C. B. Renato S. P. D
Le recueil d'œuvres autographes dont ce document fait partie avait été formé, dans la première moitié du dernier siècle, par l'antiquaire avignonnais Joseph de Seytres, marquis de Caumont {1G88-1743), et il fut acquis par la ville d'Avignon, le 11 juillet 1878, avec la riche collection Calvet. La dissertation de l'abbé de Folard sur Pellicier, qui remplit les feuillets :231 à :244 du manuscrit, est précédée d'une épitre dédicatoire adressée à Dom Bernard de Montfaucon, l'érudit bénédictin, mort en 1741, et d'un envoi au marquis de Caumont, daté de Nîmes. Nous avons estimé que celte composition, en dépit de sa latinité souvent plate et barbare, méritait cependant d'être insérée ici, tant à cause de la rare impartialité de ses jugements que pour les détails inédits et parfois assez piquants qu'elle renferme sur notre personnage.
L'auteur, dans sa lettre à Montfaucon, se fait honneur de la bonne foi qu'il a du moins apportée dans ce travail. Il n'a rien dissimulé, dit-il, par une lâche complaisance, des faiblesses ni des imperfections de son héros; c'est une vie humaine, et non pas un éloge qu'il a voulu écrire : il s'est contenté de faire œuvre ici d'historien véridique, loin de prétendre aux vains et faciles succès des panégyriques oratoires *. En définitive, les sources auxquelles Folard a puisé ses renseignements concordent en général avec les documents français et italiens dont M. Zeller a tiré la matière de son livre; d'autre part, les observations du chanoine de Nîmes sur la légèreté des mœurs de Pellicier, sur les circonstances mystérieuses de sa mort, sur les traditions perpétuées dans le pays par sa famille, nous ont paru présenter quelque intérêt.
« Vita Guillelmi Pellkern, episcopi Monspeliensis, ad virum eruditissimum Bernardum Monfalconiuiu, Benedictinum. »
« Guillelmus Pellicerius, occitanus, nobili atqueantiquo génère natus est, quinto decimo seculo ferè exeunte, Melgorii, quod oppidum, ad Volcarum seu Latarense stagnum situm, in ditione est episcoporum Monspeliensium -. Patruum habuit cognominem Magalonensem episcopum, hominem bonum et religiosum, et ut ea ferebaut tempora doctum. Nam summus theologus habitus est inter suos. Nondum plané è pueris egressus, institutum amplexus est canonicorum Magalonen-
1. « Quo in opère, si cœtera desiderabis, ut spero non desiderahis fidein. De Pellicerio nihil silui, niliil liomini assenlatione malà affinxi... Hoc... eorum est qui elogia, seu potiùs laudationes se scribere prolltentiir ; non nostrum est qui vitas scribimus, et totum genus illud laudalionum pro vano et nugatorio habemus... » (f"233).
2. Mauguio, ancienne capitale du comté de Melgueil, chef-lieu de canton de l'Hérault, arrondissement de Montpellier, sur une lagune qui sépare l'étang de ce nom de la Méditerranée. — Lattes, village de l'Hérault, situé au-dessous des canaux de Lunel et de Cette, ancien port de Montpellier, aujourd'liui envahi par les herbes et les plantes aquatiques, sur la rivière du Lez.
sium, qui lum regiilares fuere. Porrô ab ipsâ statini pueritiâcœpit toto quasi amore in htleras ferri, ad id eum impellente naturâ, ad quod aptum atque habilem tinxerat. Usus est in patriâ magislris non iis quidemindoclis, sed malèdoctis. Nondum enim Occitaniabonas litteras acceperat. Ilaque malè studiorum initia posuit. Sed Lutetiam profectus, ibi simul et quae nondum sciebat didicit, et quae jam didicerat perpolivit. Nec se ille paucarum arlium finibus continuit, sed infinitâ quadam cupiditate sciendi omnes disciplinas complexus ad humanitatis studia, philosophiam, theologiam, jurisprudentiam, malhematicem, medicinam, historiœ naluralis scientiam, et variarum linguarum cognitionem adjunxit. Ha^c autem omnia non appriniè modo, sed^quâ erat ingenii solertià quam celerrimè percepit. Quo est factum, ut quâ œtate vix licet tantulum scire, inter doctissimos Galliœ viros annumeraretur.
