad Senatum Lausannensem protractus, cui Verbum Dei execrabile erat, non obscuré nec figuraté, sed apertis verbis, Arrianismi est insimulatus. Calvinus quoque, cum ecclesize nostre rogatu illuc accurrisset *, coram legatis Bernensibus, qui ad res provincie constituendas sub id temporis missi fuerant, Arrianismi unà cum Farello à sacrilego illo ore notatus fuit *. Respondit,

* Viret était Agé de vingt-six ans.

5 Calvin avait d'abord écrit: « Ego quoque cum illuc... accurrissem, » et, dans la suite de ce paragraphe, il parlait à la première personne.

* Voyez les N** 610 et 611.

satis firmum innocentiæ suæ presidium se habere in st0 libello. Verüm, ne Farelli causam desereret, cujus integritas non minüs quàm sua illi comperta erat, protulit locum e Catechismo quo ecclesia nostra utitur, ubi disertis verbis asseveramus, unam esse Patris, Filii.et Spiritus divinitatem, gloriam, essentiam : « Christum « autem docemus filium Dei praedicari, non, ut fideles, adoptione « duntaxat et gratia, sed naturalem et verum, ideoque unicum, ut « à cseteris discernatur. Dominum etiam nostrum esse, non tantüm « Ssecundüm divinitatem, quam cum Patre unam ab eterno habuit, « Sed in ea carne in qua exhibitus nobis fuit. » Suntne hec Arrianorum verba ? Verüm cum scelestus ille finem rixandi et contendendi nullum faceret, cognitio ad Senatum Bernensem delata fuit. Quó profectus est Calvinus", ad postulandam, publico ecclesie nostrae nomine, synodum ubi mendacia illa, quibus nos impudentissimus calumniator asperserat, ampliori purgatione abstergerentur.

Res tandem eó quo videtis, preter nostram expectationem, sed non sine admirabili Dei providentia, progressa est. Quid enim non ausus esset, rebus dubiis, quem nondum pudet ubique serere, Christi divinitatem à nobis negari? Actio autem cause talis fuit, ut illum plané furere appareret, nos ejus furori duntaxat obviàm ire. Sed hæc ab aliis vos intelligere malimus, et literæ nobis à manibus pene à festinante tabellario excutiuntur. Tantüm à vobis poscimus, ne in aliam partem nostram hanc apud vos apologiam accipiatis, quàm quo animo scripta fuit. Scimus enim quz sint delatorum artes et quantüm pro ficiant, ubi nulle pro veritate eduntur voces. Imó, jam experimur aliunde?, quàm noxium fuerit nobis silentium. Quoniam ergo non dubitamus Sathanam idem quoque apud vos conari, occurrere voluimus, ne ejusmodi susurrones falsis obtrectationibus vestros animos à nobis abalienarent. Neque veró prudentia vestra diffidimus, sed nulla adhiberi satis magna diligentia potest in precidendis divisionum occasionibus. Quantüm ad nos attinet, sic erga vos affecti sumus, ut rationem nullam omissam velimus qua ad confirmandam ecclesiæ nostre cum vestra conjunctionem valeat. Plus satis hactenus inter Christi ecclesias odiis et contentionibus certatum. fuit. Quibus malis nunquam ita labora-

T Voyez le N° 616, note 7.

* C'est probablement une allusion à la lettre que MM. de Berne avaient fait adresser, le 18 août précédent, à Farel et à Calvin (N° 650).

tum fuisset, si mutuo se candore certatim omnes excepissent. Jam vos per sacrosanctum Christi nomen obtestamur, ut si quid ulla in re à nobis peccari existimetis, ejus nos ne gravemini admonere. Nihil enim magis cupimus, quàm quicquid in hac nostra administratione agimus, vobis vestrique similibus approbari. Dominus Jesus novis spiritus sui incrementis vos subinde locupletet! Geneva, 3. Calend. Septemb. (1537).

Fratres amantissimi et observantissimi vestri, MINISTRI ECCLESLÆ GENEVENSIS.

(Inscriptio :) Ornatissimis viris et observandis in Christo fratribus Tigurinæ Ecclesie Ministris. Tiguri.

[LES PASTEURS DE GENÈVE] au Consistoire de Berne. De Genève, 31 août (1537).

Inédite. Minute originale. Bibl. Publ. de Genève. Vol. n° 106.

Page 1