G. B. Renalo S. P. D
Le recueil d'œuvres autographes dont ce, document fait partie avait été formé, dans la première moitié du dernier siècle, par l'antiquaire avignonnais Joseph de Seytres, marquis de Gaumont (1088-1745), et il fut acquis par la ville d'Avignon, le 11 juillet 1878, avec la riche collection Calvet. La dissertation de Tabbé de Folard sur Pellicier, qui remplit les feuillets 231 à 244 du manuscrit, est précédée d'une épître dédicatoire adressée à Dom Bernard de Montfaucon, l'érudit bénédictin, mort en 1741, et d'un envoi au marquis de Gaumont, daté de Nîmes. Nous avons estimé que celte composition, en dépit de sa latinité souvent plate et barbare, méritait cependant d'être insérée ici, tant à cause de la rare impartialité de ses jugements que pour les détails inédits et parfois assez piquants qu'elle renferme sur notre personnage.
L'auteur, dans sa lettre à Montfaucon, se fait honneur de la bonne foi qu'il a du moins apportée dans ce travail. Il n"a rien dissimulé, dit-il, par une lâche complaisance, des faiblesses ni des imperfections de son héros; c'est une vie humaine, et non pas un éloge qu'il a voulu écrire : il s'est contenté de faire œuvre ici d'historien véridique, loin de prétendre aux vains et faciles succès des panégyriques oratoires *. En définitive, les sources auxquelles Folard a puisé sesrenseignements concordent en général avec les documents français et italiens dont M. Zeller a tiré la matière de son livre; d'autre part, les observations du chanoine de Nîmes sur la légèreté des mœurs de Pellicier, sur les circonstances mystérieuses de sa mort, sur les traditions perpétuées dans le pays par sa famille, nous ont paru présenter quelque intérêt.
« Vita Guillehni Pellicerii, episcopi Monspeliensls, ad virum eruditissimum Bei'nardum Monfalconium, Benedlctinum. »
u Guillelmus Pellicerius, occitanus, nobili atqueanliquo génère natus est, quinto decimo seculo ferè exeunte, Melgorii, quod oppidum, ad Volcarum seu Latarense stagnum situm, in ditione est episcoporum Monspeliensium '^. Patruum habuit cognominem Magalonensem episcopum, hominem bonum et religiosum, et ut ea ferebant tempora doctum. Nam summus theologus habitus est inter suos. Nondum plané è pueris egressus, institutum amplexus est canonicorum Magalonen-
■1. « Quo in opère, si ccclera desiderabis, iil spero non desideral)is fideni. De Pellicerio niliil siliii, niliil homini assenlatione malà affinxi... Hoc... eorum est qui elogia, seu potiiis laudaliones se scribcre profilenlur; non noslrum est qui vitas scribimus, et toluni genus illud laudalionum pro vano et nugatorio habemus... • (f233).
2. Mauguio, ancienne capitale du comté de Melgueil, chef-lieu de canton de l'Hérault, arrondissement de Montpellier, sur une lagune qui sépare l'étang de ce nom de la Méditerranée. — Lattes, village de l'Hérault, situé au-dessous des canaux de Lunel et de Cette, ancien port de Montpellier, aujourd'hui envahi par les herbes et les plantes aquatiques, sur la rivière du Lez.
sium, qui tum regulares fuere. Porr6 ab ipsâ statim pueritiâcœpit toto quasi amore in litleras ferri, ad id eum impellente naturâ, ad quod aptum atque habilem linxerat. Usus est in palriâ magislris non iis quidemindoctis, sed malèdoctis. Nondum enim Occitaniabonaslitteras acceperat. Itaque malè studiorum initia posuit. Sed Lutetiam profectus, ibi simul et quœ nondum sciebat didicit, et quse jam didicerat perpolivit. Nec se ille paucarum artium finibus continuit, sed infinità quadam cupiditate sciendi omnes disciplinas complexus ad humanitatis studia, philosophiam, theologiam, jurispmdentiam, malhematicem, medicinam, historiée naluralis scientiam, et variarum linguarum cognitionem adjunxit. Hcnc autem omnia non apprimè modo, sed quâ erat ingenii solertià quam celerrimè percepit. Quo est factum, ut quà œtate vix licet tantulum scire, inter doctissimos Galliœ viros annumeraretur.