« Visendi ac cognoscendi studio prinium Galliam, Belgium ac Germanise partem, deinde Italiam peragravit. Quibus in peregrinationibus librariœ rei penituscognoscendsebibliothecas omnes, cùm publicas, tùm privalas, sunimâ diligentià luslravit. Prœcipua ei cura fuit scrutandi atque adnotandi omnia quaî ad historiam naturalem pertinerent; quod jam tum magnum opus moliretur. Nam quum videret Christophorum Longolium ', qui Plinium commentario illustrandum susceperat, ab incepto destitisse, et se ad alia omnia convertisse, ipse vicem ejus implere decreverat. Sed quasi fatum viro doctissimo Harduino * prseripi hune laborem nollet, etiam Pellicerius quod instituerat non perfecit.
« In Galliam reversus statim Francisco régi innoLuit, in cujus familiaritatem admissus, primum aliquot ab eo minoribus sacerdotiis, mox abbatiâ Lirinensi donatus est^ Nec ita mullo post patruus, quum jàm multum œtatis processisset, ad eum nondùm sacris initiatum, de régis voluntate, episcopatum ejuratione, seu resignalione, ut vulgô aiunt, transtulit. Ita enim tune temporis episcopalia etiam sacerdotia solita erant deferri : qui mos postea sublatus est; alius inductus est. Sed Guillelmus, quamdiù patruus superfuit, nihil pro episcopo gessit. Quo mortuo, cùm jam ipse suis auspiciis Ecclesiam regere cœpisset, a rege Lutetiam accitus, Cameracum, ut de pace eum Margaritâ, Caroli Caîsaris amitâ, legati nomine ageret, profectus est. Tertio post anno, qui annus
1. Christophe de Longueil, érudit, né à Malines en 1490, mort à Padoiie le 11 septembre 1d22. Fils naturel d'Antoine de Longueil, évêque de Sainl-Pol-de-Léon, chancelier de la reine Anne, il fut successivement professeur de droit à Poitiers, avocat, puis conseiller au Parlement de Paris. On a publié de lui en 1524 des Epistolœ dans lesquelles il affecte de n'employer aucun mot qui ne soit tiré de Cicéron.
2. Jean Hardouin, jésuiie, bibliothécaire du collège Louis-le-Grand, né à Quimper en 16i6, mort à Paris le 3 septembre 1729.. Moins célèbre par son excellente édition de Pline l'Ancien (1685) et par sa grande collection des Conciles (17 Ib, 12 vol. in-f) que par ses fameux paradoxes sur les écrivains de l'antiquité, dont il rapportait presque toutes les œuvres aux bénédictins du moyen âge, il mil à profit pour son travail les notes précieuses amassées par Pellicier.
3. L'abbaye de Lérins (Alpes-Maritimes), fondée au v" siècle par saint Honorât.
fuit sœculi illius trigesimus tertius, regem Massiliam seculus est. Eo Clemens VII, Pontifex roinanus, venerat, ut Catharinam, patruelis filiam, Henrico, ex Francise! liberis secundo, in matrimoniumtraderet. Quo in negocio Franciscus pactionum tabulis scribendis, ne quid in eos prœter voluntatem italicâ fraude irreperet, Guillelmum prœesse voluit.
