POGGII EPISTOLAE

EQUITE TH. DE TOXELLIS J. C. RECEXSENTE

PRAEFATIO

Codex quem praecipue sequutus sum extat inter manuscriptos Bibliothecae quondam Riccardianae ^, sub numéro 749 et oplimus dici potest, non solum quia literis satis perspicuis, et salis correcte exaratus est, sed quia majorem numerum epistolarum Poggii continet. His tamen aliae conplurimae excerptae ex variis edilionibus, aliisque Codicibus, et praecipue ex MS. Bibliolbecae quondam Sancti Vicions, nunc Regiae Parisiensis, additae sunt. Nec MS. Riccardiano semper serviliter adhaesi, sed inter varias Codicum editionumque lecliones, eam quae mibi melior videbatur sequutus sum, studio et labore satis improbo, ita ut vere de boc dici possit : « Expertus disces » quam gravis iste labor ! »

Codex Riccardianus tribus constat collectionibus. Prima, cpistolas Lxxxvi. omnes Nicolao Nicolio inscriplas continet. Huic collectioni epistola dedicatoria Francisco cuidam Marescalco Canonico Ferrariensi, praefixa est. Secunda collectio in decem libros a Poggio disposita, epistolas ad varios inscriptas continet, et ei praefigilur dedicatoria Loisio Archiepiscopo Florentino, quem Ludovicum Scarampiuni esse ^rbitror. Tertia quae ex vu. libris constat, sine dedicatoria est. His collectionibus nullus inest ordo, divisionis librorum nulla

^ Riche bibliothèque de Florence, devenue publique depuis 1812. Riccardo Romolo Riccardi avait, à la fin du xvi« siècle, formé une magnifique collection d'antiquités en tous genres et de manuscrits. Elle a été considérablement augmentée, surtout au xviii* siècle, par le chanoine Riccardi.

240 PRAEFATIO.

ratio adsignatur, nulla caussa apparet. Cum mihi videretur chronolojj^ica distributio ad planam et perspicuam intelligontiam, et ad majorem utilitatem legentium maxime conferre, epistolas omnes, éditas simul et ineditas, undique collectas, primum in unum contestas, in libros distribuere satins et convenientiiis esse ccnsui.

Poggius jA. sal. d. Reverendo Patri Ijyisio Archiepiscopo Florentino '.

(Floreoce, 1439} t

Après avoir adressé des compliment au prélat, Poggio lui dit qu'il a fait un recueil des lettres qu'il a écrites de Rome à diverses personnes. 11 lui en fait hommage, pensant qu'il y trouvera quelque agrément et les lira au pape.

Scripsi dudum, posteaquam redii ad Curiam ex Britannis, nonnullas epistolas, et alia quaedam, prout tempera ferebant, quae cobortatione amicorum, qui propter suam in me affoctionein aliquid in eis esse vel leporis, vel urbanitatis putant, coegi in parviini volumen, existimans, et si non doclis, at saltem rudioribus aliqna in re me satis esse facturum. Sunt enim variis de rébus, quae paiilo accuratius, reliqua vero ut plurimum ex teinpore parva admodum diligentia, id quod in eis conspicilur, a me conscripta.

Ea cum sciam te, cum ociuin suppetit a continuis curis, cupide solere lep^ere, teque illis intelli^îam admodum delectari, quippe qui meis rébus adeo tribuas, ut etiam coram Pontifice legenda curaris, nolui déesse cupiditati tuae. Ideo statui boc volumen ad te mittere, lum ut sit veluti testimonium quoddam animi erga te mei; lum vero quia ex tuo nomine adjicictur volumini auctoritas quaedam minime contemnenda. Nam qui illud ad te destinalum legerint, proculdubio

I Luigi Scnrampi. L('?gat pontitical, il montra de grandes capacités militaires et battit Picciniiio. Nommé a rarchevtH:!!:} île Florence en \^3S; dans le concile qui y fut alors tenu, il prit une gran«le part aux néjîociations qui amonè.«nt l'union éphémère des K-lises grecque et latine. 11 eut un très grand crédit souî» Eugène IV. En 14iO il quitta son sw<^e épiscopul pour le cardinalat. Il fut plus tard, sourî Galixle III, envoyé contre les Turcs et remporta une victoire sous les murs de Belgrade.

II était fort riche, il nourrissait des montes et avait de magnifiques écuries; on le nommait le Cardinal Lucnllus. Il était en même temps fort passionné pour les collections d'antiquités. — Ughelli, Italia Saa'a, t. III, p. *22l.

' I^ titre donné à Scarampi montre que la lettre lui fut adressée pendant qu'il occupait le siège épiscopal de Florence; d'autre part, le désir manifesté de le voir communiquer le recueil au pape indique la pi'ésence d'Eugène IV dans cette ville, où il revint en 1431) avec le concile d'abord réuni à Ferraiti.

PRAEFATIO. 241

existimabunt aliquid ponderis ibi inesse, quoJ fuerit dignum nomine talis viri. Suscipies igitur aequo, ut soles, animo munusculum hoc a mente tibi amicissîma profectum: quod licet exiguo judicandum videatur, tamen tua commendatione majorem suscipiet dignitatem; quoniam rerum pretium tum ex animo dantis, tum vero ex ejus qui recipit judicio, perpendi maxime consuevit. Vale mei memor.

Poggius pi, sal. d, Francisco Marescalco Ferrariensi^.

Lettre écrite probablement de Rome Ters 1444.

Poggio avait, dit-il, adressé de nombreuses lettres à Niccoli écrites au courant de la plume; !)cs amis lui ayant demandé de les réunir, lors de son séjour à Florence avec le pspo» il les a recherchées chez Niccoli qui les conservait; il les a fait recopier par son scribe et en a formé un volume. 11 en fait hommage à Marescalchi.

Scripsi olim diversis in locis ac temporibus plures epistolas ad Nicolaum Niccolum Florentinum virum doctissimum, et mihi ab ipsa mea adolescentia summa necessitudine ac benevolentia conjunctum, et scriptae sunt a me variis de rébus domesticis, ac privatis nostris, prout occasio temporum, ac negotiorum conditio ferebat, quin in ipsas conjicerem quicquid in buccam venerat, ita ut etiam verba quaedam vulgaria, quamquam jocandi gratia, inserantur. Nequeenim solum commendabam epistolis, quae agebantur a me ac dicebantur, sed etiam tamquam ad me alterum sciiberem, curas et cogitationes meas. Scripsi autem illas ex tempore, ut plurimum, et manu veloci, ut rescribendi neque ocium esset, neque voluntas; qpi accedit, ut exemplaria earum nulla apud me remanerent. Neque enim scripta mea unquam magni feci, neque facio, tune maxime cognoscens quam parum dicendi facultate possim, quum sumpto calamo animum ad scribendi curam accomodavi. In quo persaepe ita mihi ipsi desum, ut rudis atque ingenii inops mihi videar in scribendo, quum non solum sententiae aliquando, sed etiam verba deficiant, licet diutius quid dicam investiganti.

Yerum quum intelligerem nonnullos, sive commotos benevolentia, sive leviora quaedam sectandi studio adductos, epistolas meas qualescumque siojt, tum quaerere diligenter, tum libenter ac studiose légère, rogatus a multis, ut eas conquirerem ac in volumen conjice-

^ Ch.nnoine deFerrare, influent dans les affaires politiques et religieuses, Marescalchi était disciple de Guarino de Vérone et lié avec presque tous les savants contemporains. On ignore l'époque de sa mort.

242 PRAEFATIO.

rem, ad communem rudium utilitatem, satisfeci et quidem ex parte amicorum voluntati, non quidem ul existimem aliquo in pretio illas apud doctos futuras, sed ne negem petentibus, quod parvo laboi-e exsolvi queat. Itaque quum Pontifcx nuper essct Florentiae^, sumpta facultate, perquisivi apud Nicolaum*, qui aliqua ex parte illas diligenter set^varat, qiuisdam ex eis litteris, quas olim ad eum misissem, dedique operam, ut per lihrariutn meum transcinhei'entur, Licet autem multae deessent, quae memineram me olim scripsisse, quae videri poterant paulo politiores^nolui tamen, ut aliarum amissione, harum quoque, quas repérer am, memoria tam cito aboleretur. Unde parvum libellum ex bis confeci, ut esset unde, qui vellent, in otio vel legendi, vel ridendi materiam sumerent.

Hoc autem volumen, quamvis indoctum, et baud ma^oiae rei hominem repraesentare videatur, tamen qualecumque id sit, mi Francisée, tibi miltere decrevi et docto liomiui, et mihi amicissimo, qui meis cpistolis plurimum deiectaris, ut et amorem in me tuum augeas, et boc quasi sliuiulo quodam legendi ad majora quaedam, hoc est ad imitandam, a qua lon^j^issime absum, priscorum eloquentiam inciteris. Leges igitur, quum tempus vacuum nactus eris a majoribus negoCiis et si qua in re inter legendum ofTenderis, dabis veniam vel igDoranliae, vel verbositati. Vale.

^ Chassé de Rome en 143i, trois ans après son avènement, Eugène fixa alors sa résidence à Florenêe. II la quitta en 1436 pour s'établir à Bologne; en 1438, il ouvrait le concile h Ferrare; il i-evint à Florence avec le concile, en 1439, et ne rentra à Home qu*en 14i^).

"^ Xiccoli mourut en 1437.

LIBER PRIMUS. Ûi3

EPISTOLARUM UBER PRIMUS Epistola V

Poggius FlorenHnus Seci^etarius Apostolicus pL sal, dicit Guarino

8110 Vet^onensi *.

Coostance, 16 décembre 1417.

Après un parallèle entre Cicéron et Quintilien, pour montrer la valeur de ce dernier, il raconte comment il a découvert ses œuvres au couvent de Saint-Gall. Il Iroava en outre, dit-il, la ArgonautiqMe* de Valerius Flac^us, les Commentairet d*Asconius Pedianus. Ces ouvrages furent envoyés à >Mccoli cl à Loonardo Bruni.

Forluna quaedam fuit, cum sua tum maxime nostra, ut cuin essemus Constantiae ociosi, cupido incesseret videndi ejus loci, quo illc reclusus tenebatur. Est autem Monasterium Sancti Galli prope urbem hanc mil. pas. xx. Itaque nonnulii animi laxandi, et simul pcrquirendorum librorum, quorum magnus numerus esse dicebatur, gratia eo perreximus. Ibi inter conferlissimam' librorum copiam quos longum esset i*ecensere, Quintilianum comperimus adhuc salvum et incolumem, plénum tamen situ, et pulveresqualentem.

Era>it enim non in Bihliotheca libri illi, ut eorum dignitas postulalat, scd in tetei'i'imo quodam, et obscuro carcere, fundo scilicet unius tut'iHs, quo ne capitalis quidem rei damnati retrndei^ntur. Atqui ego pro cerlo existimo, si essent, qui haec

* Guarino de Vérone, humaniste en renom, professait alors le gi^ec au Studio de Florence. Il avait passé cinq ans â Constantinople pour bien apprendre cette langue.

Ce fut quelque temps après qu'il dut quitter Florence par suite des ti*acasseries de Niccoli. En 1-422, il eut une chairj à Feirare. Eu 1429, Nicolas III le fit précepteur de son fils Leonello d'Esté. Il a traduit Strabon, Plutarque et laissé divers ouvrages et des lettres intéressantes. Guarino fut l'interprète des pères grecs et celui des pères latins au concile de Ferrare.

Ce n'était pas en effet, dans un but purement littéraire quo Florence, Gènes, Venise, Ferrare et d'autres villes d'Italie s'imposaient les frais de renseignement du grec. Sa connaissance était d'une utilité pnitique; elle était nécessaire aux Italiens pour leurs relations commerciales et politiques qui devenaient plus nombreuses, plus étroites avec l'Orient. C'était pour viindre, acheter, affréter des navires, et non pour li/e Homère, que la plupart des Florentins et des Vénitiens apprenaient le grec.

Si Ton voulait se décider en France à revenir aux anciennes traditions et à faire prononcer le gi*ec dans les lycées comme en Orient, les élèves ne connaîtraient pas moins bien les chefs-d'œuvre de l'antiquité et ils auraient l'avantage de pouvoir facilement parler une langue moderne.

244 EPISTOLARUM

barbarorum ergaslula, quibus hos detinenl viuos, nmareatur, ac recognoscerent more majorum, similem forlunam experturos in multis, de quibus jani est conclamatum.

Reperimus praelerea libres très primos, et dimidiam quarti C. Valerii Flacci Ârgonauticon, et expositiones tanquam theina quoddain super octo Ciceronis orationibus Q. Asconii Pediani eloquentissimi viri, de quibus ipse meminit Quinlilianus. Haec mea manu trmiscinpsi, et quiderfi velociter^ ut ea mitterem ad Leonardum Aretinum^, et Nicolaum Florentinum ; qui cum a me hujus thesauri adinventionem cognovissent, multis a me verbis Quintilianum per suas litteras quamprimum ad eos mitti contenderunt.

Habes, mi suavissi]^ Guarine, quod ab homine tibî deditissimo ad praesens tribui polest. Vellem et potuisse librum transmittere, sed Leonardo nostro satisfaciendum fuit. Verum scis quo sil in loco, ut si eum voles habere (puto autem te quamprimum velle) facile id consequi valeas. Yale, et me, quaado id mutuum fît, ama.

Constantiae xviii. Kalendas Januarias anno Christi 1417.

Epistola VI

Poggitis pL aal. dicit Nicolao suo,

Londres, 5 mars (1420 selon de Tonelli).

De Londres, où il a suivi Beaufort, Poggio écrit à Niccoli. U loi i^arle de ses projets de recherches dans les monastères. En attendant, il lit les Homélies de saint Jean Chrysostdme. H se plaint de sa position auprès du prélat, qui est toujours en France. II manifeste son désir de retourner en Italie.

Expecto in diem litteras tuas cupiens scire quid agas, an dum quiescas, et an meas habueris litteras, quas plurimas ad te scripsi post reditum meum. Mirum est de te; cum taceo tecum, tune sedulo scribis; cum vero te non solum provoco, sed lacesso litteris, obmutescis. Si hune morem servabis, scito me surdum, et elinguem futurum : nolo enim verbositate mea carere litteris tuis, quae me solae sublevant a molestiis.

* Leonainlo Bruni d'Arezzo, chancelier de la république de Florence.

Humaniste distingué et, chose rare de son temps, de noble caractère. Secrétaire pontifical et collègue de Poggio, il perdit comme lui, sa place à la déposition de Jean XXllI. Il vint alors à Florence, où il fut appelé aux fonctions de chancelier qu*il conser\'a jusqu'à sa mort, en 1444. Il a laissé des ouvrages qui ne sont pas sans valeur et des lettres intéressantes.

Vidi pridem inventarium plurium librorum cajusdam monasierii : notavi plures ex eis ad religionem pertinentes, et spero illos opère cujusdam amici hue allatum iri. Si deferentur, tune scribam qui sunt; sin autem, nolo te ludere spe vana.

Ego antea Âugustinum legebam, nunc est in manibus Jo. Chrysostomus. Legi nonnuUa ejus Opuseula et Sermones omni cum venustate translata; nunc vero alia pereurro longe inférions eloquentiae, prout varii translatores fuere, ut sunt xxxv. Homeliae super epistola Pauli ad Hebraeos, item vu. Homeliae in laudem Pauli apostoli, quarum interpres fuit Anianus quidam satis doetus. Praestant lxxxviii. Homeliae in Evangelium Joannis^ quarum, si interpres fuisset eloquens, nil doetius, nil gravius, nil magnificentius legisses. Sed is fuit Pisanus* quidam, qui se fatetur in Prologo de verbo ad verbum transferre : née tanta est translatons ineoneinnitas, quin mirum in modum eluceat facundia aucloris.