« Visendi ac cognoscendi studio primum Galliam, Belgiiim ac Germanise partem, deinde Italiam peragravit. Quibus in peregrinationibus librariœ rei penituscognoscendaebibliothecas omnes, cùm publicas, tùm privalas, summà diligentiâ lustravit. Prœcipua ei cura fuit scrutandi atque adnotandi omnia quœ ad historiam naturalem pertinerent; quod jam tum magnum opus moliretur. Nam quum videret Christophorum Longolium ', qui Plinium commentario iilustrandum susceperat, ab incepto destitisse, et se ad alia omnia convertisse, ipse vicem ejus implere decreverat. Sed quasi fatum viro doctissimo Harduino * prœripi hune laborem noUet, etiam Pellicerius quod instituerat non perfecit.
« In Galliam reversus statim Francisco régi innoluit, in cujus familiaritatem admissus, piMmum aliquot ab eo minoribus sacerdotiis, mox abbatià Lirinensi donatus est^ Nec ita multo post patruus, quum jàm multum œtatis processisset, ad eum nondum sacris initiatum, de régis voluntate, episcopatum ejuratione, seu resignatione, ut vulgô aiunt, transtulil. Ita enim tune temporis episcopalia etiam sacerdotia solita erant deferri : qui mos postea sublatus est; alius inductus est. Sed Guillelmus, quamdiù patruus superfuit, nihil pro episcopo gessit. Quo mortuo, cùm jam ipse suis auspiciis Ecclesiam regere csepisset, a rege Lutetiam accitus, Cameracum, ut de pace eum Margaritâ, Caroli Cœsaris amitâ, legati nomine ageret, profectus est. Tertio post anno, qui annus
1. Cliristophe de Longucil, érudit, né à Malines en 1490, mort à Padoue le H septembre 1522. Fils naturel d'Antoine de Longiieil, évêque de Saint-Pol-de-Léon, chancelier de la reine Anne, il fui successivement professeur de droit à Poitiers, avocat, puis conseiller au Parlement de Paris. On a publié de lui en lo2i des Epistolx dans lesquelles il affecte de n'employer aucun mol qui ne soil tiré de Cicéron.
2. Jean Hardouin, jésuiie, bibliothécaire du collège Louis-le-Grand, né à Quimper en 16i0, mort à Paris le 3 sepLembre 1729. Moins célèbre par son excellente édition de Pline l'Ancien (1685) et par sa grande collection des Conciles {171o, 12 vol. in-f) que par ses fameux paradoxes sur les écrivains de l'antiquité, dont il rapportait presque toutes les œuvres aux bénédictins du moyen âge, il mil à profil pour son travail les notes précieuses amassées par Pellicier.
3. L'abbaye de Lérins (Alpes-Marilimes), fondée au v"" siècle par saint Honorât.
fuit sœculi illius trigesimus terlius, regem Massiliam seculus est. Eo Clemens VII, Pontifex rornanus, venerat, ut Catharinam, patruelis filiam, Henrico, ex Francise! liberis secundo, in matrimonium traderet. Quo in negocio Franciscus pactionum tabulis scribendis, ne quid in eos praeter voluntalem italicâ fraude irreperet, Guillelmum prœesse voluit.