« Ita ille quatuor annis domo abfuit. Eo postquam revertisset, rem sane necessariam aggressus est, ut episcopalem sedem è Magalonâ insulà Monspelium transferret, collegium canonicorum ad secularem cleri ordinem traduceret. Hoc, vivente adhuc patruo, destinaverat facere ; sed suum consilium ad tempus omiserat, ne palruum offenderet. Is, pro more senum, quibus nova ferè non placent, etiamsi interdùm receptis meliora sint, ab eo consilio totus alienus erat, solebatque illudendo vituperare ; fuit enim dicaculus. Cujus dicacitatem olim Franciscus rex non infaceto responso retudit; nam cùm, Guillelmo apud eum de hoc negocio agenti, patruus qui aderat pro more suo illudens dixisset : « Bellam verè lixiviam! ut atros è candidis facias nos! » — « Immô », Franciscus ait, « bellam, nam atrati longe mundiores eritis. » Quibus verbis canonicorum Magalonensium mores, qui tum a severitate christianâ quam longissimè aberant, non obscure carpebat. Porrô cùm negotium Romœ transigi oporteret, eo Guillelmus iter intendit, régi libentissimè annuente, quod averet hominibus Italis ostentare suorum Gallorum ingénia. Et sanè Guillelmus perfecit ut ea gens, quœ tum litteris florens se unam magni faciebat nobis, quos pro barbaris hactenùs habuerat, etiam invidere inciperet.
« Romae postquam aliquot annos fuisset, ad senatum Venetum legatus a rege est missus; quâ in legatione bonis litteris insignem operam navavit. Nam cùm Franciscus ei negocium dedisset ut codices manuscriptos bibliothecœ régies instruendee conquireret, magnum eorum, tùm latinorum, tùm grœcorum, hebraïcorum atque arabicorum numerum coegit. Ita Gallia nostra optimis monumentis, prfeserlim grœcis, quorum ferè inops fuit, Guillelmi operâ locuplelataest. Locupletior etiam futura, nisi obstitisset aerarii regii tenuitas, aut fraus eorum qui ffTarium administrabant. Eà seu tenuitate, seu fraude, saepe fîebat ut Guillelmo non suppeteret, unde librariis mercedem solveret. Habuit enim domi complures, atque in his aliquot ex ultimo Oriente accitos, a quibus eos codices describi curabat, qui vénales non erant.
« Sed sua ei legatio in ceteris parùm prospéré cessit. Omninô enim a veritate abhorrent quœ Sammarthanus et Gariellus ', studio abrepti laudandi hominis, de hac legatione memorant. Et hanc quidem Guil-
1. Scévole I" de Sainte-Marlhe (1336-1623), dans ses Elogia Gallorum illustrium, publiés en 1398. — Pierre Gariel, chanoine et historien de Montpellier, né dans cette ville entre 1580 et 1384, mort en 1670, ddins sa. Séries prœsulum Magalonensium, publiée en 1664.
l\i AMBASSADE DE GUILLAUME PELLICIER
lelmus magnificô gessit, ac inilio perfecil ut omnium ordinum in se amorem converterct; sed hune amorem, anno quam Venetias venerat secundo, ingens odium excepit. Quod magis ne casu, an culpà ejus evenerit, non dicain. Qui legit secum staluet; rem proponain.
« Erant Venetiis aliquot ex nobilium ordine, qui suam fideni, prœtio et donis corrupti, Francisco régi addixerant. In his Nicolaus et Constantinus Cava/.za% aller Senatôs, alter Dcceniviralis Collegii scriba. Hi Senatûs Collegi'ique décréta omnia Augustino Abundio enunciabant, Augustinus legato, qui totius prodilionis architectus et machinatus fuerat, ut creditum est, et par est credi. Patefactâ tandem perfidiâ, captisque statim nonnullis, cùm ceteri alius alio profugerent, Augustinus cum uno altcroque ad legati domumconfugit. E6 continué advolat Marcus Antonius Georgius, ex Advocatorum numéro, cum satellitibus, qui primùni jannuâ adituque a legati ramilià prohibentur; mox ubi irrumpere parabant, vi atque armis repelluntur : quo in conflictu aliquot utrimque vulnerati sunt.