Vides me nihil agendo aliquid agere et aliquid deputare in luero, et quidem earum rerum, quarum possessio verum est lucrum ; stabilis enim, et firma est. Mihi eredas velim, absque aegritudine ulla hoe tempus transcurro, solis lilteris intentus, adeo ut si pecunia eaream, non multum ex eo laborem, nequeeonturber.

Dominus meus* quasi eonlinuo abest, vagus ut Scytha; ego autem hic dego in quiète, libris involvor. Providetur mihi pro victu, et vestilu, idque est satis; neque enim amplius vel Rex ex hoc tanto apparatu rerum capit.

Ad vos autem redibo in aestate; nam differam reditum meum, quoad sciero quorsum Curia abierit : non enim libenter discedo dum Curia est apud vos, quia noUem ibi esse multis de eausis. Si tamen hic magister meus trânsiret mare ad Regem, tune quoque mare Iransibo, sed non eadem via ; nam ille ad Galliam, ego Italiam versus.

^ Burgundio. Sous le pontificat d'Eugène III (1145-1153), il fut chargé de traduire en latin les ouvrages des pères grecs.

* Heni-i de Beaufort, évêque puis cardinal de Winchester, frère de Henri IV. II employa avec acharnement toute sa puissance à obtenir la condamnation et le supplice de Jeanne d'Arc. Véritable souverain de l'Angleterre, il officia pontificalement à Notre-Dame de Paris en 1431 et y couronna son petit-neveu Henri VI. Il fit périr son neveu Gloccster. Shakespeare, dans sa tragédie d'Henri VI, en fait le portrait. Poggio, qui avait rêvé d'acquérir quelque haute fonction, ne trouva qu une position précaire, difficile, au seiirice de l'altier prélat,

246 EPISTOLARUM

Commemia me Domino Cardinali Pisano*, et saluta Nicolam -. Valc. 'Londini die v. Marlii.

Epistola VII

Poggius pL sal. dicit Nicolao suo, Londres, 13 juin (UiO. De T.).

A Mccoli, qui le presse de rechercher des manuscrits anciens, il répond quMI n*j en a pis

en Angleterre.

De peregrinatione autem quod me hortaris propter inqiiisiiionem librorum, nequaquam est tempus; omnem fere Insulam peslis vexât, neqiie est quod speres hic magnai ia reperiri posse. Procuravi ul haberem inventaria nonnullorum monasieriorum, qiiae praeclara liabenfur et antiqua. Nihil est in illis exquisitum. Hanc insulam niultae olim barbarae naiiones occuparunt, et subruerunt.

De Petronio Arbitra quod scire cupis, quid tractet, lege Macmbiè principium super somnio Scipionis, ubi enumerans gênera fabularum dicit, in eis esse argumenta fictis amatorum casibus referta, quibus multum se Arbiter exercuit. Est auteni homo gravis versu, et prosa constans, et ut conjicio, paulo post tempera Augusti.

Hdbes epistolam verbosam : rogo me recommendcs domino ineo Pisano. Vale mi Nicolae dulcissime, et scribe.

Londini die xiii Junii.

Epistola X

Poggius sal, pi. dicit Nicolao suo,

Londres. 2*J octobre (lit). De T.).

Mécontent de son sort en Angleterre, il apprend avec chagrin que la situation de la rour romaine, alors à Florence, est précaire. 11 se plaint de ses soucis de famille. Fuyant la peste qui régnait à Londres, il a été à Salisbury, s'est empressé de visiter la biblioth^que de réglise et n*y a trouvé que des livres de disputes théologiques. Il déclare qu'il n*y a aucune trouvaille à espérer faire à Corvei. U n*a pu voir la bibliothèque d'Oxford. Il dissuade ISiccoli d'aller en Grèce à la recherche de manuscrits. Il a demandé un congé et espère se rendre à Florence. Avant de partir, il verra s'il y a quelque copie à prendre à la bibliothèque des Frères Prêcheurs.

Scripsi ad te pridie paucis quidem verbis,quia paubim fessu^ eram propterea quod pluribus scripseram ad caeleros. Heri rcdditae suiit

* Aïlimario de Flo-ence, archevêque de Pise.

* Nicolas de Médicis, fils de Verus,

mihi litterae tuae, quibus inler caetera scribis deCuria Romana, et ei maie futurum existimas, adeo ut mihi timorem injeceris redeundi : petiveram licentiam a Domino, qui hue venit; sed coepi frigescere, lectis litteris tuis : nam si maie se habet Curia, istic autem morari nolo; nescio quid agam : veniamne an paulum expectem deliberandi facultatem? Deus dirigat consilium meum.

Ego premor undique angustiis : etiam a domo mater postulat argentum : suiïectus est alter in locum demortui patns, frater silicet, qui nil agendo ex sudore mei velit vivere :. itaque dubius animi sum, quid sit potissime agendum. Optima vita esset animum, relictis infernis miseriis, adhaerere Deo : sed inflrmus sum, et vincitur ratio a sensibus.

Jam XX. annis fui in laboribus, ut aliquid pararem ad commeatum hujus peregrinationis nostrae, et nunc incipere videor novum ludum, incertis incerta accumulans. V^idebar requiem haliilurus a palria : ecce nunc exsurrexit fraier, qui me affligit : neque satis sunt, quae hic ipse patior, nisi etiam superaddantur nova. Sed sit fmis de rébus meis.

Dum fugerem pestilentiam, vidi Ecclesiam Saresberiensem, quaesivique libres, de quibus toties ad me scripsisti. Quid Manuel vident olim nescio : hoc unum scio, libros Origenis nulles ibidem esse : et tamen non leviter quaesivi, nec erat quisquam, qui illos diceret se vidisse. Homines ventri deditos, et peni, satis reperire possumus; verum amatores lilterarum perpaucos, et eos barbares, ac disputatiunculis, et sophismatibus eruditos potius quam doctrina. Monasteria vidi complura : referta sunt omnia novis doctoribus, quos ne auditu quidem dignes putes. Antiquorum pauca volumina, quae et*ipsa sunt pênes nos meliora. Omnia fere hujus insulae Monasteria citra cccc. annum constructa sunt : atqui illa non erat aetas, in qua vel viri docti reperirentur, vel libri, quos quaerimus : antea enim naufragium fecerant.

Nam de Monastcrio Corhejo, quod est in Germania, non est quod speres : dicitur multos esse in eo libros; non a*edo rumoribus stultoimm; at si vera etiam essent quae dicuntur, patria omnis latrocinium est : etiam ipsi tribules, qui in Curia morantur, non redeunt tuli ad patriam suam. Itaque banc cogitationem missam face. De reliquis, cum redibo, curabo quoad potero diligenter.

248 EPISTOLAIIUM

Oxoniam non vidi, quia requiritur aliud quam mera voluntas ad peregrinandum. Licet certo credam, me te esse visurum antequam vadas in Graeciam, tamen volo etiam absens tibi litieris significare, quod verbis volebam.

Laudo quidem animum tuum lam cupidum Graeciae videndae^ tum doctrinae causa, tum peregrinaiionis; sed considerans duo, est ut nonnihil dubitem, neque te audeam hortari ad hoc munus suscipiendum. Primum aetas, ac mores tui, et vivendi consuetiuio, tum maxime natura sacerdotum et eorum, qui sunt in maçnis gradihus

Hodie iterum petii licentiam, quia nimis diu hoc saxum volvo, et quidem in vanura. Ideo spero post quindenam me ad vos abiturum si is me sinat, hoc est, si commeatum dederit : hoc tamen dicas nemini.

De Chrysostomo super Mathaeum non recte leneo quantus sit, aut qualis : sed ante recessum meuni videbobibliothecam Praedicatorum, in quo est; et si quid erit plus quam in vestris codicibus, dabo operam, ut transcribatur. De caeteris rcspondebo praesens. Vale mi dulcissime Nicolae; manu, ut vides, festina, quia plures litteras scripseram.

Die XXIX. Octobris.

Epistola XI

Poggius pi. sal. dicit Nicolao suo, Londres, 30 DOTembre (liSi). De T.).

On peut être plus érudit que lui ; mais pour déterrer des manuscrits, personne, dit-il, ne lu en remontrera. 11 a encore visité les plus riches abbayes et n*y a rien trouvé.

Nam quod ait Collecter, esse in bac Insula Monasteria antiquissima, me nihil vidisse, et libros esse infinitos, et te propterea non-

^ Cette ardeur de Niccoli pour la recherche des manuscrits n*était que celle d*an marchand. Il ne connaissait pas le grec. Il semble n'avoir été qu*un maître scribe. Quoiqu'il ait publié sous son nom un petit Traité d'orthographe latine, il était très peu versé dans cette langue. Leonardo Bruni affirme qu'il en ignorait les principes, et l'élévation de son caractère ne permet pas de le placer au nombre des calomniateurs. Niccoli d'ailleurs se faisait remarquer dans les réunions d'humanistes en se refusant à parler latin ; et les quelques lettres qu'on a de lui, contrairement a l'usage des savants de son époque, sont toutes en italien.

nibil suspicari de sirenis, risi mehercule, et illius ostentationem, et tuam toties a me reprehensam credulitatem. Et quidem non solum in te viro doctissimo, qui toties bas fabulas inanes audisti, sed in pucro esset reprehendendum, tam leviter moveri ad verba singula narrantium. At dices credendum fuisse homini magnae apud te auctoritatis. Quid? Tu caeco credisde coloribus judicante

Doctiores, quam ego sum, reperies plurimos : verum ut qtiis sit magis affectus ad haec perquirenda, qxmm ego, nemini concedo. Collector hic fuit mensibus quatuor, nec longius abiit a civitate Londini ; monasterium vidit nullum ; libres non legit, in quibus discere potuerit monasteriorum vetustatem, aut fundationem, aut in eis librorum copiam. Auditu ergo oportuit ista novîsse, et ab iis, qui sunt imperitissimi faKum rerum, a quibus egomet millies ista audivi. Ergo tu magnam praestabis fldem indocto, et in iis, quae dixerit se ab indoctioribus audisse? Hui quam stulte commoveris ad singula!

Ergo ultimis ad te litteris scripsi me vidisse noviier antiquius, atque opulentius hujus Insulae monasterium, et tamen nihil dignum labore me ibi reperisse. Nonne igitur mihi, et amicitiae nostrae injuriam facis, qui ita modicam mihi habeas fîdem, et ad quamiibet auram movearis? Non est gravitatis tuae ita efferri ad unius relatum, ut semper mihi déroges, et pluris facias alterius opinionem, quam scientiam meam

Londini pridie Kalendas Decembris.

Epistola XIII

Poggius pi, sal. dicit Nicolao suo dulcissimo. , Londres. 12 février (li21. De T.).

Il répète que les monastères sonl de dates récentes en Angleterre, et qu'il n*y a pas de livres païens. 11 n'a pu encore aller à Oxford. 11 détourne Niccoli de son voyage en Grèce. II espère aller en Italie; il étonnera ses amis par Thabitude qu'il a prise avec les Anglais de manger beaucoup.

Monasteria sunt hic opulentissima, sed novae fundationis; sunt enim conslructa a regibus, ut plurimum, citra quadringentesimum annum. Quod si qua sunt antiquiora, ea carent libris genlilibus, referta novis doctoribus, et maxime ecclesiaslicis. Vidi praeterea invenfaria diligenler facta, in quibus nihil eral dignum studiis humanilatis. Nec mehercule mirum. Fuit haec Insu la magno tempore

250 EPISTOLARUM

vexala ab exteris natlonibus, adeo ut plunmi ac varii reges esseot in ea, aller alierum oppu^^ans. Nedum libros priscos, sed ne ulfum quidem reperies vestigium ântiquitatis.

Oxoniam non vidi, neque spero me visurum; vîx enim suppetit commeatus ad reditum, etiam si festinem; itaque spem abjidas oportet librorumJ3ritanniae, quorum modica est hic cura

Quod autem scribis te mutasse consilium peregrinandi in Graeciam, id quidem laudo, ac probo, neque mihi id consilium unquam placuit; de qua re scripsi antea ad te sententiam meam, hortans atque obsecrans, ne illo proficiscereris. Nescis, quid incommodi sit navigare praesertim cum ejusmodi génère hominum; nec id cupias experiri cum incommodo luo

Te autem para ad recipiendum amicum edaciorem paulo, quam antea. Audisti mores istorum, quorum Deus venter est, et amicus lu us aliquid contagionis contraxit, exlendcns pellem ob edacilatem. Sed non est ut timeas; non cupit empta magno pretio; liceteum oleribus farcias, et contentus erit.

Vale mi amantissime Nicolae. Saluta verbis meis Nicolam.

Londini die xn. Februarii.

Epistola XVI

Poggius pi. sal. dicit Nicolao suo, Londres, 3 octobre (1421. De T.).

De retour depuis quelque temps à Londres, Poggio reprend la correspondance atcc Nicooli. Il se plaint de sa position. Le cardinal lui a cependant promis de lui donner procJiaiDenieiit un bénéfice, et cela devant le collecteur ponlifical, Simon de Tcrrano; celui-ci rengage à patienter. Il attendra donc, au risque de perdre la place à la cour pontificale que lui offre le cardinal de Pise. Il a continué ses visites aux abbayes et n*y a rien vu de bon.

Quod Cardinalis Pisanus ad te scripsit me ostium clausum inventurum, si tardaverim, video quid sentiat. Hoc magis me confirmât in sententia, utexpectem. Si hic haberem aliquid, ego parvipenderem illa, quae raro concupivi ; nam morari in Curia, et in eo ofGcio, est praeter finem meum. Cupio enim me aliquando eximere a servitnte, eteoloco, ubiprincipium serviendi perpétue. Verumiamen, ut scribis, haec nequeunt examinari ita a remotis. Tempus nobis consulet, aquo omnia pendent.

In hac mea percgrinatione visitavi antiquius Monasterium omnibus aliis, quae sunt in Insula, et magnificentius. Diligenter inspexi

Bibliolhecam : libri sunt multi, sed nihil pro nobis. Vidi alias insuper bibliothecas pluribus in locis; stultorum plena sunt omnia, ut alias ad te scripsi ; nulla est hic copia librorum bonorum, causas attuli tibî. Àd Oxoniam proficiscar, cum primum potero, et antequaiii redeam, et si quid boni erit, te faciam certiorem . . . •• . . .

Vale et me, ut facis, ania. Londinr die m. Octobris.

ScriboChello ut vadat Pisas pro pannis illis^, communicato prius tecum consilio, et cum Nico^a; tu eum dirige, atque adjuva.

Epistola XVII

Poggitts pi. saL dicit Nicolao suo duldssimo.

Londres, 32 février (1422. De T.).

Poggio entretient Niccoli des proi^ositions quMl a reçues de Piero Ijimberteschi. L'afTaire lui donuerait, en trois ans, 500 sequins d'or. Il prie ISiccoli de faire tenir sa réponse à Lamberteschi, s'il Papprouve. L'occupatiun proposée lui plalt et il écrira quelque chose de digne d'élre lu. Il a enfin reçu une cure ecclésiastique do 120 florins; co n'est pas ce qu'il attendait. Il préfère donner suite au prajct de Lamberteschi. Il espère aller ù Florence avant juin. Il recomuiande le secret sur TalTairc.

Recepi nudius tertiiis a te binas litteras, et cum eis epistolam Pieri Lamberteschi^, quas diligenter non legi solum, sed pcrlegi.

Ut ad calcem veniam, placent mihi, quae Pierus imaginatur, quaeque offert; etego,ut puto, sequar consilium vestrum. Scribit mihi se daturum operam, ut habeam triennio quingentos aureos; fiant sexcenti, et acquiescam. Proponit spem magnam plurium rerum, quam licet existimem futuram veram, tamen* aliquid cerlum pacisci satius est, quam ex sola spe pendere.