« Ita ille quatuor annis domo abfuit. Eo postquam revertisset, rem sane necessariam aggressus est, ut episcopalem sedem è Magalonâ insulà Monspelium transferret, collegium canonicorum ad secularem cleri ordinem traduceret. Hoc, vivente adhuc patruo, destinaverat facere ; sed suum consilium ad tempus omiserat, ne patruum offenderet. Is, pro more senum, quibus nova ferè non placent, etiamsi interdùm receplis meliora sint, ab eo consilio totus alienus erat, solebatque illudendo vituperare ; fuit enim dicaculus. Cujas dicacitatem olim Franciscus rex non infaceto responso retudit; nam cûm, Guillelmo apud eum de hoc negocio agenti, patruus qui aderat pro more suo illudens dixisset : « Bellam verè lixiviam! ut atros è candidis facias nos! » — « Immô », Franciscus ait, « bellam, nam atrati longé mundiores eritis. » Quibus verbis canonicorum Magalonensium mores, qui tum a severitate christianâ quam longissimè aberant, non obscure carpebat. Porro cùm negotium Romee transigi oporteret, eo Guillelmus iler intendit, régi libenlissimè annuente, quod averet hominibus Italis ostentare suorum Gallorum ingénia. Et sanè Guillelmus perfecit ut ea gens, quœ tum litteris florens se unam magni faciebat nobis, quos pro barbaris hactenùs habuerat, etiam invidere inciperet.
« Romœ postquam aliquot annos fuisset, ad senatum Venetum legatus a rege est missus; quà in legatione bonis litteris insignem operam navavit. Nam cùm Franciscus ei negocium dedisset ut codices manuscriptos bibliotheca; regiœ instruendœ conquireret, magnum eorum, tiim latinorum, tùm grœcorum, hebraicorum atque arabicorum numerum coegit. ItaGallianoslraoptimis monumentis, prœsertim grœcis, quorum ferè inops fuit, Guillelmi operâ locupletataest. Locupletior etiam futura, nisi obstitisset aerarii regii tenuitas, aut fraus eorum qui wrarium administrabant. Eà seu tenuitate, seu fraude, sœpe fiebat ut Guillelmo non suppeleret, unde librariis mercedem solveret. Habuit enim domi complures, atque in his aliquot ex ultimo Oriente accitos, a quibus eos codices describi curabat, qui vénales non erant.
« Sed sua ei legatio in ceteris parùm prospère cessit. Omnino enim a veritate abhorrent quœ Sammarthanus et Gariellus *, studio abrepti laudandi hominis, de hac legatione memorant. Et hanc quidem Guil-
1. Scévole I" (le Sainte-Marlhe (1536-1623), dans ses Elogia Gallorum illustrium, publiés en 1598. — Pierre Gariel, chanoine et historien de Montpellier, né dans cette ville entre 1580 et 1584, mort en 1670, dans sa Séries pr.vsulum Magalonensium, publiée en 1664.
lelmus magnificù gessit, ac initio perfecit ut omnium ordinum in se amorem converteret; sed hune amorem, anno quam Venetias venerat secundo, ingens odium excepit. Quod magis ne casu, an culpâ ejus evenerit, non dicani. Qui legit secum staluet; rem proponam.
« Erant Veneliis aliquot ex nobilium ordine, qui suam fîdem, proetio et donis corrupti, Francisco régi addixerant. In his Nicolaus et Constantinus Cavazzœ, aller Senatûs, aller Decemviralis Collegii scriba. Hi Senali'is Collegi-ique décréta omnia Augustino Abundio enunciabant, Âugustinus legato, qui totius proditionis architectus et machinatus fueral, ut creditum est, et par est credi. Patefactâ tandem perfidiâ, captisque statim nonnullis, cùm ceteri alius aliô profugerent, Augustinus cum unoallcroque ad legati domumconfugit. E6 continué advolat Marcus Antonius Georgius, ex Advocatorum numéro, cum satellitibus, qui primùm jannuà adiluque a legali familià prohibentur; mox ubi irrumpere parabant, vi alque armis repelluntur : quo in conflictu aliquot utrimque vulnerati sunt,
« Non potest dici quanlopere eo facto civitas Iota commota est, Senatus statim vocatur; veniunt omnesirarum pleni, cùm suam majestatem, cujus Veneti prseter ceteros mortales studiosi sunt, ad hune modum violalam cernèrent. Dicunt pro se quisque accerbissimas sententias; ad ullimum deccrnunt ut primo diluculo (nam hccc noctu agebantur) duo è Marci procuratoribus cum militum manu, navibusque armatis, logali domum obsideant; nisi ille proditores dedat, admotis majoribus machinis expugnent.
