CAPITULUM XVI
DE INSULTATIONE [IN PORPRISIIS] ET [AD] CAR[R]UCAM 2.
1 . Si aliquis aliquem infra porprisium ^ domus sue insultaverit armo moluto ^ cum sanguinis effusione, membris punietur ; si aliquis aliquem occiderit, morte puniat[ur].
2. Simili ter ad car[r]ucam ; car[r]uca enim [in] pace Ducis est et protectione : servat eos qui eam ducunt. Arator in aratione sua non disturbabitur, licet aliquis in alterius terra injuste laboret.
1 BB. hominem. — Texte français : «Nus homs n'ost prandre d'aucun ; » Marnier, p. 15, 1. 20.
2 De INSULTATIONE IN PORPRI- SIIS ET AD CARRUCAM. — BB. De
insultatione . — Si aliquis aliquem infra proprisiam... membris punietur. — De assidiis etcarucam. — Si aliquis aliquem occiderit... — Le ms. BB.
(p. 113, col. 2) indique ici deux chapitres distincts, dont chacun a sa rubrique, tandis que ce fragment du coutumier forme dans le texte français un seul chapitre avec la
rubrique, « D'assaut de porpris et de charrue > (Marnier, p. 15, 1.
23). 11 est probable que cette divergence entre le texte latin et le texte français est l'œuvre du rubricateur, qui aura dédoublé la rubrique primitive en défigurant quelques-uns des mots qui la composaient.
3 BB. proprisiam.
4 BB. moleto. — L'expression française, « arme esmolue » (Marnierj p. 15, 1. 25) justifie la substitution de moluto à moleto. (Du Gange, t. I, p. 395, col. 1, v» arma; p. 404, col. 1, vo armum).
3. Si vero injuriose potens super impotentem terram suam coluerit, impotens justicie, ad quam terra pertinet, conqueratur, et, si arator de injuria convictus fuerit, ille, ad quem terra pertinet, terram suam habebit aratam, vel eciam seminatam, (utile igitur est araturam non disturbare), et arator per catalla sua emendationis incurrat periculum in curia domini fundi\ juxta morem patrie.
4. Si vero comes, vel baro, vel aliquis potens homo homini suo, vel vicino suo, terram cupidus auferre^ voluerit, non poterit, quia per xij. legitimos homines cognoscetur sacramento suo, quis eorum de terra illa ultimam habuerit saisinam. Potens vero, de illa saisina convictus, in misericordia remanebit de omnibus catallis suis, et impotens suam habebit terram.
5. Eodem modo, [si] impotens potentis terram araverit, aratrum non disturbabitur , sed, sicut prediximus, per juratores de visineto ultimi augusti cognoscetur saisina.