Legas epistolam, quam ad eum scribo, non est enim obsignata. Si ipse apud vos est, cum eo transigas, ut tibi videlur : sin vero abiit, mittito litteras post eum, et meas, et etiam tuas. Ego decrevi mense Majo hinc abire ad vos, deinde Romam, ubi expectabo responsum suum.: nam proficisci illo sub meram spem, non est sententia; sed solum postquam ille aliquid concluserit cum amico, et ordinaverit, quomodo queam il lue proficisci.

Placet mihi occupaiio, ad quam me hortaiur, et spero me nonnihil effectw^m dignum lectione, Sed, ut ad eum scribo, ad haec opus quiète, et ocio litterarum. Tu leges litteras meas, et si quid tibi

* Il s'agit de vêtements qu'il avait laissés à Terra-Nuova, » Cf. III» partie, ch. III, page 205,

252 EPISTOLARUM

videbitur immutandum in illis, agas proui fiierii consilii tui : nam et ; me, et mea fibi commiito. Libenier vivam cum Piero, nisi Sc}'thae j futuri simus, libenter enîm quiesco. I

Hic dominus meus tandem dédit mihi aliquid; partiiriit enim mons, et natus est mus, qui mihi aures corrodit. Dédit enim mihi Beneficiolum parvum, et onus magnum. Est enim curata fxclesia cxx. florenorum in fructibus, quod mihi non placet. Nam ut Gregorius testatur in Homelia quadam, durum est, ut qui nescit tenere moderamina vitac suae, fiat judex alienae. Propterea citius exuam hanc vestem, quae deprimit multum. Multoties scripsi tibi me id prospicere solum, ut aliquorum annorum labore compararem mihi requiem in posterum.

Si vera sunt, quae Pierus scribit, conjicio illud esse certissimwn iter perveniendi, quo volo. Itaque, scribe ei, si discessit, prout videtur tibi, et litteras meas facias transcribi per aliquem, ut eas duplicatas possis mittere propter longitudinem viarum, ac discrimina, et illam hortare ad respondendum.

Video quae Cardinalis Pisanus scribit de Secretariatu. Sane n ego illud ofûcium tantum aestimarem, quantum nonnulli, ego jamdudum istuc rediissem : sed si omnia deficerent, hoc quod nunc habeo, non décrit mihi. Ego minus existimo et Pontificatum, et ejus membra quam credant. Cupio enim liber esse, non publicos I servus.

Perfice modo ea, quae offert Pierus, et videbis me majori diligentîa illa fugere, quam alii putant. Ego sub hac spe discedam, ut efficiantur ea quaescribis; nam mihi placent, prout tibi, neque videbit me hic mensis Junii. Venirem citius, nisi expectarem aliqua ex Romana Curia circa festum Paschae. Scribas hoc Cardinali Pisano, non tamen causam, sed solummodo me vcnturum. Nam quod aliis litteris ad te scripsi, me discessurum post mensem Februarium, effici non potuit, quia ille, qui vcnturus emt, consilium mutavit. Nunc autem postquam aliter nequit fieri, veniam impensa Crucifixi.

Caetera communicabimus in adventum meum : sed iinum te rogo maxime, ne haec nostra consilia cum aliquo communices; sumus enim futurorum incerti; homo proponit, Deus autem disponit; et omnes ad calumniam prompti sumus. Idco haec secreto perficienda sunt; de faclis Hungariac loquor.

ia Nîcolam nostinim, et fratrem Ambrosium *. Vale, et me ama. lini die xxii. Febniarii.

Epistola XVIII

Poggius pL saL dicit Nicolao suo.

Londres, 5 mars (tifS. De T.).

le nouvelles lettres de Lambertescbi avec' des indications complémentaires qui le t ; il ira volontiers chez les Sarmatcs ou chez les Scythes, avec la perspective de }r de littérature grecque. Il est pr^l à se rendre au rendez-vous donné par Lamber- Mais Bcaufort lui a donné une nouvelle cure, et il pourrait espérer mieux. Il lera un congé pour venir à Florence à la Saint-Jean. Il recommande encore le secret.

)si ad te binis litteris, quarum unae verbis latinis scriptae dterae maternis, quod erat consilium meum circa rem, quam \t Pierus de Lamberteschis ; dixique mihi placere, quod cen- 1 rem meam esse faciendum, dummodo conditionds ita expliir, ut non ad opinionem inanem profîciscerer, sed ad rem y ac mature digestam. Deinde redditae sunt mihi litterae tuae centes, et cum eis copia litterarum Pieri cum additione aliqua lihi placuere. Persto autem in prima sententia, dum campus fertilis ad frugem, prout Pierus imaginatur. Sed veniam ad ; tune propositis in unum conditionibus, discussisque in ue partem rationibus, meliorem, ut spero, eligemus partem. imum scias volo me libertatem et otium litterarum praepobus caeteris, quae plures existimant permaximi, atque optant. videi'o id me consccuturum, prout sperat Pierus noste}*, non ad Sarmatas, sed Scythaa usque proficiscar, praesertim ita facultate dandi opérant litte^ns graecis, quas avide cupio e, ut fugiam istas molestas translatiojies, quae ita me torut pluris sit molestiae in legendo, quam in discendo Uis,

mihi Pierus se rescripturum quamprimum rem certam, et se ante Pascha litteras suas super ea re futuras esse Florentiae. hi placet, nam maturius deliberare poterimus^ quid sit agen-

roisc Travcrsari, général et réformateur de Tordre des Camaldules; il à Florence. Mort en 1439. Il avait appris le grec à Venise et fut ainsi à t jouer un rôle important au concile de Ferrare et de Florence. II a laissé p d'ouvrages de théologie et de nombreuses lettres que Lorenzo Melms îs en même temps que l'histoire de sa vie. Âmbroise parait avoir vécu î intelligence avec Poggio et Niccoli.

254 EPISTOLAHUM

dum, sed ego nescio, an ita cito possim.di8cedere, prout existimabam; non quia immutatus sim, sed quia oportel consilium sumi ex tempore. Scripseram tibi hune Dominum meum dédisse mihi Eoclesiolam quandarn Curatam, quam parvi existimabam, quia nolebam suUre onussacerdotii. Veruni nudius tertius contulit mihi aliam xl. librarum deductis expensis, et priore dimissa, hanc sum consecutus. NisiDeoeficium essct Guratum, non optarein ainplius; sed onus Curae me gravât nimis. Credo me inveniurum pro hac beneGcium libenim et sine Cura xx. librarum: hoc si fieri poterit, satis est mihi, nec oplo amplius: verumtamen nescio quando hoc inveniam; neque scio, an sit melius isto venire, prout res nunc se habent, an expectare pîhulum, quaerens an possem hanc facere permutationem.

Accedit etiam, quia dubito, an Dominus hic indignetur adversum me, si peterem licentiam ila derepente; licet hoc judioom parvi momenti. Petam enim pro sex mensibus animo redeundi, et vêtus est proverbium, in itinere componuntur sarcinae. Ut autem non dubites propler liaec de reditii mco, pro certo tibi affirme me non esse futurum hic ultra mensem Maii, nisi forsan causa socielatis reperieudae paulo amplius esset demoraiulum, quod ultra festum Joannis non poterit esse.

Quiavero sumus incerli quid sit cras futurum, te rogo, ut'secreto haec teneas. Nam si in HiingaHam proficiscar, eiHt igjiotum omnibus, praeter paucos; quin simulaho me hue venturum, et istos pascam verbis.

De Secretariatu'autem parum euro. Magni faciant illum alii sicut volunt, quia etsi omnia deficiant, est hic, unde vivam, et opulenter. Vale et Nicolam nostrum saluta.

Londini die v. Martii.

Si haberes cito responsum a Petro, scribas illud mihi quam primum; quia, ut dixi, nescio, an potero discedere, ut cupio : comparanda est enim pecunia pro viatico; et illam excerpere oportet ex Beneficio; nam iste nil daret. Inveniam aliquem amicum, qui mutuet aliquid super fructibus : vcndero in erba.

Epistola XIX

Poggius aal, pi. dicit Nicolao suo,

Londres, 16 mars (liSf. De T.).

a reçu des lettres plus explicites de Lambcrtcschi. 11 sera en mal & Florence.

U réitère la rccommandalion du secret.

Scripsi tibi tribut epiâlolis mihi placere, quod oiTerebat Picrus [loster Lambertescus, dummodo proficiscerer ad rem certain. Ipse LiUimis ad me litteris, se quamprimum abittirum affirmai, et quod aune mente versai, opère promittit efieciurum, cum primum eo irenerii, seque rescripturum ad me Floreniiam. Hoc si fiet, ciio rem :x»mponemus. Ego hic ero, quod corradam ex beneficio meo aliquas pecunias ad commeaium; nam aliunde facultas non adeâi: non tamen tardabo ultra mensem Majum, nisi forsan societatis reperiendac causa. Tecum autem, et cum Nicola discutiam, et me et niea; et inelius, ui opinor, consilium capiemus. Oportei etiam me Romam proOcisci pro negotiolis meis. Capiam vero h'centiam ab hoc Domino pro sex mensibus, asserens me reversurum; poslmodum, ut ait Tei^niiuâ : gallina cecinit, inierdixit aruspex, etc.

Ideo hoc negolium nemini pandas; nam simulatioiw opns erit propter multa, quae conferara tecum, Vale.

Londini die xvi. Martii.

Miitiio bas liiieras, quae his suni alligatae, ad cognatum meum, ita ut non deveniant in aliorum manus.

Epistola XX

Poggius pi, sal. dicit Nicolao' suo.

Londres, 23 mai (iitS. De T.).

Poggio entrevolt ou feint d'entrevoir la possibilité d*obtenir un bénéfice convenable et se montre moins chaud pour le projcl de Lamberteschi. 11 déclare, cependant, y tenir toujours.

Scripsi ad te pluribus litteris, me abiturum ad vos hoc mense Maii, aui amplius ad festum Joannis Baptistae eo animo, ut sequerer consilium tuum, et Pétri Lamberleschi in eo, quod Petrus offert in Hungaria : et quia posterioribus litteris asseruit, se rescripturum Floreniiam ad te, quid in hoc egisset certi, ne ad spem proficiscerer incerlam, ideo ultimis meis litteris ie rogavi, ut cum ipse dixissei « responsionem suam futuram esse Floreniiae mense Martio, aui

256 EPISTOLARUM

ante Pascha, velles me quamprimum facere cerliorem responsioDÎs siiae, quod miror te adhiic non fecisse, si tamen il le respondit. Nollem enim tanquam, ut aiunt, muscam sine capite proGcisci, praesertim cum consulat mihi amicus quidam ex Curia, ut hic expectem usque ad Concilium futurum, cum pessimus sit Curiae status.

Ego tameri sub spe verborum Petri jam recessissem, nisi retineret me Beneficium, quod contulit mihi Dominus iste^ quod cum sit Cuntum nolo illud tenere diutius propter onus Curae, quod reputo maximum, sed quaero illud permutaret cum aliquo Beneficio, quod vacet Cura, et quod simplex possit clericus obtinere; et jam sumin practica, quae tamen non potest cito concludi, ut optarem ; sed tamen inf'ra duos menses spero me, quod cupio, perfecturum.

OfTertur mihi Canonicatus quidam, qui ubicumque terrarum essem, redderet mihi centum ilorenos annuis redditibus, aut ad minus lxxx. Haec si assequor, nolo amplius, et ûnem imponam desideriis habendi aut opes, aut dignitates, vacans studiis litterarum, prout semper concupivi. Nam, ut saepius ad te scripsi, hic semper fuit animus meus, et ob eam rem hac veni, ut aliquid parum consequerer, qilo liber viverem, et in studiis; quod etsi omnia deûciant, jam videor me consecutum.

Si tamen existimatio et desiderium Petri habebit locum, id capiam, quod offert. Nam mihi prae caeteris plàcet, et si honesto exercitio, prout illud est, possem mihi vitam parare in posterum, forsan relinquerem Bcnelicium, quod licet sit sine Cura, tamen sollicitudine et onere non caret. Ideo te rogo, ut cum primum potes, me certiorera facias, quid responderit Petrus. Ego intérim permutabo hoc Beneflcium, quo facto statim veniam ad vos : quia etiam si Petri spe frustrarer, oportet me ire usque in Curiam Romanam. Vale, et rescribe.

Londini die xxv. Maii.

Epistola XXI

Poggius pL sal, dicit Nicolao stio,

LoDdres, 10 juin (1421. De T.).

Il manifeste de nouvelles hésitations et voudrait obtenir des garanties do Lambcrlescbi. U se déclare de taille à comiraser VHistoire demandée et à se mesurer avec les anciens. FCkeoll lui avait écrit que rarchevéquc de Milan prétendait avoir vu en Allemagne do précieux manuscrits anciens; Poggio lui répond qu'il n'en croit rien.

Non enim videtur mihi esse sani consilii relinquere hoc panun,

quod sum tanto labore consecutus sub spe quadam, quae nos posset fallere. Ideo melius videtur expectandum quod Petrus respondeat, et secundum litteras suas e& tempore consilium capiemus. Hoc tibi aflirmo, si certum quîd scribat, me quantocius discessurum postbabito Beneficio, si intérim non permutavero illud. Quidam me duobus jam mensibus suspensum tenet promittens mihi daturum praebendani quandam pro bac Ecclesia: nunc autem cum rem urgerem, et ad calcem cuperem pervenire, recessit a promissis suis. Credere verbis istorum est, ac si auribus lupum teneas. Tu vero da operam, ut cum primum Petrus responderit, me de eo facias certiorem : nam hoc solum expecto.

Nec duhites volo; ai dahitur ocium, et tempus descHbendi gesta illius, aliquid agam, quod prohabis. Cor bonum adest mihi : nescio an vires aderint, tamen làbor omnia vindt improbtis.

Quatuor bis annis nullam dedi operam studiis humanitatis, nec legi librum, quod ad eloquentiam spectaret; quod ex ipsis litteris meis potes conjicere. Non enim sunt, quales esse consuevere; sed tamen brevi tempore redigar in priorem statum. Cum priorea rerum scriptores cormdero, deteivreor a scHbendo: cum vero nostri temports, non nihil confido, sperans me paucis infeHorem futurum, si omnino nervos intendero, Tuum vero sit studium ut quamprimum certior (iam responsionis Pétri.

De Archiepiscopo Mediolanensi quae scribis laelatus sum, si tamen vera sunt. Est enim res digna triumpho, inventio tam singularium auctorum : sed mihi non Gt verisimile. Nam Archiepiscopus is homo est, qui si quid taie reperisset, et secum asportasset saltem transcris bendos taies libros. Vereor autem ne audita pro certis affirmet, ut saepius fieri solet. Quid tu putas virum tantae dignitatis fultum imperii patrocinio, summaeque auctoritatis aliquid difficultatis habiturum fuisse in assequendo libros, cum illos postulasset ab illis onagris barbaris, si eos invenisset, ut narras? Illis quidem loco beneficii fuisset tradere eos libros viro, qui apud Imperatorem pro se intercedere potuisset. Praeterea natura amici paulum est ambitiosa, non aspernatur laudem, neque gloriam; si taies historicos reperisset, personasset ipsemet buccina nihil occultans, neque opus esset eum rogare, ultro se offerret. Ego vermis, quemdam conduxi scriptorem in Germania; quanto magis noster potuisset non unicum, sed plures

258 EPISTOLARUM

parasse scripiores? Equidem tune credam, cum videro. Nam de Oratore quod ais repertum esse Laudae^, idque Franciscum Barbarum testari, credo, quod illi afOrmant; et hoc magnum est lucrum.

Quod res, quae erant Pisis, egressae sunt e carcere, placet mihi, deque eo tibi gratias ago. Yale, meque ama.

Londini die x. Junii.