« lUi sequenti die adsunt cum mullo milite, et cetero apparatu domum circumsident; legalo, si parère Senatui recuset, vim denunciant. Ille primum recusare, nihil audirc, se ad vim repellendam parare. Mox orantibus atque obsecrantibus amicis se flecli patitur, ac proditores dédit. Rem ad Franciscum perscribit; sed contumeliâ recenli iratior parum ex fide fecit. Nam ut Francisci animum inflammaret in Venetos, ita eos calumniatus est quasi, quod ex necessitate et veteri consuetudine fecerant, id per contemptum ejus fecissent. Erat eà Franciscus naturà ut, si quis honorem et majeslatem suam vel levissimè lœderet, impatientissimè omnium mortaliumferret; prœtereaad credendum plus œquo pronior. Qui, leclis Guillelmi litteris, eo dolore incensus est ut statim Venetorum legato (is Joannes Antonius Venierius fuit) accessu ad se omni inlerdiceret; instanlem, ut civitatem suam sibi coràm purgare liceret, admittere nollet. De quo ubi Venetias allatum est, cùm nemo eo regem a Pellicerio impulsum ambigeret, usque adeo civitas tota in eum se exarsit, ut homines haud tempérassent sibi, quin in ejus œdcs irrumperent, nisi Senatus militi custodiendas curasset. Nec ira illa semel accensa unquam sedala est. Itaque ille reliquo tempore, ne periculum adiret in publicum prodiens, domi se clausum tenuit.
« Sed haud longum fuit. Nam paucis post mensibus, cum Franciscus
intelligeret haiid è re suâ esse iniraicitias diutiùsexercere cum Venetis, Venierium ultrô ad se vocavit. Quo in congressu si quidirarum in ejus animo residuum fuit, legati qiiodam responso permulsus, déposait; nam cùm purgare aggressus quod fecerat, forte Venierio dixisset : « Quid tu autem facturus fueras, si meo loco fuisses? » ille statim : « Ego si quem rebellem, aut proditorem tuum domi haberem, continuô « tibi ad pœnam traderem, pessime de meâ civitate meriturus ne ita « facerem. » Hic finis huic dissidio fuit; nam paucis ab eo colloquio diebus Franciscus Venetias misit qui factuni suum apud Patres excusaret : quos ut novo obsequio demereretur, Guillelmum, quem oderant, et a cujus arlibus sibi malè metuebant, eorum rogatu ab legatione removit.
« Ita ille ante suum tempus Venetiis decessit. Quid autem per annos fere quinque eo factum sit, mihi incompertum est. Narrabat mihi vir honestissimus, eodem quo ille génère ortus (nam Pelliceria gens adhuc Monspelii viget, nec ultimum inter civitatis illius amplissimas et nobilissimas locum tenet), se accepisse domesticà famâ hune Constantinopolim isse, ibique aliquot annos legatura egisse ; sed non plané audiebam, et de ilione quidem posse verum esse putabam, quanquam vix tamende legatione non putabam, quod nihil ab nuUo scriptorum de eâ legatione proditum esse cognoscerem.
« Anno demum sseculi illius septimo et quadragesimo, quo anno mortem Franciscus obiit, Monspelium reversus est, ubi omnia repperit in cathedrali collegio rixarum ac discordiarum plena. Nam cùm pauci canonici ex toto numéro largiora stipendia, cseteri tenuiora acciperent, atque hi indignissimè id ferrent, exortae erant inter illos gravissimae lites, quibus se dudum ad omnia tribunalia magna animorum contentione, magnis invicem odiis divexabant. Has Pellicerius, cùm utrique ad eum suœ controversiie arbitrium detulissent, diremit. Inde lustratâ de more diocesi, quanquam multa eum admonerent ut ne discederet, homo assuetus aulicae vitœ, nec salis sui curandi muneris studiosus, aulam repetiit.
