‹ Coutumiers de Normandie (volume 2)Chapitre 33 sur 125 · CAPITULUM V · texte numérisé non relu

CAPITULUM V

DE DOTALICIIS^

1 . Si aliquis uxorem habebit et liberos, et, ipsis viventibus, unus de liberis uxorem ducat et in dote[m] ei partem dederit vel totum maritagium matris sue, et pater ^ et filii obierint, mater habebit totum maritagium quietum suum ; sponsa vero filii vidua suam accipiet dotem equivalentem [super hereditate] ^ patris vel filii defunctorum, et si nuUa fuerit hereditas ex parte sponsi defuncti, junior vidua suum expectabitdotalicium^, donec mater viri sui vidua obierit, in cujus maritagio suum situm fuerat dotalicium.

2. Et si vidua uxor fuerit alicujus bordarii rustici^, terciam partem curtilli potest habere in dotem ; bordellum '

1 Cette rubrique est placée dans ie ms. BB. avant les mots : Ceterum mercator vel invadiator.

2 BB. ducatur,

3 BB. mater. — La version française du Trés-ancien Coutumier porte : « Et li pères et li filz muèrent après, la mere aura son mariage tout quite ; » Marnier, Etablissements et coutumes., assises et arrêts de VEchiquier de Normandie, p. 7, 1. 2.

4 On lit dans le passage français corresjiondant : « La famé au filz prandra son doere seur Teritag-e au pere et au fiil qui sont mort. »

S. G., p. 193, col. 1 ; Marnier, p. 1, l. 4. — Toutes les fois que l'édition de Marnier présentera, comme ici, quelque inexactitude de transcription, nous citerons la version française d'après le ms.

unique de la ° bibliothèque Sainte- Geneviève (S. G.).

â BB. dotalium. — La forme dotalium, qui revient plusieurs fois dans ce ms., est extrêmement rare. Du Gange (t. II, p. 933, col.

2,v^ dotalium) eu cite un seul exem-

fle emprunté à un jugement de Echiquier de 1234, transcrit dans le registre Saint-Just ; l'expression courante en Normandie au xiiie siècle est dotalicium.

6 Bien que les vilains soient opposés aux bordiers dans certains textes et notamment dans le liegistrum reddituum Montis Sancti Michaelis, § xxix (L.

Delisle, Etudes sur la condition de la classe agricole en Normandie, p. G80), on les voit cependant tenir des bordages (L. Delisle, op.

cit., p. 19, note 92).

■7 La version française rend ce mot par «borde y>. Marnier, p. 7, 1. 12.

vero remanebit heredi ; et, si solum bordellum fuerit absque curtillo, terciain partem habebit vidua in bordello.

3. In burgagio ^ vero similiter ; burg[ensis] enim, si non habeat ^ nisi solum unam domum, terciam partem domus poterit dare uxori sue in dotem.

4. Si aliquis nec uUam ^ habeat hereditatem et uxori sue argentum vel aurum promiserit in dotem, de communi catallo, ad obitum viri sui, dos sua capiatur ; et illudexpendere poterit.

5. Si vero vidua partem suam propriam de catallis'* habere voluerit et aliam portionem viri sui defunctiin dotem voluerit habere, eam habebit in hune modum, quod portio illa reservabitur in manibus legitimorum hominum, donec terra et redditus inde emantur, de quorum exitu^ vidua viva[t], et terram et redditus habeat in dotem. Que terra [et] redditus post decessum mulieris venient ad heredem.

6. Non liceat vidue in dote suanemora vendere, nec virgultum extirpare.

7. Post decessum viduarum, dotalicia heredibus propinquioribus ^ redibunt, de quorum hereditate dotalicia exierunt ; et quoniam dilatio est in ecclesiasticis curiis ad sua dotalicia habenda vel maritagium, per appellationes factas

1 BB. hurgio. — Burgagium, dont la traduction « borjage » se trouve dans le texte français est le terme consacré pour désigner la condition des bourgeois, ainsi que le mode de tenure qui leur était propre. Voy. L. Delisle, op.

cit., p. 39

2 BB. hàbeant. — Texte français : « Se uns borjois n'a que une seule meson, il em puet doner a sa famé la tierce part en doere. »

Marnier, p. 7, 1. 14.

3 Nec ullam. — BB. nec nullam.

^ BB. catall. — On trouve dans

la version française la forme du pluriel : « Se elle velt avoir sa part des chatex ; » Marnier, p. 7, 1. 20.

5 BB. exita. — Le mot français correspondant est «t oissues ; »

Marnier, p. 7, 1. 25.

6 Dotalicia heredibus propinquioribus. — BB. dotalia heredibus vel propinquioribus . — Texte français : « Après la mort a la famé, li^doeres revaudra auj plu s prouchiens oirs ; » Marnier, p. 7, 1. 29.

ab archidiacono [ad] episcopum, ab episcopo ad archiepiscopumS ab archiepiscopo ad summum pontificem, statutum est, ecclesiastica curia concedente, hoc in laica curia diffiniri, ita tamen [quod, si] in malicia sua convicti fuerint in laica curia, in ecclesiastica curia satisfacere tene[n]tur, per constitutam pecuniam ^ vel corporis penitenciam castigati

Page 1