Epistola XXII

Poggius Nicolao suo pi. soi, diât,

Londres, 23 juin (14S2. De T.)*

11 recommence ses hésitations réelles ou feintes. 11 fait Thomme désintéressé des choses dHdbas; il ne se fera cependant pas prêtre par sentiment d*bonneur. 11 voudrait bien qie l'affaire Lamberteschi pût se conclure. 1^ charge de secrétaire du pape ne lui sourit pas. Quand il sera à Florence, il verra, d*accord avec ses amis, ce qu'il aura de mieux à faire. Il se réjouit de la découverte du De Oratore, de VOrator et du Bmtus de Cicéron. Nais es qui l'intéresse avant tout, c'est le projet de Lamberteschi.

Ut alia epistola ad te scripsi, nihil aliud me hic tenet, nisi cura permutandi hoc Beneficiolura, quod defectxi temporura multo tenuius est, quam ferebatur. Nollem enin>, id quod tanlo et temporis impendio quaesivi et animi sollicitudine, nunc amittere vitio festinandi. Si his duobus mensibus emerserit aliquid, quod cupio, concludam statim, atque ad vos veniam ; sin autem nihil invenero, etiam veniam ad vos. At si Petrus certum quid responderit, quod sequi aut probare possimus, non expectabo, neque permutationem, neque fixionem, sed relictis omnibus non veniam solum, sed volabo.

Non enim credas me hic libentius esse, quam in patria; sed ut sds, diutius quam necesse fuerat, hoc saxum volvo, respiciens ad qiiietem futuram, quae tamen spes mihi videtur ridicula sperare in hac vita aliquid quietis, in qua nihil est stabile, sed continuo motu exagitatum. Equidem persaepe mé ipsum rideo, qui inde quietis modum quaeram, unde permulti sapientes summam inquietudinis molestiam id arbitrantes summopere fugerunt. Illa esset via liberior relinquere omnia haec, quae mundi sunt, inanes curas, molestias, et saeculi cogitationes, et in paupertatis, hic est libertatis, ac verae quietis et salutis portum confugere. Sed hoc paucorum est munus; nec nisi illorum, quos Pater attraxerit, ut inquit Veritas. Ego autem sequor

* A Lodi, par Gherardo Landriani, alors évéque de cette ville. Cf. Tiraboschi, op. cit,, t. VI, p. 123.

communem apinionem, ut quomodo homines amicos se dicunt multos habere, cum paucissimi sint, et fuerint, ita ego quietam vîtam appellem eam, in qua minimum sit molestiarum ; hanc ego, vel temporum, vel aetatis vitio corruptus, diutius concupi^, nescio an recta via.

Nam, ut alias ad te scripsi, non ignoro, quam grave sit subire onus clerici, et quanta cura oporteat eos torqueri, si qua sint conscientia, qui ex Beneficio vivunt. Cum enim praemia non dentur nisi laboranti; qui non laborat, ut ait Apostolus, non manducet. Haec tamen dicuntur facilius, quam fiant, et ut vulgo aiunt, satius est in manibus Dei incidere, quam hominis. Sed tamen si opus Pétri, hoc est promissio, perficeretur, relinquerem ista sacra, ad quae nonnisi invitus accedo : non quod religionem spernam aliquo modo, sed quia non conOdo me talem futurum, qualem describunt esse debere.

Ideo quam" maxime exopto, ut Petrus perfîciat, quae vellemus. Nam quod Cardinalis Pisanus scribit de secretariatu, placet mihi propter honorem : caeterum illud officium, non libertatis initium est, sed oflicina servitutis. Intellige, quid dico : non ego illam quaero libertatem, quae vacet omni cura, ac molestia; nam id quondam fuit, et apud saeculum prius; sed illam in qua paucioribus sim subjectus, quam Tullius ait, vivere ut velis. Prior sanctior esset, sed Spintus ubi vult épirat, non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei, qui pfotens est facere cum voluerit non ex mentis, sed ex vocante. In bac vita Ambrosius^ est noster, quem ego judico felicissimum : reputat enim omnia ut stercus, ut Christum lucrifaciat. Nos quibus tantae non adsunt animi vires, hanc mediocritatem cupimus sectari, in qu^ Deum sequentes, non omnino mundo serviamus.

Cum tamen ad vos venero, discutiemus diligenter hoc fasciculum cogitationum mearum, atque examinabimus quid maxime sit opus facto. Videtur mihi ridiculum quandoque recte consideranti haec mea tam exquisita futurae quietis, futurique temporis consideratio, et tam longa provisio futurae vitae, ad quam conservandam nihilo est opus praeter victum, et vestitum, qui facillime comparatur, praesertim ab homine non ignavo. Sed haec coram.

Libres Tullii de Oratore perfectos, itemque Oratorem, et Brutum integros esse repertos summe gaudeo, neque mihi quicquam est

i Ambroise Traversari, général des Camaldules.

260 EPISTOLARUM

molestius, quam quod nequeo fien quamprimum higus pariiceps voluptalis. Spero autem cito fîeri.

Reliquis, quae scribis, non est opus rescribere. Deum rogo ut satisfaciat desideriolo meo, ut quamprimum possim ad vos redire. Sed Petrum, boc est ejus epistolam, expeclo prae caeteris, ut non semper cogar ûgere in ventum cogitatus meos. Vale, et me ut soles, ama.

Londini die xxv. Junii.

De pannis, qui domum delati sunt, ago tibi gratias, et quidem ingentes. Saluta Nicolam nostrum.

EPISTOLARUM LIBER SECUNDUS

Epistola I

Poggiua pi, sal, dicit Nicolao dulcissimo,

Rome, ISféTrier 1423 i.

Niccoli avait annoncé à Poggio quMI se proposait d'aller à Rome. Poggio lui témoigne sa Joie. Il lui procurera une maison contiguë à la sienne. 11 lui enverra un cheval ou mulet fort doux. La peste n*est plus à craindre. L*air est actuellement très bon à Rome. Les pèlerins venus pour le jubilé, ont, il est vrai, rempli la ville de saletés et de poux, mais après leur départ tout rentrera dans Tordre.

Habui a te litteras diu, multumque desideratas, quibus maximam cepi animo voluptatem. His respondebo paucis, quamvis multa scribas, quia te ipsum expecto, ut coram communiœmus. quanta jucunditas te praesentel Quot confabulationes I Quot sermones rerum variaruml jam jam videor tecum loqui, audire notas et reddere voces. Cosmus praecessit, atque est nobiscum bonus praecursor. Is mihi spem dédit indubiam te propediem afTuturum ; nam nisi impedisset asperitas biemis, quae te tirunculum deterrebat, asseverabat, te cum eo fuisse venturum. Sed non dubitat, quae tua est voluntas, quin adsis quamprimum. Ego domunculam quamdam contiguam cepi, ad quam divertas, ut solus cum sola' esse possis. Bonam habebis cameram, vel solus, vel cum socia, quae tibi pedes fricet, si fueris fessus. Non poteris nisi tarde venire, eliam si paulo post venias, quia omnia sunt parata. Ego ipse si praesciero adventum tuum, occurram tibi in via.

^ Peu de temps après la lettre précédente Poggio quitta Londres, vint à Florence, puis 88 rendit à Kome où il obtint de reprendre sa place au secrétariat de la cour pontificale.

* Probablement Benvenata, cette sen'ante maîtresse qu'avait Niccoli et qui avait causé tant de brouilles avec ses amis.

Gosmus equos iibi spondet, et servientem, si quidem deessent tibi, et ibidem Poggius tuus. Habebis vel mulam, vel equum, qui suaviter te feret, et sine conquassatione, adeo ut etiam equitans in utramvis aurem licet dormias.

Neque est, qucnl timeas pestem : aer est optimus. In bac illuvie barbarorum, qua paulo ante omnia faetore oppressa tenebantur, nonnuUi mortui sunt; nec mirum : ita urbem faece, stercore,^spurcitia, et pediculis refersere. Verum postquam Jubilaeus transiit, omnes rectissime valent ; neque solum non est pestis, sed ne suspicio quidem. Nam si quid esset, non sum ita démens, ut te ad locum pestilentem vocarem : quamobrem non venientem, sed advolantem fac videamus. Toile moras, ac tergiversationes omnes, atque excute non solum segnitiem, sed mollitiem. Mulierculae est neque frigùs posse pati, neque calorem. Fac periculum di cotesto tuo guidalescoy e vedi corne regge a martello, Instat Quadragesima, tempus aptissimum videndae urbis ; itaque fac venîas, neque socium quaeras, nam ea est causa morae. Nos te expectamus summo cum desiderio. Cave sis nos frustreris : nam tibi perpetuum bellum indicam absque ferialibus. Vale, et epistolae tuae responsionem praesens expecta.

Romae die xii. Februarii 14^23.

Epistola II

Poggius pi. sal. dicit, Nicolao suo.

Rome, 15 mai 1423.

Il annonce quMl a repris sa place de secrétaire du pape ; il ne sait s'il y restera, parce que son patron Beaufort est attendu à Rome. Il regretterait d'être obligé de retourner en Angleterre. Il transmet les plaintes de Cincio sur la lenteur de Niccoli ù lui envoyer des livres. 11 réclame les notes et les extraits qu'il a laissés à Florence. Il demande les discours de Gicéron et le parchemin nécessaire pour en faire des copies. Il prie de lui remettre la lettre qu'il avait écrile des bains de Bade.

Recepi abs te epistolam paucis verbis conscriptam, ad quam non

est opus rescribere; nihil enim continet, quod postulet sibi responderi

praeter unum, quod petis ad te scribi, de statu scilicet meo, quod

paucis absolvi potest. Ego effecius sum Secretarius Pontificis, et

quidem nullis precihUrS, vel admodum paucis, là mihi placet ob

recuperatam dignitatem, qua olim fueram potitus, sed quid acturus

sim nescio quoad veniat Episcopus Vintoniensis*. Ponlifex libenter

• * Beaufort, évéque de Winchester.

262 EPISÏOLARUM

me vidit. Conjiciam cito, conducat ne mihi manere in Curia, an redire ad Britannos. Parère tempori semper sapientis est habitum. Si videro me bac via consecuturum, quod cupio, hoc est aliquod sustentaculum, tum adhaeream : quiescens in studiis, hic manebo. Sin vero minus, tentabo omnia, ut eo tendam, quo jamdudum anhelo. Non obliviscaris, quod olim dixi tibi de praedio illo emendo ad vitam, dummodo liberum sit a vectigalibus. Volo enim vacare, si potero, kac mol^tia praestantianim, postquam ita loqui oportet.

Cintbius Romanus ^ questus est mecum factam sibi esse a te nonnullam injuriam propter librum illum toties denegatum. Purgavi te, meque simul, omnia a te bono animo asserens esse facta. Dixi librum cito conscribi debere : sollicitât me quotidie purtiella (sic) bene. Rogo te, ut librum transcribas, et an inceperis me facito certiorem.

Mittas ad me rogosingula commentariola mea, hoc est, excerpia illa ex variis libris, quos legi, quae sunt plunma, ex dispersa : coUige simul omnia, oro te, et ad me quamprimum mittas.

Vale. Romae die xv. Maii 1423.

Cupio babere de Oratore, Brutum, et Oratorem : ideo te rogo, ut illos ad me quamprimum mittas, si illos babes; sin autem, sumas mutuo a Nicola, vel alio, prout opus erit, e simul curato, ut habearo membranas ad ea opéra transcribenda necessarias, quia animus est aut illa scribere aut facere conscribi. Scripsi ad Franciscum Barbarum* rogans, ut mittat nobis orationes Tullii, quas habet meas. Resigna litteras, si vis, illisque perlectis cura, ut obsignatae ad illum ferantur.

Rogo te ut mittas mibi epistolam illam, quam ad te scripsi de Balneis ^y cum essem in Âlemannia, idque quamprimum.

i Gincio le Romain, secrétaire du pape. II fut, avec Bartholomeo de Montepulciano, intime ami de Poggio. 11 est souvent en scène dans ses Dialogues.

* Francisco Barbaro, de Venise, guerrier, orateur, érudit; il fut successivement élu podestat de plusieurs villes, entre autres de Vérone.

* Epiilolae I, 2. Cf. Poggii Opéra, Argentine, f^ 68. Cette lettre que Poggio avait écrite durant le concile de Constance et qu'il voulait foire lire à ses amis de Rome, contenait des détails peu chastes sur ce qui se passait aux bains de Bade.

UB£R SëCUNDUS. 263

Epistola m

Poggius pi. Bal, didt Nicolao 9uo.

Rome, 28 mai 14S8.

Il aurait besoin de 400 seqnios. Il espère que NiccoH lui en fera Tavance. Il sMnquiète des bruits de guerre. H ne tient pas à Florence; la patrie est où Ton est bien. Il prie ISiccolide Tendre les habits quMl a laissiés. Il a reçu de Cologne le XV* litre de Pétrone.

Ex epistola tua video te diliigentem esse in iis, quae te rogavi. De pecuniis, quod quaeris, quantum expendi velim, ego ipse nescio, quid certum exprimam, primum quia non sum pecunidsus, tum quia pretium sapius aut citât emptorem, ut ultra propositum agat, aut deterret. Eratanimus expendere usque ad cccc. aureos*, non quod toi habeam, sed quia sperabam portiunculam quamdam a te suïnere mutuo, quamdam ab alio, et ex fructibus tibi primis restituere.

Sed nescio quid agam : perturbât me quasi imminehs, ut video, bellum, cujus £acile video initium, exitum et finem difQcilem.

Si non potero esse Florentiae, ero alibi, nihil me movent loca : uhi quies eint, et hene ihi erit, et patria. Pontifex satis bénigne me videt; spero etiam respiciet. Non ero importunus, neque molestus in iis principiis, quae cum omnibus gravia sunt, tum mihi praesertim in omni re consueverunt esse gravissima. Sed ut sois lahor omnia vincit improhus.

Res habui, quas ad me misisti. Vestes illae attritae, quae pênes te sunt, cupio ut vendantur, investiga te oro, ciyus pretii existant, et quid unaquaeque aestimetur, et me de eo facias certiorem; nam si non erunt nimium abjectae, vendi voto. Mittas ad me quamprimum potes formulas illas, quae spectant ad Curiam ; nam indigeo ipsis. Reliqua autcm, quae postulavi cura, ut ad me deferantur.

Allatus est mihi ex Colonia xv. liber Petronii Arbitri, quem curavi transcribendum modo, cum illac iter feci. Mittas ad me oro Bucolicam Calpurnii, et particulam Petronii, quas misi tibi ex Britannia, nec obliviscaris commentariola mea; nam multa sunt illis adjicienda. Cura ut valeas.

Romae xxviii. Maii 1423.

1 II s'agit d'une somme d*environ 4,800 francs que Poggio demande à emprunter.

264 EPISTOLARUM

Epistoia V

Poggius pî, sol, dicit Nicoîao suo, Rome, 8 octobre 1423.

Il n*a pas écrit depuis longtemps à Mccoli à cause de ses occupations. Il a reçu les Ilrres et les parchemins; mais, parla faute du voiturier, ils ont été abîmés par la pluie. 11 pense que la cour se rendra à Sienne. U demande un couteau et des nouvelles de Florence sor les probabilités de paix ou de guerre.

Non impeditus negotiis ad te non scribo, sed coactus inopia cum rerum, tum verbonim. Sunt praeterea occupatiunculae quaedam, in quibus verser, quae non tantum ipsae me impediunt, quantum earum expectatio. Oportet enim paratum esse etiam ad nutum, ne oflendatur religio principum, quorum îndignatio promptior est, quam remissio, si quid omittatur. In quibusvis quoque rébus principia suât ardua, ac difficilîa; ut quod antiquioribus in offîcio sit jucundum, promptum, ac levé, mihi sit molestum, tardum, onerosum. Sedlabor omnia vincit improbus. Conor ipse .quoque aliquid promere me dignum, insinuoquo me in Principis voluntalem, quem videor videra salis erga me humanum : et negotia perpauca tamen cogitationes plurimae me distrahunt, omnia timentem, bac trepidantem.