« Eo tempore, serpere et manare ca}perat Calvinianum malum; quod malum precipue inferiorem Occitaniam, maxime autem ex omnibus civitatibus Monspelium et Nemausum affîxit.Primam omnium haeretica lues Nemausum invaserat, quse citô Monspelium contagione vicinitatis infecit. Ibi, totàque ferè provincià, Calviniani brevi aucti numéro, cùm eo audacise progrederentur, ut jam non clam, uti hactenus fecerant, sed propalam suos cœtus agitarent, indignatio atque ira in eos Catholicorum erupit : quanquam non in eos magis, quam in sacerdotes catholicos, cùm in horum corruptissimos mores omnem mali causam conferrent.
« Parcant mihi verum dicenti qui legunt; nihil illà tempestate fieri sacro ordine fœdiùs, nihil deformiùs ac contaminatiùs potuit. Pauci ex
tolo numéro non omni ex parte mali; paucissimi vers boni; major pars nec officium suum facere, nec quid sui oflicii esset nosse : corruptissimi ac turpissimi omnium posl ipsos prœsides sacrorum primariorum templorum sacerdoles. Peracto in templis utcumque horarum penso, cœterum tempus olio transigere, venari, in horlis esse, convi- \ari; aleœ, cœteris malis rébus operam dare. Haec sludia gentis esse, hanc vitam eorum quos maxime cœteris exemple esse oportuil. Quos Tolosanus senatus, ut quibus rébus poterat, quando episcopis haud curœ erat, coerceret, asperrimis decretis in eos saevire cœpit, nec, vel ipsos reveritus episcopos, in Pellicerium, qui tum ex aulâ redierat, sœviit.
« Evenit calumniâ improbi hominis. Nomen premunt, qui factura memorant, credo ut generi parcant. Is, Pellicerio infensus, accusatores subornavit, ac per eos nomen ejus ad Senatum detulit. Accusationis porro tria fuere omninô capita. Primum, quod ille cum Calvinianis sentiret; cujus rei id argumento esse volebant, quôd ei cum Petro Ramo ', aliisque pluribus viris doctis Calvini sectœ addictis amicitia intercederet. Secundum, quod cœlibatùs legem maie tuerelur, advectâ ex Italià secum muliere Graecà, quae ei propalam in contubernio esset '. Tertium, quod huic locupletandœ omniasua impenderet; cùm ea non sufficerent, in aliéna invadens, subditos et clientes suos omni vexatione pecunias exigendo, diripiendo, expilando affligeret.
« Hœc quam falsa essent, majori saltem ex parte (neque enim Pellicerius absolvi totus potest), postea eventu intellectum est, sed Senatui Tolosano facile tune crédita sunt. Cujus decreto Monspelium allato, Honoratus Villarius, è Sabaudorum principum gente, qui eà tempestate provinciam regebat ^ episcopum prehendi, ac BcUocarum per satellitium suum in carcerem trahi jussit. Ibi tetro ac caliginoso loco plures menses egit in tantâ rerum necessariarum inopià, ut oleum olendte ad lucubrandum lucernœ per famulum emendicare cogeretur. Ac vix unquam emissus esset, cùm Villarius in bona ejus invasisset,
1. Pierre La Ramée, ou Ramus, grammairien, mathématicien et philosophe, né en lolJi au village de Culs (Oise). Fils d'un simple laboureur, il devint successivement, grâce à la protection du cardinal de Lorraine, professeur au collège du Mans, principal du collège de Presles, à Paris (1545) et chargé du cours d'éloquence et de philosophie au Collège royal (1551). Le succès de son enseignement, ses attaques violentes contre les doctrines d'Aristote et sa conversion au calvinisme lui suscitèrent de nombreuses persécutions qui entraînèrent sa fin tragique, dans le massacre de la Sainl-Barthélemy, le 26 août 1512.