« Non polest dici quanlopere eo facto civilas tota commota est. Senatus statim vocatur; veniunt omnes irarum pleni, cùm suam majestalem, cujus Veneti pra^'ter ceteros mortales studiosi sunt, ad hune modum violatam cernèrent. Dicunt pro se quisque accerbissimas sententias; ad ultimum decernunt ut primo diluculo (nam hsee noclu agebantur) duo è Marci procuratoribus cum militum manu, navibusque armatis, legati domum obsideant; nisi ille proditores dedat, admotis majoribus machinis expugnent.
« Illi sequenti die adsunt cum multo milite, et cetero apparatu domum circumsident; legato, si parère Senatui reeuset, vim denunciant. Ille priinum recusarc, nihil audire, se ad vim repellendam parare. Mox orantibus atque obsecranlibus amicis se flecti patitur, ac proditores dédit. Rem ad Franciscum perscribit; scd contumeliâ recenli iratior parum ex tïde fecit. Nam ut Francisci animum inflammaret in Venetos, ita eos calumniatus est quasi, quod ex necessitate et veteri consuetudine fecerant, id per contemptum ejus fecissent. Erat eâ Franciseus naturà ut, si quis honorem et majestatem suam vel levissimè lœderet, impatientissimè omnium mortaliumferret; prœtereaad credendum plus œquo pronior. Qui, lectis Guillelmi litteris, eo dolore ineensus est ut statim Venetorum legato (is Joannes Antonius Venierius fuit) accessu ad se omni interdiceret; instantem, ut civitatem suam sibi coràm purgare liceret, admittere noUet. De quo ubi Venetias allatum est, cùm nemo eo regem a Pellicerio impulsum ambigeret, usque adeo civitas tota in eum se exarsit, ut homines haud tempérassent sibi, quin in ejus sedes irrumperent, nisi Senatus militi custodiendas curasset. Née ira illa semel accensa unquam sedata est. Itaque ille reliquo tempore, ne periculum adiret in publicum prodiens, domi se clausum tenuit.
« Sed haud longum fuit. Nam paucis post mensibus, cum Franciseus
intelligeret haud è re suâ esse inimicitias diutiùsexereere cum Venetis, Venierium ultro ad se vocavit. Quo ia congressu si quid irarum in ejus animo residuum fuit, legali quodain responso permulsus, deposuit; nam cùin purgare aggressus quod fecerat, forte Venierio dixisset : «Quid tu aulem facturas fueras, si meo loco fuisses? » ille statim : « Ego si quem rebellem, aut proditorem tuum domi liaberem, continué « tibi ad ptenam traderem, pessime de meâ civitate meriturus ne ita « facerein. » Hic finis huic dissidio fuit ; nam paucis ab eo colloquio diebus Franciscus Venetias misit qui factura suum apud Patres excusaret : quos ut novo obsequio demereretur, Guillelmum, quem oderant, et a cujus arlibus sibi malô metuebant, eorum rogatu ab legatione removit.
« Ita ille ante suum tempus Venetiis decessit. Quid autem per annos fere quinque eo factum sit, mihi incompertum est. Narrabat mihi vir honestissimus, eodem quo ille génère ortus (nam Pelliceria gens adliuc Monspelii viget, nec ultimum inter civitatis illius amplissimas et nobilissimas locum tenet), se accepisse domesticâ famà hune Constantinopolim isse, ibique aliquot annos legatum egisse; sed non plané audiebam, et de itione quidem posse verum esse putabam, quanquam vix tamende legatione non putabam, quod nihil ab nullo scriptorum de eà legatione proditum esse cognoscerem.
<c Anno demum sseculi illius septimo et quadragesimo, quo anno mortem Franciscus obiit, Monspelium reversus est, ubi omnia repperit in calhedrali collegio rixarum ac discordiarum plena. Nam cùm pauci canonici ex toto numéro largiora stipendia, cseteri tenuiora acciperent, atque hi indignissimè id ferrent, exortae erant inter illos gravissimse lites, quibus se dudum ad omnia tribunalia magna animorum contentioue, magnis invicem odiis divexabant. Has Pellicerius, cùm utrique ad eum suœ controversiie arbitrium detulissent, diremit. Inde lustratà de more diocesi, quanquam multa cum admonerent ut ne discederet, homo assuetus aulicse vita?, nec satis sui curandi muneris studiosus, aulani repetiit.