Redditi sunt libri, quos Iradidisti Nicolae noslro, et item quaterniones tui, qui incuria vectoris, et item Quintilianus, paulum imbra corrupti sunt.

Scribo quasdam litteras Ser Angelo Pieri contribuli meo, quibus et aliae alligatae sunt. Te rogo, ut quamprimum eas reddi cures in manibus suis, ut aliae quoque reddantur.

Credo nos tandem venturos Senas, si fata volent. Vale.

Manu festina, Romae die viii. Octobris noctu 1423.

Expecto a te litteras, et cultram, et nova ReipuWicae nosfrae, bellum ne spercs fulurum an pacem.

Loquaris cum Ser Martino, quid ei agendum videtur de facto meo, id est quomodo sit obviandum exactionibus, vel potius extorsionibus istis ; et id mihi respondeas velim ; et item an hae litterae reddantur tibi.

Propter reliquas, quae colligatae sunt, hoc scire cupio. Nam necesse est mihi illas reddi; responde igitur quamprimum.

Epistola VII

Poggius pi. scU. dicit Nicolao suo dulcissimo. Rome, 6 noTembre 1413.

Il le prie de lai enyoyer sans retard l*Ammien Marceliio, parce que le pape désire l'avoir. Il a reçu le couteau. Ridolfo est d'avis qu'il doit être exempt d'impôt à Florence. Si le pape se rend au concile, il apportera le Pétrone. Il envoie ses c(mdoléances à Nicolas de Médicis. Si les livres de Laurent se vendent et qu'il y ait quelque bonne affaire, qu'on songe à Ini. Il demande les cartes de Ptolémée, Suétone, Plutarque. Au lieu d'aller à Vienne, Niccoli devrait venir à Rome. Qu'il réclame à Barbaro et lui envoie les discours de Cicéron.

Non respondi proximis litteris tuis, propterea quia existimabam te fugisse pestem, prout aiebas; his vero litteris, quas hodie a te accepi, video adhuc te esse Florentiae.

Gratum est mihi te absol visse Marcellinum, idque gratius, si librum ad me miseris ; reddam enim egomet Pontifîci, et illum demiror tam sollicitum fuisse in postulando.

Cultram habui, eaque mihi summe placet; est enim pulcherrimo artificio, et ampla satis, et quod pluris est, non magni pretii. Scripseram Nicolae, ut tibi diceret, nisi abisses, ut aliam fieri curares paulo pleniorem; haec enim leviuscula est hieme praesertim tam horrida et ex eo tibi gratias ago et quidem ingentes. Marcellinum cum habuero, te faciamcertiorem.

De praestantiis meis, utendum est enim trito verbo, et patrio^ nihil amplius loquaris. Vir ejp'cgius Laurentius de Ridolfis* mihi ait me posse egregie defendi, cum sim beneficiatus, eamque esse viam optimam, nec periculo aliquo conjunctam. Sed opus est, ut egomet veniam ad me procurandum îsta; nam aliter non video fieri posse; sed quando id futurum sit nescio.

Adhuc nequimus aliquid elicere certi, venturine simus ad Concilium nec ne : aliqui negant, alii affirmant, et adhuc sub judice lis est. Si ibimus ad vos, me conferam subito; et nunc Petronium habebitis; banc enim causam scias fuisse tarditatis: decreveram enim illum aflerre mecum; sed pependimus semper

Incerti quid fata ferant, quo sistere detur.

Si enim credidissem nos tamdiu hic futures, janidudum Petronium ad te misissem : nec nunc quoque illum mitto, illud ipsum sperans, me scilicet allaturum : sed infra paucos dies certum quid sciemus.

^ Lorenzo Ridolfo, jurisconsulte en renom.

26(5 epistÔlarum

Doleo Nicolam nostrum angi tantum ex illorum morte; neque est cogitandum diutius de iis rébus, quibus nullo pacto providerî potest, cujus modi mors est. Libros Laurentii si in licitationem venient, credo multum existimari. Verumtamen cures oro, si quid est boni, quod haberi possit aequo pretio, ut Poggius tuus aliquid habeat Cupio enim aliquam mihi suppelleotilem librorum parare, ut aliquando in ea, quam cupimus, quiète vivamus.

Vellem aliquam chartam Ptolemaei Geographiae, si fieri passet: în hoc cogita, si quid forte inciderit; ac etiam Suetoniumf aliosque Historicos, et praesertim Plutarchi viras illustres non ohliviscaris, Nam Breviaria Bibliasque si non reperiuntur, omittito.

Scribis te iturum Bibienam ; quodcumque consilium ceperis, Deus secundet. Sed miror, cur non potius Romam venias

Vale et me'ama. Mittas mibi oro orationes Tullii in papyro et item illas, quas detuli ex Monasterio Cluniacenci; nam Franciscus Barbaros mihi facit injuriam. Scribe ad illum, oro, tu qui libellum ad eum misisti. Habes epistolam longam, et manu veloci scriptam, noctuque.

Romae die vi. Novembris 1423.

Epistola IX

Poggius pi, sal. dicit Nicolao V. C,

Rome, S jan? ier i4S4.

Un Suédois lui a révélé l'existence à Soroe d'un manuscrit contenant toutes les Décades de Tite-LiTe. Quil presse Cosme d'en faire l'acquisition. Le cardinal Orsini pourrait le devancer. Qu'il intéresse Leonardo Bruni à la réussite de l'affaire.

Venit /luc quidam doctus homo natione Gothus^, qui peragraTii magnam partem orbis ; homo quidem est ingenio acuto, sed inconstans. Item retulit se vidisse x. décades Livii duobus voluminihus magnis et oblongis, scriptas litteris Longohardis, et in titulo esse unius voluminis in eo contineri decem décades Titi Livii, seque legisse nonnulla in iis voluminibus. Hoc ita verum esse asserit, ut credi possit; retulit hoc Cardinali de Ursinis^, multisque praeterea, et omnibus eisdem verbis, ut opinor non esse haec ab eo conficta. Quid

* Suédois. Le culte des lettres commençait à être en honneur dans le nord de TEurope. L'université d'Upsal se fonda en 1438.

* Cardinal Orsini. Cf. I"^ partie, ch. I, p. 2, eiEpist,, III, 29-30; rV,4. Il occupa une grande situation sous Eugène IV.

quaeris? Facit assertio sua, et constans vulius, ut credam aliquid. Melius est enim peccare in hanc partem, ex qua tantum lucrum iieri posset, quam esse omnino incredulus.

Itaque volui hoc ad te scribere, ut loquaris cum Cosmo, desque solicite operam, ut haec volumina quaerantur; nam facile erit vobis. Libi'i sunt in MoiiasteiHo de Sora^y ordinis Cisferciensium, prope Roschild' ad duo milliaria theutonica, hoc est prope Lubich paulo amplius quam est iter diei unius. Arrige aures, Pamphile. Duo sunt i^olumina, magna, oblonga, litteris Longobardis, in Monasterio de Soraj ordinis âisterciensium, prope Roschildy ad duo milliaria theux)nica, quo adiri potes t a Lubich biduo amplius. Cura ergo, ut Hosmus scribat quamprimum diligenter ad Gherardum de Bueris, it, si opus sit, ipse eo se conférât; imo omnino se conférât ad Menaserium. Nam si hoc verum est, triumphandum erit de Dacis^.

Cardinalis mittet illuc nescio quem, aut committet uni propediem liscessuro. NoUem hune tantum bolum de faucibus nostris cadere; rtaque matura, ac diligenter : ne dormias. Nam haec vir ille ita affirmavit, ut quamvis verbosior videretur, tamen nulla esset causa, cur ita impudenter mentiretur, praesertim nulle proposito mentiendi praemio. Ego igitur ille, qui vix credo quae video, adducor, ut hoc non omnino esse falsum putem, et bac una in re honestum est falli. Tu igitur curre, insta, preme Cosmum, ut aliquid expendat quo lilterae cito tutae deferantur.

Vale. Romae die viii. Januarii 1424.

Quid autem egeritis, cura, ut sciam. Manu veloci. Dicas haec Leonardo nostro Cancellario. In eo monasterio omnes fere Dacorum reges sepeliuntur.

^ Baudrand, Geographica : Sora, Castrum Daniae in Selandia Insula cum coUegio alias satis celebri... eratque alias coenobium, teste Âbrahamo Golnitio,

inter Slagam et Ringstadinm, sylvis undique septnm et arce regia manitum

IV miiliaribus Danicis distans a Hoschiidia.

* Id.y ibid,: Hoschildia, Koschild, urbs regni Daniae in Zelandia insula, regum tumniis nobilitata.

' Id. y idid.: Dacia, saepe pro Daniae regno sumitur in scriptoribus italis. Ipsimet Daniae reges persaepe Dacia regni raentionem fecere in suis diplomatibus.

268 EPISTOLARUM

Epistoia XI

Poggius saî, pL didt Leonardo Aretino.

Rome, 16 mai (14t'i. De T.).

leonardo Bruni et Niccoli s'étaient brouillés. Poggio les engage à se réconcilier. Kiccoli, dit-il, est d*nne nature de verre, prompte à se rompre au premier cboc.

Hanc dirimiy ob insaniam unius femellae, levissimum visum est mihi; neque te culpo, neque Nicolaum excuso^. Id fero molestissime hanc vesiram dissensionem, quasi communem fabulam, nonnihil maculasse amborum famam. Ego salis novi naturam Nicolai, ac mores : non nego aliquid in eo esse, quod corrigi posset. Tener est inter caetera, et ut ita dicam, \âtreus, qui ad parvulum ictum ooa* fringitur. Sed quis est, mi Leonarde, cui non multa desint? Flaccoi inquit : a Nam nemo vitiis sine nascitur : optimus ille est qui minimis urgetur ; » et Jacobi Apostoli est aurea sententia : « In multis ofleodimus omnes. » Homo est Nicolaus, mea sententia, qui citius dod possit, quam trahi. Debemus supportare invicem juxta praeceptum Apostoli.

Romae xvii. Kalendas Aprilis.

Epistola XV

Poggius s. pL d. Nicolao*.

Rome, 23 juillet (Uti. De T.).

Il fait acheter des livres grecs.

Quod autem offers operam tuam in graecis voluminibus comparandis pergratissimum est. Rogo et obsecro des operam ut mihi emanturvolumina, quae fibi nominatim in schedulahis litteris inclosa exprimo. Studebis tamen potius vetustos quam novos, si modo haberi possunt. Tu igitur hune laborem mihi gratissimum assumas. Ego autem, ut aliqua hic comparentur curabo. Vale.*

Ad X. Kalendas Augusfas.

^ La brouille avait eu pour cause les railleries de Leonardo au sujet de la Benvenuta. - Cf. Epist., III, 6.

* On ne sait pas quel est ce Nicolas. Plusieui^ personnages de ce nom étaient en relation d'affaires de livres avec Poggio.

Epistola XX

Poggitia pi. sal. dicit Nicolao suo, Rome» Teille de Pâques (1415. De T.).

me les Icltres de Cicéron pour Ant. Lusco. Il prie do lui acheter an Lactauce pour 12 florins. Il demande, pour un ami, les œuvres de Pétrarque.

aihil habui litterarum post discessum meum praeter hos pau- Tsus, quos ad me scribis cognato Nicolai de Uzano. Itaque

admirabar, et ut verum loquar, nonnihil indignabar tecum, 1 mihi rescriberes praeserlim de epistolis Ciceronis quas petiiro Antonio Lusco ^, cui nunquam potui aliquid certi dicere, et Lioque incertior sum quamdudum. Itaque rescribe si placet. idet me, cum Ântonium video quotidie interrogantem : et n novi de libris Ciceronis? Sedego ignaviam tuam accuso, et jicio culpam.

ictantio praecipue te rogo, si potes, ut rem conficias pro xii.

novis. Ad id Nicolaum quoque adjice, et eum solicita, quango fatuus sum, qui te solicitatorem parem, cum tibi ipsi soli-

sit opus.

ogo, ut mibi scribas quamprimum, si qua habes opéra

hae venalia ex libris Colucii, vel alterius, et pretium. Quidam

ïiicus meus illos quaeritat, et me urget, ut illos sibi parem.

subleva. Vale.

1 veloci. Romae in vigilia Paschae, noctu.

Epistola XXII

Poggius sal, pL dicit Nicolao suo,

Rome, 14 avril (1425. De T.).

une dispense de vœux pour un parent de Nicolai de Uzano. Il prie Niccoli do payer doit à Nicolas de Médicis. II demande Lucrèce, qu'il transcrira en quinze Jours; un Marcellus, en lettres carolines qu'il avait adressé de Paris; TOrateur, le Brutus, les i Atticus de Cicéron qu'il a cédées à Nicolas et à Cosmc. Il rappelle l'affaire du Tite-

I tibi licentiam dispensandi voti pro cognato Nicolai de Uzano. fine est, et cum primum commode poterit, quantum expenn eundo, et redeundo, mittat dono Ecclesiae Sancti Jacobi. Si

nio Lusco, ancien chancelier de Galeas Yisconti, était devenu secrétaire de pontificale. 11 se trouva sous divers papes collègue de Poggio. Mort

II fut surtout renommé pour ses nombreuses poésies latines.

270 EPISTOLARUM

pauper est, ut scribis, non co{^itur adaliquid miltendum. Dicitenim, quamprimum commode polest : itaque si commoditas non adsit, non adstringilur. Hoc tibi dico, ut eum cerlifices, et Arcbiepiscopum etiam cui res commiititur, ne mag^no aestiment verba illa, neve putent aliquam miltendae pecuniae importare necessitatem. Commutel votum, et destinandae pecuniae onus imponat, cum aderit commoditas.

Pecunias surapsi amensa Nicolaeducatum unum, et boninos xxxni. tanti enim constat. Tradas litteras Nicolao de Uzano, et me sibi commenda, et Nicolae facias pecuniam restilui.

Rogo te mittas mibi Lucretium, qui quindecim diebus transcribetur, deinde eum tibi remittam. Hoc ego te rogo permaxime, mitla« etiam libellum Nonii Marcelli, quem ad te misi una cum aliis rebos ex Parisio^ scriptum litteris antiquis, quod erit mihi majorem in modum gratum.

Scribo librum de Oratore subripiens mihi tempus vacuum licetcum difficultate : sed tamen incepi, et perûciam ; deinde animus est scribere Oratorem, et Brutum. Itaque quamprimum mitte mihi, vel volumen tuum si habes, vel dicas Nicolae nostro, ut mittat ad me eundemmet librum, quem alias habui, neque in hoc desit mihi.

Momordit me tarantula, et dum fervor adest, adjuvet, et impellat; quod fiet, si liber venerit; alias refrigescet. Praeterea opus est mihi epistolis Ciceronis ad Atticum manu mea scriptis, quas habet Cosmiis noster*; nam scriptor illas scribit satis mendosas propter exemplar, cursim corrigam illas si hune habuero Cosmî librum; itaque illum nobis trade : roga Cosmum verbis meis, ut librum concédât paulum mihi, quem sibi incolumem restituam. De Lactantio, et Décadi Livii item confiée; ne obdormias, et responde si placet. Vale.

Romae xviii. Kalendas Majas.

Responde, rescribe, et mitte libres. Certifiées me item, si qui libri Petrarchae sunt vénales inter libres Colucii, aut alibi, et qui sint, et quo pretio, nam amicus meus quidam hoc me admodum rogavit, cui mos gerendus est.

* Noas ne savons quand il aurait été à Paris. Serait-ce à la suite de Beanfort? Cf.| au sujet de Nonias Marcellus, la lettre à Âccolti citée ci-dessus page 30.

* Nicolas et Cosme lui avaient certainement payé ces livres.

Epistola XXIII

Poggius pi. sal, dicit Nicolao suo, Rome, It mai (U25. De T.).

Il réitère ses demandes de livres et de parchemin. En été il ne pourra pas travailler.