2. L'auteur fait-il ici une confusion avec la signera Camilla Pallavicina, qui ne parait pas d'ailleurs avoir suivi Pellicier en France (V. Zeller, p. 3S1, note 2), ou celle Grecque ne serait-elle pas plutôt la mèred'ilermione Pellicier dont nous avons publié plus haut deux billets en langue latine (V. Appendice IV)?
3. Honorai de Savoie, comte, puis marquis de Yillars, lieutenant du connétable de Montmorency, gouverneur de Languedoc. Second fils de René, dit le grand bâtard de Savoie, il devint maréchal (1571), puis amiral (1572) de France, chevalier de l'ordre du Saint-Esprit (1578), et mourut a. Paris le 31 décembre 1578.
et libentissimè his frueretur, nisi provinciae Narbonensis episcopi, et casu viri tanti et rei indignitate permoti, querendo atque expostulando, tandem obtinuissent ut ei copia fieret legitimo judicio purgandi sui.
« Igitur ille causam dixit; quos apud judices, quâ ex formula juris, quo in loco, nemo eorum qui de illo memoravere prodidit. Quod sanè mirum videri possit in eà causa, quam haud scio an uUa gravior in disceplationem venire possit. Hoc constat mullum illud laborasse ut crimina, quibus accusabatur, dilueret, diùque illum expectationem judicii anxium et metu plénum habuisse. Et hœresim quidem et peculatum facile piirgabat; sed de muliere Grsecà non parum urgebatur. Negari enim non poterat cum eo venisse, et unà domi aliquandiù vixisse. Forte quidquid hujus criminis fuit judicibus haud valde grave est visum, cùm ejus gravitatem aliorum exempla quodam modo lenire et mitigare viderentur. Ut ut se res habet, is judicii exitus fuit, ut tandem omnium sententiis Pellicerius absolveretur. Qui accusationem conflaverat calumniae ac subornatorum testium apud regii fori judices reas factus eorum sententià laqueo pœnas solveret : cujus caput a cœtero corpore avulsum atque ad Latarensem portam Monspelii * paie affixum diù bac iter habentibus spectaculo fuit.
« Ita Pellicerio sua injuria sarcita est. Sed nec ille famam reparavit ex toto eo judicio, et ipsi judices suam aliquantum lœsere, cùm satis constaret plus gratiam et reverentiam hominis apud illos valuisse quam fidem, et Pellicerium omni ex parte innocentem non esse. Porrô ille tam gravi casu perculsus quasi ora oculosque hominum erubesceret, reliquo fere lempore, publico abstinuit, in bibliothecae secessu abditus, ubi se totum solandi doloris sui, pristinis studiis, quse intermiserat, reddidit. Sed ei eo solatio satis quietenti non licuit, exorto Calviniano lumultu.
« Annus agebatur illius œtatis sexagesimus; cujus anni initio facile cuivis intelligere licuit instare aliquem magnum motum. Exitu autem illius, rebellantibus haereticis, bellum exarsit, sed quod citô oppressum est. Is indè toto duorum annorum spatio fuit status rerum, ut per brevia intervalla bellum pax, pacem bellum vicissim exciperet, donec anno secundo et sexagesimo longé gravior et pertinacior procella, non Occitanise modo, sed cunctse Galliœ incubuit. Nam accensis utrimque majori odio atque ira Catholicorum animis, non prius ab armis, ubi semel ad ea ventum esset, discessum est, quam altéra pars alteram profligaret, Monspelii intra mœnia diù acriterque pugnatum est eo tandem eventu, ut ea civitas ab haereticis occuparetur, atque ibi rébus sacris omni profanatione poUutis, eversis templis, ejectis aut crudelissimè trucidatis sacerdotibus, religio penitùs concideret.