« Eo tempore, serpere et manare caeperat Calvinianum malum; quod malum precipue inferiorem Occitaniam, maxime autem ex omnibus civitatibus Monspelium et Nemausum affixit, Primam omnium heeretica lues Nemausum invaserat, quse cité Monspelium contagione vicinitatis infecit. Ibi, totâque ferè provinciâ, Calviniani brevi aucti numéro, cùm eo audacige progrederentur, ut jam non clam, uti hactenus fecerant, sed propalam suos csetus agitarent, indignatio atque ira in eos Catholicorum erupit : quanquam non in eos magis, quam in sacerdotes catholicos, cùm in horum corruptissimos mores omnem mali causam conferrent.
« Parcant mihi verum dicenti qui legunt; nihil illâ tempestate fieri sacro ordine fœdiùs, nihil deformiùs ac contaminatiùs potuit. Pauci ex
toto numere non omni ex parle mali; paucissimi vere boni; major pars nec ofTicium suuin facere, nec quid sui ofilcii esset nosse :coiTuplissimi ac turpissimi omnium post ipsos prœsides sacrorum primariorum lemplorum sacerdoles. Peracto in templis utcumque horarum penso, cœlerum tempus otio transigcre, venari, in hortis esse, convi- \ari; aleœ, ccct.eris malis rébus operam dare. Hœc studia gentis esse, hanc vitam corum quos maxime cœteris exemplo esse oporluit. Quos Tolosanus senatus, ut quibus rébus poterat, quando episcopis haud curœ crat, cocrceret, asperrimis decrelis in eos sgevire cœpit, nec, vel ipsos reveritus episcopos, in Pellicerium, qui tum ex aulà redierat, sœviit.
« Evenit calumniâ improbi hominis. Nomen premunt, qui factum memorant, credo ut generi parcant. Is, Pellicerio infensus, accusatores subornavit, ac per eos nomen ejus ad Senatum detulit. Accusationis porrô tria fuere omninô capita. Primum, quod iile cum Calvinianis sentiret; cujus rei id argumento esse voiebant, quôd ei cum Petro Ramo ', aliisque pluribus viris doctis Calvini sectœ addictis amicitia intercederet. Secundum, quod cœlibatûs legem maie tueretur, advectâ ex Italià secum muliere Grœcà, quœ ei propalam in contubernio esset ^ Tertium, quod huic locupletandae omnia sua impenderet; cùm ea non sufficerent, in aliéna invadens, subditos et clientes suos omni vexatione pecunias exigendo, diripiendo, expilando affligeret.
« Hœc quam falsa essent, majori saltem ex parte (neque enim Pellicerius absolvi totus potest), postea eventu intellectum est, sed Senatui Tolosano facile tune crédita sunl. Cujus decreto Monspelium allato, Honoratus Yillarius, è Sabaudorum principum gente, qui eà tempestate provinciam regebat ^, episcopum prehendi, ac Bellocarum per satellitium suum in carcerem trahi jussit. Ibi tetro ac caliginoso loco plures menses egit in tantâ rerum necessariarum inopià, ut oleum olendce ad lucubrandum lucernse per famulum emendicare cogeretur. Ac vix unquam emissus esset, cùm Yillarius in bona ejus invasisset,
1. Pierre La Ramée, ou Ramus, grammairien, mathématicien et philosophe, né en 1513 au village de Guts (Oise). Fils d'un simple latDoureur, il devint successivement, grâce à la protection du cardinal de Lorraine, professeur au collège du Mans, principal du collège de Presles, à Paris (1545) et chargé du cours d'éloquence et de philosophie au Collège royal (Ibol). Le succès de son enseignement, ses attaques violentes contre les doctrines d'Aristote et sa conversion au calvinisme lui suscitèrent de nombreuses persécutions qui entraînèrent sa fin tragique, dans le massacre de la Saint-Barthélémy, le 26 août 1572.