Il espère avoir an scribe à son gré.

Âbsolvi jam ferme libros de Oratore. Orator autem, et Brutus, quos postulaveram a te, nondum venerunt. Nimium parvi aestimari te cupis, si in tanta urbe, in tanta copia librorum hune codicem eniere nobis non potes. Cura, obsecro, ut vel Nicolae, vel cujusvis allerius exemplar habeamus : tu rejicis culpam in Nicolae tarditatem : ego autem, quis nostrum sit negligentior, ignoro. In me tamen haec cuditur faba. Si tardaveris, vereor ne hic ardor transcribendi, qui nunc adest, liquéfiât superveniente calore : mihi crede, abiet in sudores, nisi subvenias quamprimum.

Cura item epistolas Ciceronis, quas habet Ck)smus ad Atticum, ut hue deferantur; qui liber transcribitur sed nimium mendose. Volebam Lucretium pro quindecim diebus neque amplius : tu vero illum Silium Italicum, Nonium Marcellum, Orationes Ciceronis uno spiritu vis conscribere; quia omnes dicis, nullum absolves.

Cupio habere quamprimum membranasquatemionesxx. mensurae folii; spero enim habiturum me scriptorem, quem aequo animo ferre possum. liaque te rogo majorem in modum des operam, ut quam citius fîeri potest habeam membranas, neque in hoc tempus teras; matura quantum potes ; pecuniam vero sume a Nicola nomine meo. Des autem eas vel Gosmo vel Nicolae, prout alter eorum paratior erit ad mittendum. Vale.

Manu festina, Romae die xii. Maii.

Epistola XXIV

Pogglus pi. sal. dicit Nicolao suo.

Rome, 31 mai (1425. De T.).

Il envoie pour Bcnvenuta une lettre donnant au Prieur de Saint-Laurent l*autorisation de la relever d*an vœu. Il est affligé de voir les Florentins éprouver des échecs dans la guerre et la politique.

Mitto tibi litteras pro Benvenuta tua S in quibus continetur, ut

^ Benvenata, servante-maitresse de Niccoli. — Cf. Nisard, Les Gladiateurs de la république des lettres aux XF«, XF/« et XVII* siècles, 1. 1, p. 33^ et 131-135.

272 EPISTOLARUM

Prior Sancti Laurenlii possit commutare votum illud femineum in aliud opus pietalis. Feci autem hoc committi Priori huic, quia est tibi vicinus : libéra eam igitur hoc scrupulo. Lilterae parum constant, et id parum condono sibi : volo enim pedibus ejus et gradum subjicere, ut ascendat in coelum. Siquid est ah'quid, quod velit, scribe, fietque perdiligenter.

Doleo nos superari ab hoste insulsissimo, nequc tantum damna aestimanda sunt, quantum dedecus, et ignominia. Si periremus ictu fortis viri, durissimum esset, at cadere impulsu adversarii imbecillis extrema est calamitas : paterer nos occumbere aequo animo, si virtute hoc aliéna accideret, non ignavia et stultitia nostra.

Tu vale, et quid de rébus communibus sentias ad me scnbe. Romae die ultima Maii.

Epistola XXV

Poggius pi. sal, didt Nicolao mo,

Rome, l2jaio (1423. De T.).

Il transmet une commande de livres pour compte de Bartholomeo de Bardis. Il prie d'enroyer avant tout le Suétone, le Térence, le Quintc-Curce, qu*il a mis en vente chez le libraire de Niccoli.

Nosti Bartholomaeum de Bardis^ hominem tibi deditissîmum, et quod muUi facio, cupidum studiorum nostrorum, sed negotiorum multitudine circumseptus, parum satisfacit desiderio in hoc suc. Subripit sibi tamen quandoque tempus, quod in lectionem conférât. Is cupit aliquos habere libres, quibus ad studium incitetur. Scis enim eos, qui in aliorum libris operam ponunt, ut plurimum una cum libris lectorum memoriam remittere. Itaque suasu meo vult, ut illi nonnulla compares volumina, quae subscribam, quae jucunda erunt et utilia. Inprimis Stietonium, et item Terentium, et Q. Curtium, quos omnes lihros reliqui vénales apud Pet^^m tuum chartularium. Addas etiam, si quid tibi videtur amplius; nam et pecufxiosus est Bartholomaeus, et lihros optât. Satisfac ergo nobis, nec différas : pretium vero sit ut videtur tibi. Vale et responde.

Romae die xii. Junii.

^ Bailholomeo de Bardis, parent des Médicis.

Epistola XXVI

Poggius Nicolao siio pi, sal. dicit, Rome^UjuinCUa"}. DeT.).

Il prie Njccoli d'excuser sa nature impatiente. Il a besoin pour ses scribes de parchemin en feuillesentieresetdediversesdimensions.il demande aussi dus ouvrages à transcrire. L'abbé du Mont-Cosslu va faire chercher le Frontiu. Il ne gardera pas le* Lucrèce plus d*un mois.

Mores meos salis arbitror notos tibi : ideo patienter feras oportet, si quid a te postulo cum celeritate, aut si quid respondeo sub ipsam lunae eclipsifn. Scis me aliquaado ita ardere cujuspiam rei cupiditate, ut etiam celeritas nioram afferre videatur.

Postulavi a te primo membranas ad mensuram folii : postea cum decrevissem Orationes Tullii per scriptorem meum transcribi, visum est mihi majus volumen esse debere pro Orationum quantitate. Petivi ergo et sub alia mensura majuscula, cujus postea schedam, quam oblitus eram intercludere litleris ad te misi. Ej^omet autem perquisivi bic membranas, et ad xini. quatemiones confeci. Itaque per menses duos possum expectare, si sit necesse; chartae, quas paravi ut plurimum albae existunt : tu quoque efûce, ut tuae sint formosae : viginti vero alios quaterniones etiam mittas volo. Orationes meas Cluniacenses potes mitlere sine chartis, et id te rogo. Quod si Nicola noster negotiosus est, tradas volumen Cosmo, ut quam primum deferendum curet. Si membranas habeo per universum mensem Julii, satis mihi a te factum putabo. Quod si prius venerint, laudabo diligentiam tuam.

Scripsi librum de Orafore, jamdudum concupissem itidem Oratorem, et Brutum tum mea, tum communis utilitatis causa : et id cupiebam, ut hoc meridianum tempus non somno transigerem, sed aliquo honestiori negotio : id quoniam fieri nequit, dormiemus. Garni diu eo volumine, et aequo animo carebo in fnturum; hac de re nil amplius loquaris; nolo esse alicui molestus, aut importunus videri. Hoc scio, si quid haberem, non magis meum futurum esse quam amicorum, quos turpe est eu père admodum rogari pro re honesta. Scribas mihi quae orationes sunt in eo volumine, praeter Cluentianam, pro Roscio, et Murena. Nudius tertius locutus sum cum administratore Monasterii Cassinensis satis diiigenter de Julio Frontino; pollicitus est se missurum mihi librum, cum primum

274 EPISTOLARUM

redierit, dummodo reperiatur; nam multos deperditos paucis ante annis dicit. Petiit a me titulum libri, tradam ei ante recessum suum, et conûde nos habituros librum. Itaque intellige me non dormire, aut te verbis pascere et inani pollicitatione, ut caeteri.

Si mittes mihi Lucretium, faciès rem gratissimam multis : id polliceor tibi, non amplius quam unico mense me librum rctentunim, itaque postmodum ad te redibit.

Vale et me ama. Ego te ad patientiam exercebo, ut dignus es.

Romae xiiii. Junii.

Epistola XXVII

Poggiua pi. sal, dicit Nicolao suo.

Rome, 13 juin (1425. De T.).

Il reproche à Niccoli sa négligence à lui envoyer les livres. Si le Frontin n*cst pas perdo, fis Tauronl. Il demande du parchemin. Il a un scribe napolitain et paresseux, mais il écrit vite et bien en lettres qui ont toute la saveur de Tantiquité. Il parle de ses amis de Rome. Les nouvelles de Florence et de G6nes sont contradictoires, il est anxieux.

Cum lego litteras tuas, perspicio, laudoque tuam summam diligentiam in exequendis mandatis meis. Cum vero rem ipsam considère, immensam negligentiam, cujus tamen culpam non refero in te, nisi quatenus postquam cognoscis Nicolae tarditatem, et cliartas et libros oportuit te dédisse Cosmo. Nam scio ad Kalendas Graecas venient. Postulavi et a te, et a Nicola toties Brutum, et Oratorem, quos jam transcripsissem, et adbuc nil actum est. Si unquam erit tempus, ut vices rependam, referam par pari, quod vos mordeat.

Si Julius Frontinus veniet, qui procul dubio, nisi perditus est, veniet, haec perproprios-tabellarios deferentur ad Poggium.

Membranas, quas cupiebam ad mensuram folii, volo pro Verrinis transcribendis uno volumine, et item alio pro Tusculanis, et de Finibus bonorum, et malorum : alterum pro Epistolis ad Âtticum. Tu nunc cogita, ac vide, an haec mensura conveniat eis voluminibus, et âge prout eorum venustati videtur convenire.

Sipotero hune ac^nptorcm tenere, ne evolet, ahsolvet mihi muUa: nam et praesto seribit, et iis litteris quae sapiunt antiquitatem, ad quod eum trusi summo cum lahore : sed Neapolitanus est, et ita levis, ud ad eum comprimendum csset opus pistrino.

Te rogo, ut si qui libri in te incidant, quos putes me dignos, vcl emas, vel paciscaris, quoad me certiorem facias. Nam postquam cœpi.

LIBER SECU^'DUS. 275

volo hanc mihi parare supellectilem, quae pluris erit in omni aeiate, quam quodvis peculium.

Rinuccius ' recessit a nobis venturus Florentiam : scio te conveniet imprimis, eum excute modo tuo. Ântonium perraro video : habitat enim in palatio Vaticani custos templi, sacrorumque, quae Dii, Deaeque nostri reliquerunt ad alias migrantes sedes. Habet hortum egregium, in quo fons est ini^uus : itaque cuni Egeria more Numae

consilium sumet ad dandas nobis loges. Solitarius est locus, et philosopho accommodatus, vel poetae : nam oratores, ut nosti, in populo versari volunt. Ântonius autem, ut videtur, cupit philosophari ; itaque se s^regavit a turba.

De Liguribus multa dicuntur a nostris, acta mâgniûce : plurimi ex adversariis negant vera esse. Sed durum videtur, quod coeptum est periîcere. Deus haec secundet : sed timeo omnia.

Ego me refero ad litteras, et quotidie aliquid lego, aut corrige, aut emendo, procul ab harum rerum cogitatione, quae semper auribus refricantur. Tu vale, et perûce, quod te rogo, non litteris, sed ipso opère. Romae xxiii. Junii.

Epistola XXIX

Poggiuspl. sal, dicit Nicolao,

Rome, 18 août (1425. De T.).

Il déclare, nous ne savons à propos de quoi, quMl a acquitté pendant vingt-trois ans les charges de la cité. A des questions qui lui avaient été adressées, il répond que le Pline apiMrtenant à Beaufort est en caractères carolins; il en a lu et corrigé une partie; le reste est fautif. Pas de nouvelles du Frontin. Il demande du parchemin. Il supporte les vices de son scribe napolitain à cause de son habileté; il a un autre scribe français, mais qui n*e8t pas encore assez exercé.

Litterae quas pridie a te accepi, parvae responsionis egent. Me solvisse onera civitatis jam xxiii annis testes sunt libri Bamerae, in quibus post primam distributionem factam a mcccc citra adscriptus sum, et semper deinde solvi, licet saepius tertiam partem. Si hoc testimonio indiges, fac ut Ser Pierus noster te instruat, quod satisfacere possis Ciosmo reliquisque.

De PHnio Episcopi Vintoniensis quod quaeris, ille quidem antiquis est litteris, sed quae gallicum redoleant; nosti enim quam vocemus formam gallicam. Âliqua tamen in re videtur melior. Sed illis litteris

* Cf. Epist., II, ^.

276 EPISTOLARUM

antiquis ad niorem nostrum, nequaquam est scriptus. De emendatione nescio aliquid testari : licet enim una quadam in parte emendatus sit, quam legerini, potest tamen reliquis in locis esse corruplus. Itaque neque suadeo, nec dissuadeo : propter longas naves, quae annuatim eo dicuntur profecturae, facile potest haberi liber nullis expensis. In hoc nulla fiet jactura.

De Monte Cassino, hoc est Julio Frontino solicitus sum ; sed mirum est, tampauci eo accédant, aut inde ad nos veniunt. Ero tamen diligens prout ferunt tempora.

Membranas pro Yerrinis et Philippicis habere cupio, easque rogo ut quamprimum mittas. Hic scnptor meus, quem summo lahore littei'as antiqxias edocui, Neapolitanus est : hoc cum scribo, putato eum hominem esse spurcissimum, et turpissimae vitae : nam scis nil adeo turpe existimari posse, quin vitae illorum hominum congruat; est enim faex orbis^ et tanquam scelerum omnium sentina gens illa omnis. Itaque aegre hujus nequitiam fero. Sed tamen omnia ferre proposui quoad hoc opus orafionum particularium conficiat : quod etiam dubito, an perficiat, ita est levis, inconstans ac fastidiosus. Sed habeo alium gallicum, qui parum novit ; hoc utar.

Vale, manu veloci; noctu. Romae die xviii. Augusti.

Epistola XXX

Poggius pi. sol, dicit Nicolao suo.

Rome, l**" septembre (1425. De T./.

11 dit qu'il a eu mal à l'œil par suite (Tun refroidissement et racoute de quelle (açoa il a été traité par le médecin. Il dicte sa lettre à son scribe à trois heures du matin, ne pouTant dormir. Il réclame du parchemin et les Philippiques. Il.prie de dire à Nicolas qu'il s'occupe de son affaire. Il a demandé de la ficelle à Loisio.

Si vales, bene est; ego opto valere. Hanc totam hebdomadam aegre passus sum in oculo dextix), qui cum jamdudum lacrimare occepisset, propter conceptam credo frigiditatem, consilio cujusdam medici, qui peritus in ea re videbatur, quique ipse jam multos se curasse dicebat, indidi aquulam quandam in oculum, atque ejus opère ita humores commoti sunt, ut non defluere, sed ruere in oculum viderentur. Itaque aliquot dies vitam duxi epicuream, pane et aqua vescens, et item polenta. Optime ergo hortulis suis Epicurus me ad convivium accepisset, hospitibus aquam et polentam pollicebatur,

asserens eo cibo illos secum bene permansuros. Usus su m praeterea continuis fricationibus post tergum, atque iis quas ventosas vocant ad vim humons a capite diverlendam. Sumpsi et hodie potiunculam levem, non quae corpus evacuaret, sed quae dimoveret materiam jam fluentem. Quamobrem bac nocte visus su m esse meliuscule quoad oculi levamen. Nam febricula quaedam paulum me penasit an te coenam sive novitate victus commoto corpore, sive fricationibns, sive doloribus, qui me torsemnt post potationem sumptam, per unîversum diem. Spero tamen me illam facillime depuisurum.

Haec librario dictavi post coenam circiter tertiam noctis horam somnum fugiens. Mihi enim non solum scribendi, sed ne aerem quidem conspiciendi ulla adfuit facultas. Sed baec hactenus.

Te oro ut de membranis et Philippicis quamprimum conficias, quod jam saepius peto. Nicolae nostro verbis meis dicas volo, litteras suas esse mihi redditas ; sed neque minister quod sciam venit, nec si venisset, quod postulat, perficere potuissem. Credo tamen me propediem bene valere, et rem confecturum me spero.

Scripsi Ser Loisio ut compararet mihi paulum funiculi^ Is cum pecuniam sumpserit a mensa Nicolae non dubito eum coemisse. Tua ergo sit opéra, ut quamprimum ad me mittatur, quod erit mihi pergratum. Yale, et me ama ut soles.