2. L"auleur fait-il ici une confusion avec la signera Camilla Pallavicina, qui ne paraît pas d'ailleurs- avoir suivi Pellicier en France (V. Zeller, p. 381, note 2), ou celle Grecque ne serait-elle pas plutôt la mèred'Hermione Pellicier dont nous avons publié plus haut deux billets en langue latine (V. Appendice IV)?
3. Honorât de Savoie, comte, puis marquis de Villars, lieutenant du connétable de Montmorency, gouverneur de Languedoc. Second fils de René, dit le grand bâtard de Savoie, il devint maréchal (1571), puis amiral (1372) de France, chevalier de l'ordre du Saint-Esprit (1578), et mourut à Paris le 31 décembre 1578.
et libentissimè his frueretur, nisi provinciœ Narbonensis episcopi, et casu viri tanti et rei indignitate permoti, qaerendo atque expostulando, tandem obtinuissent ut ei copia fieret legitimo judicio purgandi sui.
« Igitur ille causam dixit; quos apud judices, quâ ex formula juris, quo in loco, nemo eorum qui de illo memoravere prodidit. Quod sanè mirum videri possit in eà causa, quam haud scio an ulla gravior in disceplationem venire possit. Hoc constat multum illud laborasse ut crimina, quibus accusabatur, dilueret, diùque illum expeclationem judicii anxium et metu plénum habuisse. Et ha3resim quidem et peculatum facile purgabat; sed de muliere Graecà non parum urgebatur. Negari enim non poterat cum eo venisse, et unà domi aliquanditi vixisse. Forte quidquid hujus criminis fuit judicibus haud valde grave est visum, cùm ejus gravitatem aliorum exempla quodam modo lenire et mitigare viderentur. Ut ut se res habet, is judicii exitus fuit, ut tandem omnium sententiis Pellicerius absolveretur. Qui accusationem conflaverat calumnise ac subornatorum testium apud regii fori judices reus factus eorum sententià laqueo pœnas solveret : cujus caput a cœtero corpore avulsum atque ad Latarensem portam Monspelii * palo affixum diù bac iter habentibus spectaculo fuit.
« Ita Pellicerio sua injuria sarcita est. Sed nec ille famam reparavit ex toto eo judicio, et ipsi judices suam aliquantum Isesere, cùm satis constaret plus gratiam et reverentiam hominis apud illos valuisse quam fidem, et Pellicerium omni ex parte innocentem non esse. Porro ille tam gravi casu perculsus quasi ora oculosque hominum erubesceret, reliquo fere tempore, publico abstinuit, in bibliothecae secessu abditus, ubi se totum solandi doloris sui, pristinis studiis, quee intermiserat, reddidit. Sed ei eo solatio satis quietenti non licuit, exorto Calviniano tumultu.
« Annus agebatur illius œtatis sexagesimus; cujus anni initio facile cuivis intelligere licuit instare aliquem magnum motum. Exitu autem illius, rebellantibus hœreticis, bellum exarsit, sed quod cité oppressum est. Is indè toto duorum annorum spatio fuit status rerum, ut per brevia intervalla bellum pax, pacem bellum vicissim exciperet, donec anno secundo et sexagesimo longé gravior et pertinacior procella, non Occitanise modo, sed cunctse Gallite incubuit. Nam accensis utrimque majori odio atque ira Catholicorum animis, non prius ab armis, ubi semel ad ea ventum esset, discessum est, quam altéra pars alteram profligaret, Monspelii intra mœnia diù acriterque pugnatum est eo tandem eventu, ut ea civitas ab hsereticis occuparetur, atque ibi rébus sacris omni profanatione pollutis, eversis templis, ejectis aut crudelissimè trucidatis sacerdotibus, religio penitùs concideret.