Romae Kalendis septembris.

Epistola XXXI

Poggius pi, sal, dicit Nicolao suo, Rome, 8 septembre (14t5. De T.).

II annonce son rétablissement. Il rappelle ses demandes de parchemin et de ficelle. Si les livres d'Antonio sont mis en vente, il en est que Niccoli et lui ne doivent pas laisser acheter par d'autres.

Scio te ex superiori epistola, quae erat conscripta librarii manu, nonnihil molestiae suscepisse, bis volo omnem moerorem, si quem conceperas, te deponere : convalui enim ex molestissima valetudine, et tum oculi, tum caeterum corpus recte valet, ore excepte, quod dente molare caret, et quidem per vim abstracto : tanlus fuit impetus reumatis. Quid a te petam nescio, nisi ut quamprimum cures de membranis, et libello, quae toties peto, et item funiculo quod novissime.

* Pour la reliure des manuscrits.

278 EPISTOLAUUM

£xistimo libros Antonii^, nisi ille quid secus statuit, venum iri debere. Si qua sunt, nam, ut credo, permulta esse debent quae me deceant, excerpas oro prout rectius faciendum videiur : neque quempiam praeponas mihi, nam licet multos habeas, multo quam ego sura, ditiores, nemini tamen concedo, qui te magis ex animo quam Poggius tuus. Ilaque in hoc tam honesto desiderio te mihi satisfacere oportet.

...ia* a...

Vale, et me ama; manu veloci. Romae viii. Septembris.

Epistola XXXII

Poggius sal, pi, dicit Nicolao suo.

Rome, ÎQ septembre (1425. De T.).

Les hériliers d'Antonio feront vendre ses livres par avarice. Il prie Niccoli d'acheter pour loi IcsTragédies à 7 sequins et au môme prix le De Officiis pour B. de Bardis. U n'a pas encore le FronUn ; on a apporté du Mont-Cassin Sulpice Sévère. Un religieux de Cluny a promis do lui copier Tertuliien, mais il ne taut pas compter sur les {«rôles d'un moine. Il est pressé d'avoir du parchemin. .

Ex binis tuis ad me litteris cognovi de Antonii libris. losulse mehercule factum, eum thesaurum detrudi in locum, ubi nullum fructum sit allaturus. Nescio quod ejus fuerit consilium graecos libros collocasse apud illos bipèdes asellos, qui ne latines quidem ulla ex parte nossent. Non Musis illos dicavit, sed pulveribus, ac tineis, credo veritus ne quis aliquem fructum ex eis posset caperc. Tamen nisi cavit testamento ne posset vendi, citd, ut opinor, auctionem facient, aut avaritia impulsi, aut ignorantia.

Scribis te invenisse tragoedias vénales vu aureis, ut putas, et item librum de OfGciis. Tragoedias egomet cupio habere jamdudum : itaque si tibi in eis ea pecui)ia bene collocari videtur, volo, ut pro me emas. De Officiis vero pro Bartholomaeo, qui olim scripsit Cosmo, hoc est mensariis, ut nummos tibi darent quos peteres : pro tragœdiis vero pete a Nicola.

De Lactantio quoque vide et quid possit fieri, et si quid aliud incidat ad manus, quod existimes dignum nobis, tutemet confice, nec aliud mandatum exspectes. Julium Frontinum aliquando eruemus ex a^^ro illo Cassinati : sed durum est impellere istos nostros harharos, ut aliquid sit eis dulce praetcr pretinm. Si persensissem, quando

^ Nous ignorons quel est ce personnage.

is qui Severum attulit eo profeclus est, ambos auclores atlulissel nobis : fuit enim ille frater, qui est cum Cardinali Placentino, qui antequam iret, nil mecum locutus est de profectione sua. Ejusmodi hominum genus nisi cum egent aut petendi gratia, rare videntur. Solicito tamen Angelloltum, nec despero, quin brevi potiamur libro.

Quidam ex monaslerio Cluniacensi quamprimum discedet a Curia. Is factus aniicus mihi merito meo pollicitus est se curaturum, ut Tertullianus transcribatur, idque in fidem suam recepit. Spero aliquid faciel, quia eget auxilio meo; tamen monachus est, sed minime \idetur malus : doctus quidem est, et librum novit. Cum de pecuniis agerem, et quo in loco vellet, poUicerer paratas fore, dixit nequaquam velle pecunias : totum enim suscepit onus, et quidem libens, ut videbatur. Tempus hominem probabit ^

Expecto membranas, cura ut eas habeam vel malas, dummodo quamprimum.

Scribo matri meae, ut curaret de trebiano, quod petis. Fac, ut ei litterae reddantur cito, antequam discedat : est enim venlura ad me post vindemias. Itaque mitlito litteras, et una pro vino. Vale.

Romae m. Kalendas octobris.

Epistola XXXIII

Poggius pi. sal. dicit Nicolao suo, Rome, SO octobre (1425. De T.).

Il a reçu les Philippiques, les Tragédies, la ficelle, mais pas assez de parchemin. Les Tragédies ne valent pas le prix payé; il les passera à Bardis qui est riche et avide de livres.

Heri habui sacculum, in quo erant membranae, Philippicae, ac Tragoediae, una ciun funiculo, quem jam majori ex parte amicis dedi.

Membranae summe placent; sed cura obsecro, ut habeam reliquas pro Verrinis : nam futura hebdomada incipientur. Item perfice quaterniones, quos paulo antea scripsi, nec adeo sis molestus opificibus illis, ut tecum irascantur. Excédant paulum communem pulchritudinem, et id satis est mihi, postquam nequit aliter fieri.

Tragoediae pulchrae sunt, sed mihi videntur paulo cariores ; quidquid expensum est praeter sex florenos, id oneri est. Credo eas tradam Bartholomaeo nostro, qui et pecuniosior est quam Poggius, et avidior.

i Cf. Epist., II, 36.

280 EPISTOLARUM

Solicite curavi librum Cassinatem. Si nuntius esset commodus, forle illum erueremus. Vale, et me ut facis, ama. Romae xiii. Kalendas Novembris.

Epistola XXXIV

Poggius pl.aaL dicit Nicolao suo.

Rome, 3 noTembre (U25. DeT.).

Il se défend d'avoir voulu blesser Niccoli au sujet du prix des Tragédies. Il a rc^ju les parchemins; il aurait préféré avoir Spartien; son scribe a fini Justin; il a comincneé le De Finibus^ se mettra ensuite aux Histoires et à Sénèque. Il est à court d'argent. Le Frontin n'est pas au Mont-Cassin; il l'aura par ailleurs. Il a demandé en Angleterre les livres qu'il y avait laissés. Il n'y a aucun profit à tirer du manuscrit de Martial. Il attend un scribe. Première communication au sujet du Tacite. Il envoie des poésies à Niccoli. Il le prie de loi dire ce qu'il doit répondre au moine allemand.

Nicolaio mio gentile tu se un sodo, et un marochiuto pédante : et hoc sit argumenlum epistolae. Litteras quas heri a te accepi plenas admirationis, quia exietimem tragoedias nimio emptas, ridens, ac libens legi. Quid tu homo humanissime adeo me stomachum putas pcrdidisse, quia dixerim tragoedias illas mihi caras videri? Non dixi esse caras, sed videri mihi, existimans illas non pro ipsarum modo, sed pro facuUatibus meis; quod si tibi dictum displicet, conficiamus. palinodiam. Quanquam tu quidem imperiosus es, qui adeo ad arbitrium iuum velis tibi assentiri ; ut non solum judicium, sed ne aestimationem quidem liberam relinquas. Eone es ferox, ut Terentianus noster ait, quia habes imperium in paedotribas, qui tibi obsequuntur, neque verbum hiscere audent praeter praescriptum ? Oro te videas, ne luna nostra fuerit in Capricorne, cum meas litteras recepisti. Narn omnis epistola nil continet praeter admirationem et honestam querelam; liber placet, neque eum remittere cupio; dixi me forsan traditurum ilhim Bartholomaeo. Sententiam tuam in singulis probo, et laudo; sed ita, ut mihi quoque liceat opinari aliquid, ne dicam sentire. Scis tainen nostrum judicium solere convenire in multis, neque in hoc dissidebit ab opinione tua. Respondi primo capiti litterarum. Sed antequam reliqua percurram, oro te, mi Nicolae, me appelles more doctorum, neque velis in hoc solo esse ineptus, et mihi injuriam faciens, et doctrinae tuae : reser\'a bas incptias istis phaleratis nominibus, me unico numéro appella, ut soles. Nam ego itideni sum, qui fueram, et utinam non dcterior.

Gratissimum est mihi, quod emeris membranas illas, quas scribis:

gralius vero nii mihi fecisses quam si illas, et Spartianum quamprimum misisses; ita enim te rogaram. Nam cum librarius meus Justinum absolvisset pridie, hodie incepit librum de Finibus ; sed post hune redibimus ad historias, deinde ad Senecam.

Pecunias te sumpsisse à Nicola acceptum est mihi, et in parsimonia laudo diligentiam tuam. Nam ego jam incipio natare in sicco; aqua déficit, et sitis librorum augetur.

Julius Frontinus non reperitur m Monasteno Cassinati; nam rescripsit nobis ille cui curam demandaramus, se diu quaesisse librum, sed minime inveniri : haec autem minima est jactura, nam aliunde expiscahimur,

Scripsi saepius pro libris, quos reliqui in Britannia; incertus tamen sum an illos sim habiturus per bas nostras longas naves. Nam Âlexander, pênes quem remanserunt, maie me lusit in majoribus rébus, ut illum Dii pessime perdant.

Sed epigrammata Martialis sunt et mendosissima, et litteris non admodum antiquis; in eo nihil faciès lucri.

Librdrius ille, de quo scripseram, mecum erit, quoad Verrinas absolvat, quas post très hebdomadas incipiet. Nam facio rescribi quatuor quaterniones primos orationum, et in ul^imis colloco, quia littera non placet.

Habes ad omnia : mel tibi reservatur in postremis*. Quidam monctchus amicus meus ex quodam monasterio Germaniae qui olim a nobis recessit, ad me misit litteras, quas nudius qiuzrtus accepi : per qims scribit se reperisse aliqua volumina de nosMs, quae permutare vellet cum Novella Joannis Andreae, vel tum Speculo, tum additionibus, et nomina librorum mittit interclusa. Spéculum, et additiones sunt volumina magnipretii : ideo videas, si tibi pei*mutatio videtur facienda. Inter ea volumina est Julius Frontinus' et aliqua opéra Cornelii Taciti nobis ignota : Videbis inventarium, et quaeras illa volumina legalia si repeHri poterunt commodo pretio. Libri ponentur in Nurimberga, quo et defertn debent Spéculum, et Additiones, et exinde magna est facultas

* Cf. I" partie, ch. III, page 44.

• Cf. quelques lignes plus haut et Epist., II, 29, 32. Ce n*est plus du supérieur du Mont-Cassin, c'est du moine allemand qu'il attend le Frontin. On songe à ce sujet, malgré soi, que Poggio était lié avec Léon Bittista Alberti.

282 EPISTOLARUM

libros advehendi, ut videbis per inventarium : liaec est particula quaedam, nam multi alii restant; scrihit^nim in hiinc modum,

Sicuti mihi supplicastis de notando poetas, ut ex his eligerelis, qui vobis placèrent, inveni multos e quibus collegi aliquos, quos in cedula hac inclusa reperietis. Mi Nicolae rescribe mihi quamprimum, quid respondeam ei, ut tuo consilio fiant omnia : nil me movet praeter pauca, quae tu ipse notabis. Vale, haec scripsi manu veloci.

Romae die m. Novembris.

Dicas Nicolae, et quamprimum, quod non mittat librum suum de Finibus, quia alium reperi; et hic, quem paro; erit absolutus, antequam veniat : ita res vestrae sunt aegrae pedibus.

Epistola XXXV.

Poggius pL sal. dicit Nicolao, Rome, SO norembre 1435.

Rinuccio ol lui lisent ensemble IcGorgias; il regrette de demeurer aussi loin l'un de l'autre. Il attend les volumes qu'il a laissas à Londres. Pour avoir les livres du Mont-Caaain, il faudrait y envoyer un bommc instruit; mais où le trouver? Nicolas RildestoD, orateur da roi d'Angleterre, désirait avoir quelques livres de Pétrarque; il en transmet la commissioD à Niccoli. Il cspèi-e aller le mois prochain à Florence.

Etsi nihil sit in litteris tuis, cui magnopere respondendum putem, tamen respondebo paucis colloquendi tecum gratia.

Utor Rinuccio * familiarissime, ut aliquid percipiam ab eo eorum, quae dudum acceperam, quae penitus exciderant : visito eum saepe, prout vaco a negotiis, Gorgiam legens, atque audietis. Venim una est difficultas, locorum distantia : ipse habitat pênes Sanctum Petrum, ego prope Anthium; itaque raro est facultas ejus conveniendi, nisi cum eo domum, quod possum difficulter : habitat enim Pontifex in colle Exquilino, ubi est Ecclesia Sanctae Mariae Majoris. Itaque summo cum labore aliquid attingo : non désiste tamen eum lacessere: homo erat anlea ignotus mihi : sed videtur perhumanus : doctrinam laudo, sed ut peritiorem graecae linguae, quam latinae. Quid alii dicanl, tu morem tuum servato : cum istuc venero, latius colloquemur : hoc de me teneas volo, me non semper loqui, quid sentiam;

* Nous îfavons pas de i-ens?igneincnts sur ce personnage. A cette époque où les négociations étaient très actives entre Rome d'une part et Tempereur, le patriarche et los pn*»lats do Constaiitinople de l'antre, la cour pontificale avait beaucoup (rhellcnistes à son senice.

sed saiisfacere audientibus quandoque, et id putare humanitatis proniorem esse in laudem, quam vituperationem, ubi neminem sis laesurus.

Libres, quos habebam in Britannia dedi operam ad nos deferri : et eos, et reliquos item si quos habeo, volo apud me esse.

LihH vero Cassinenses non absque molestia haberi possunt : aporteret enim reperiri hommem doctum, qui eo proficisceretur. Sed is uhinam est 9 Ero tamen intentus, si qua facultas se dabit.

Nicolaus Bildeston legum doctor, orator Régis Angliae, homo est perhumanus, et familiarissimus mihi ; eramus enim apud eumdem dominum ambo, et summa necessitudine conjuncti: is cupit habere aliquos libros Petrarchae. Da operam rogo, ut aliquid eruas nobis, quos is portet secum : émet illos quocunque pretio : tamen ne decipiatur, cura : simul forsan émet historiam Imperatorum. Quicquid a te peticrit, te oro, diligenter satisfacias ei, quoad potes, quod erit mihi gratissimum. Suscipe eum ut Poggium in iis, quae cupit.

Mense, ut opinor, futuro ibo ad vos ut me extricem quocumque modo ab bac peste solutionis : si aliter nequivero, aut auctiouem, aut proterviam faciam. Video enim morbum hune perductum iri longius, nec finem habiturum, nisi quem fata dabunt. Sed multa timenda sunt, si conjecturam faciès ex pUiribus rébus, quas animo volvens multa cogor timere. Verum hic figo clavum. Si potero, peccata mea alibi purgabuntur, quam Florenliae in oneribus solvendis.

Vale, et quid de rébus publicis sentias, quid tu ipse judices, ad me scribe.

Romae xx. die Novembris 4425.

Epistola XXXVI

Poggius pi, sal, dicit Nicolao suo.

Rome, 15 décembre (14S5. De T.)

Il se plaint du retard dans l'envoi du parchemin qu'il réclame. Il approuve ralliancc de l'iorcnce et de Venise. // a envoyé par duplicata les lettres à Nuremberg pour l'affaire du Tacite, 11 a oublié le nom du moine de Cluny. Il prie Nicroli, par mesure de prudence, de ne point lui parler des princes dans ses lettres. Il lui envoie des vers.

Scripsi ad te quidem cedulam quamdam totam iracundam, nec injuria, tanta lentitudine uteris in rébus meis; nam si scriptor mcmbranas tuas expectasset, quievisset diu. Vellem, ut illue quae sunt ad modum folii, essent plures : nam ex viiii. quaternionibus nullum

284 KPISTOLARUM

volumen potest confici, vellem alios novem, aut deccm, in quibus nedum festines, sed si utaris non solum lentitudine, sed Kalendis graecis, parum cuix). Reliquae charlae majusculae sunt, de secundis loquor, quam eae, quas primo misisti pro Verrinis : itaque illas servabo, et Verrinis adjiciam alias, et urbanas. Scio te plures molestias subiisse pro hîsce chartis; ita et tu pollicitus es, et caeteri, quibusciim res curanda est, impolifiores. Si aliquid accidit in manus chartaruni pro volumine majori, eas pro me sumito; sed ut non festines nimium. Nihil a tepetam amplius, nisi ut paulatim, et pedetentim fiat : celeritas enim odiosa est multis, mihi autem mora et tardiias. Sed haec hactenus.

Foedus ictum inter nos, et Venetos laudo, proboque : sed multi dicunt parum in eo servari decus nostrum, praesertim cum arbitrium pacis pendeat ex eis ; ut ea accipieuda sit, quam illi voluenint dare, eoque tempore. Quod si ita esset, mallem honeste cadere, quam turpiter sfare. Cupio scire conditiones, quas ad me perscribito cum potueris et cum vulgabuntur. Siculum tuum diligo ex ver])is tuis : sunt illi homines maxime vigilis variique ingenii et acuti. Si quid ad me scribet, rescribam, et quidem libcnter. Scis tu morem meum : utinam ita possem liberalis esse pecuniae, quemadmodum epistolarum, in quibus pono parum laboris, minus impensae; onera belli non essent tibi molesta.

Ad amicum nostrum pro lihris * misi binas litteras, et quidem diversis nuntiis, quin ordinavi, ut cum litterae essent in Nurimberga, deferrentur ad wonaslenum pei* aliquem, qui responsum refeiTet et ad id pecuniam paravi. Itaque quamprimum^ spero nos scituros aliquid certius.

Prier ille Cluniacensis ^ dédit mihi nomen suum, quod perdidi, scriptum in cedula, neque possum reperire qui noverit : hoc obstat quominus ad eum scribam. Advcrte hoc quod deinceps scriham.

Te oro ut cum ad me es scripturus parce loquaris de Principibus, nec aliquid dicas quod, si litterae casu aliquo in aliénas manus devenirent, alicujus aures, de majoiibus loquor, possit offendere. Nam mecum loqui potes ut tecum : sed alios vereor. Ut Demosthenes, ut opiner, dicere solebat, nil se audire libentius quam voces, quac

* Cf. I" partie, ch. III, page i5.

» Cf. Epist., II, 32.

laudes suas referrent, sic nil aegrius quidam ferunt, quam reprehensionem suam, a qua ahstinendum est praesertirn inter eos qui possunt proscribere. Vale; manu veloci xv. die Decembris.

Postquam haec scripseram, et item nonnullos versus ad Nicolam, subiit cupido aliquid scribendo ad Siculum tuum, quem mihi in litteris tuis commendas. Itaque eodem impelu sumpto calamo exaravi aliquot versus, quos ad te mitto : tu rescribe epistolam, et ad eum destinato; erit enim bis interclusa : nam et bora tarda est et alia instant. Scripsi quidem ut in buccam venit : si tamen videretur ineptior, retineto.

Epistola XXXVIII

Poggius pi, sal, dicit Nicolao suo, Rome, 9 féTrier (lil6. De T.).

// êtiend d'Allemagne la riponst du moine et la communiquera de suite à Niccoli. Il retourne les Verrines ; il commence la copie de Spartien ; il demande Sénèque.

Ex Gei^mania responsum est mihi, litteras illas esse redditas. Spero igitur me habiturum propediem litteras a monacJio, et tum iecum omnick communicabo ^

Misi tibi Verrinas tuas; solum orationes retinui, ut fugiam impedimenta plurima in exportandis, et reportandis libris. Hic ligabuntur omnia. Historia Spartiani jam coepta est scribi. Alias a te postiilavi opéra Senecae, cura obsecro, ut babeam exemplar. Recolo fuisse in libris Colucii volumen quoddam operum Senecae; it si est pênes Leonardum Arretinum, nescio : tu id mibi significa, et quid in eo contineatur. Cura quantocius potes epistolam saltem ad me mittere. Cura ut valeas.

Romae v. Idus Februarii.

Epistola XXXIX

Poggius pL sal, dicit Leonardo Aretino, Rome, 90 mars (1436. De T.).

Il s*adrcsse directement à Léonard pour avoir Sénèque. Son scribe français est dressé à écrire en caractères anli^HCf; il copie Simrtien» les auteurs qui ont écrit la vie des empereurs après Suétone. Il voudrait lui mettre en mains Sénèque; il aura grand soin du volume.

Aestimo te babere volumen quoddam operum Senecae, quod fuit * Cf. I"* partie, ch. III, page 45.

28G . EPISTOLARUM

olim Colucii nostri communis parcntis doctorum hominum. Id si rta est te rogo majorem in modum, ut librum ad me mittas, quoadillum faciam transcribi.

Doctii enim quemdam Gallicum libranum mcum scnbere litteris mitiquis, qui 7iu7ic in manibxis habct histoHam Helxi Spartiani, caelerumque qui post Suetonium vitam Imperatorum scHpserc, Ea absolvetur cito.

Igitur cupio deinceps habere philosophum omnium gravissimum in supellectili mea : ad quam rem juva me, obsecro, hoc volumine, et illud trade vel Nicolae nostro vel Cosmo ad me deferendum. Transcribetur quamprimum, et tibi integer incolumisque liber restituetur;si reperirentur hic exemplaria, non gravarem te hoc munere ; sed vel sunt nulla, vel ita mendosa, ut nedum intelligi, sed ne legi quidem latine possint. Tu ergo satisfacias desiderio meo. Hoc nil gratittâ mihi potes facere. Vale et rescribe.

Romae xx. die Martii.

Epistola XL

Poggius pL sal. dicit Antonio Panormita^,

Rome, 3 STril (1426. De T.).

Le jeune Lamola lui a apporté rHcruiaphroditc ; il en félicite Beccadelli. U lui conseilte cependant de suivre l'exemple de Virgile et de s'occuper d*œuTres sérieuses.

Joannes Lamola^ adolescens, ut percepi, tum doctus, tum studiosus, attulit ad nos libellum epigrammatum tuorum, quem inscribis Hcrmaphrodilumt opus et jocosum, et plénum voluptatis. Hune cum legisset primo vir clarissimus Antonius Luscus, multisque verbis laudasset et ingenium et facultalem dicendi tuam (7%am liber est 8uavissimus)y misit deinde illum ad me legendum. Delectaius sum mehercule varictatc rerum, et elegantia versuum, simulque admiratus sum res adeo impudicas, adeo ineptas tam venuste, tam composite a te dici, atque ita multa exprimi turpiuscula, ut non enarrari, sed agi videantur : neque ficta a te jocandi causa, ut existîmo, sed acta aeslimari possunt. Laudo igitur doctrinam tuam, jucundi-

i Beccadelli de Palerme, humaniste et poète ; fondateur de TAcadéroie de Naples, influent à la cour d'Alphonse V, il obtint pour les œuvres et les manuscrits de Poggio des rétributions considérables.

* Lamola de Bologne, disciple de Beccadelli.

item carminis, jocos, et sales ; tibique gratias ago pro portiuncula lea, qui latinas Musas, quae jamdiu nimium dormierunt, a somno xcitas.

PiX) caritate tamen, qua omnibus debitoros sumus, unum est, quod » monere, et debeo, et volo; ut scilicet deinceps graviora quaedara lediteris : haecenim, quae adhuc edidisti, vel aetati adhuc concedi ossunt, vel licentiae jocandi. Ita et Virgilius adolescens lusit in riapeia; et multi praeterea, qui post lascives versus, severioribus acarunt. Ut enim Terentius nosterrefert ;

Haec aetas aliam vitam, alion mores postulat,

taque tuum est jam missam facere lasciviam, et res sérias descri- «re; ne arguatur vita impura libelli obscenitate. Scis enim non icere idem nobis, qui Christiani sumus, quod olim poetis, qui Deum g^orabant. Sed fortasse, sus Minervam. Tu ipse hoc idem sentis, [uod laudo, proboque, et te ad majora hortor. Haec bono animo acci- )ias rogo; ego enim tuus sum; tu Poggium adscribe in tuis*.

Plura scripsissem, si per ocium licuisset : verum alias erimus lon- ^ores, si haec non displicuerunt tibi. Vale, et me quando id mutuum ieri intelligis ama.

Romae m. Nonas Aprilis.

EPISTOLARUM LIBER TERTIUS Epistola I

Poggius pi, sal, dicit Nicolao 8U0.

Rome, 14 septembre 1426.

iiccoli lui avait reproché ses dépenses, les festins qu'il faisait; Poggio lui dit qu'il lui sied mal de lui faire la leçon. A se» plaialei de ne plus entendre parler de Tacite et de» autres livres allemands, il répond qu'il ne s'endort pas. Il n'enverra Spartien qu'en échange d'Âulu-Gelle, de Lucrèce cl de parchemin. Il demande un César écrit de sa main qu'il avait vendu à r^icolasde Médicis, Galon et Varron.

Respondebo et quidem paucis literis, iis quas post longum silenium a te accepi, cum essem extra urbem in Castelio Pontificis. Et primum quod loco prooemii positum puto, me reprehendis de convi- /iis, et eorum sumptu. Risi mehercule ineptitudinem tuam, malo

^ Le conseil ne fut pas bien pris. Poggio, dans une lettre subséquente, se défend i*avoir rien voulu dire de désobligeant. ,

288 EPISTOLARUM

enim quam inscitiam dicere, qui et me metiris ex animo tuo^ et rumusculis credis. Venitque in mentem illius Terentianae senteotiae:

Homine imperito nihil quicquam injustius; Qui nihilt nisi quod ipse facit, rectum putat.

Tu, si ego amicos et hospites meos voco ad convivium, reprehendere non pôles : est id quidem et antiquum et usitatum ; neque vilio dari unquam vel audivi, vel legi. Si forsan sumptus te movet, etepularum apparatus, noli ex parcitate tua statuere modum alterius honorilicentiae

De libns Gcrmanis nil dicam amplitiSy nisi me non doinnire more tuo, sed vigilare, Quod si quidam, prout spero, fidem sevvarit, liber ad 7ios veniet vel vi, vel gratis. Quin etiam dedi operamy ut habeam inventarium cujusdam vetu^tissimi m^onastcrii in Germania^ ubi est ingens librorum copia : sed ne tu me molestes ista tua dicacitate, nil amplius scies ^ Si vis habere Spart ianum, cura ut habeam Âgellium, et xx. quinterniones membranarum ad mensuram folii, et, si non sunt albae, non est cura. Mitte mihi etiam Lucretium, quem cupio paulum videre; eum ad te remittam. Cura ut habeam chartas quantocius, vel scribe te id aut nolle, aut non posse, nam parabo aHundc.

Rogo te dicas Nicolae, ut mittat mihi librum belli Gallici et Civilis, quem habet scriptum manu mea : volo eum facere transcribi ; salvabitur liber optime. Sed non cxpectet Kalendas graecas; est opus diligentia, et ad hoc quoque responde. Vellem quoque mitteres mihi Catonem et Varronem de Agricultura. Responde, nisi luna esset in Capricorno. Vale.

Romae manu veloci : noctu xviii. Kalendas Octobris 1426.

Epistola VI

Poggius pi, sal. dicit Leonardo Aretino V. C,

Rome, 23 septembre ( UtG. De T.).

Il le félicite de sa réconciliation avec Niccoli. Lui réclame Sénèque, lui demande Texemption

de rimpôt et le prix d'une bulle.

Audivi, quo nil gratins aures meae audire hoc tempore poterant, de tua, Nicolaïque reconciliatione*.

* Cf. V* partie, ch. III, page 45.

« Cf. Epist,, II, 41.

Rogavi te duo, cum a nobis discederes : unum, libros Senecae ut ad me mitteres: alterum, ut certior a te fierem, quomodo possem me exsolvere a praestando tributo, et an ea via esset accommoda, quam tibi exposui ; excusatio videlicet, et privilegium clericatus : sed et addo lertium, ut cures de pecuniis, quae mihi debentur propter Bullam Faventini a me expeditam de census illius.

Itaque, si me amas, cura, ut de tributo quid agendum sit respondeas; reliqua ut perficias, eaque quamprimum, praesertim de pecuniis, quod polliciti estis; nam nullo modo est omittendum. Vale et rescribe. -»

Romae vu. Kalendas Octobris.

Epistola VIII

Poggiiis pi. sal. dicit Mariano Sozino^.

Rome, 4 novembre (Ui6. De T.).

Poggio Tavait soupçonné de lui avoir pris une médaille de sa collection ;

il accepte sa Justification.

Refert in prima Tusculanarum quaestionum Cicero, se cum librum legeret Platonis, qui est de Ânimo, omnino illi assentiri; deposito vero libro, secumque de animorum immortalitate cogitanti, elabi omnem illam priorem assensionem. 111 ud idem fateor accidisse mibi lectis litleris tuis, quibus te satis abunde excusas de numismate illo, quod eram questus me amisisse. Nam cum litteras accurate legerem persuadebam mibi, ita ornate copieseque causam tuam agis, vera esse quae a te scribuntur, meque non recte sensisse qui tibi aliquid imputarim

Yelim persuadeas tibi, me tuum esse; id, si usus venerit, re ipsa cognosces.

Romae u. Nonas. Novembris.

Epistola XII

Poggius pi. sal. didt Nicolao •.

Rome, 17 mai (U27. De T.).

Premier retour à Rome du moine^de Henfeld; l'inventaire du couvent. Poggio se plaint des soupçons de Niccoli à son égard. Il ne faut point parler d'autres livres pour le moment, car les moines sont aussi défiants qu'illettrés. Un certain Nicolas de Trêves lui a oHert les

1 Soccinus, jurisconsulte alors en renom.

* Cf. I^« partie, ch. III, page 46.

!290 EPISTOLARUM

Guerre* de Germauie de Pline. Quelque visilcur lui a emporté Properce. Il altend Valerius Flaccus, Pedianus, Varron pour les faire copier. Lorsque Cosme et lui ont visité le temple qu'on démolit, ils n*ont pas trouvé d'inscriptions. Ils en ont vu sur une tombe au chemiu d*Ostie. Il regrette de voir Coime chargé de si grandes occupations. Salutations à divers Florentins. Uu*ou lui envoie du parchemin ; un de ses scribes est sans travail.

Dixeram Cosmo nostro, quemadmodum scribiSy monachum ILLUM Uersfeldensem ^ dtxisse cuidam se attulisse invetitarium, sicii tei soHpseram, pluHum voluminum, secundum notam meam. Postmodum cum summa cura quaererem hung hominem, venit ad me aflerens invetitarium plénum verhis, re vacuum^, Vir ille bonus, EXPERS STUDiORUM NOSTRORUM^ quicquid repeHt ignotum sibi, id et apud nos incognitum putavit, Itaque refet^sit illud libiHs, quos habemus, qui sunt iidem, de quibus alias cognovisii, Mitto autem ad te nunc partem inventarii sur, in quo describitur VOLUMEN ILLUD CoRNELH Taciti, et àlioi'um, quibus car émus, qui cum sint res quaedam parvulae, non satis magno sunt aestimandae, Decidi ex maxima spe, quam conceperam ex verbis suis;