EA EXTITIT CAUSA PROPTER QUAM NON MAGNOPERE GURAVI HOC AD TE

scribere; nam si quid egregium fuisset, aut dignum Minerva nostra, non solum sctnpsissem, sed ipse advolassem, ut significarem.

Hic monachus eget pecunia : ingressus sum semionem subveniendi sibiy dummodo Ammianus Marcellinus, prima Degas Tm Livii, et UNUM volumen Orationum Tullii, ex iis quae sunt apud nos communes, et nonnulla alia opéra, quae quamvis ea haheamus, tamen non sunt negligenda^ dentur mihi pro his peeuniis, Peto autem illa deferri eorum periculo usque Nùrimbergam. Haec tracto; nescio quid concludam: omnia tamen a me scies postea.

Miror quod scribis, te suspicari, me occultare opéra, quae continentur in inventario, ne vulgentur. Qui hoc libi venit in mcntem, qui me a teneris unguiculis nosti? Ego tibi quicquam occulliun velim, qui non solum factorum meorum omnium particeps semper fuisti, sed etiam cogitationum ? Nescis nullius rei bonae jucundam sine socio esse possessionem ? Absit, ut aîiquid vellem non esse commune eorum, quae omnibus scripta sunt.

A L'abbaye est désignée nominativement pour la première fois. « Cf. Epist., Il, 34.

Bartholomaeus de Monte Politiano dat operam ut habeamus Lucrelium : id si assequetur, tune alia aggredieniur.

Non enim est nunc de aliis lihris tractandum, ne multa petendo daremus occasionem istius dencgandi : paulatim incedendum est : barhari enim sunt, et suspiciosi.

De Historia Plinii cum multa interrogarem Nicolaum hune Treverensem^^ addidit ad ea^ quae mihi dixerat, se habere volumen historiarum Plinii satis magnum; tune cum dicerem, videretne esse Historia Naturalis, respondit, se hune quoque librum vidisse, legisseque; sed non esse illum, de quo loqueretur, in hoc enim bella Germaniae contineri. Quantum ei credendum sit, judicabo, cum in lucem venerint, quae retulit de Republica Ciceronis et reliquis : adhuc neque despero, neque conGdo verbis suis : doctus est enim, et, ut videtur, minime verbosus aut fallax. Ut audio, cito in pati-iam redibit, reversurus ad Curiam : tune omnia cognoscemus apertius. Litterae sunt a quodam socio suo, cui librorum mittendorum curam delegavit, se misisse libres Francofordiam, ut exinde Venetias deferrentur. Itaque et cito pariet expectatio haec nobis aliquid vel tollendum, vel ridendum.

Propertium ad te misissem, sed nescio quis post reditum meum veniens domum, ac libres volvens, cum in ullum incidisset, petiit eum paucos dies a me sibi concedi legendum : sed nec iile reddidit librum, et quisnam fuerit omnino excidit ex memoria. Denique cum omnes notos rogarim : heus tu, habesne Propertiimi meum? singuli negarent ; vereor igitur, ne hic bonus poeta alio migraverit, et cum vir sit lascivus, nolue^nt hahitare in domo casta. Sed si redierit, dabo operam, ne eum pudeat pênes me esse, aut causam habeat abeundi.

Expecto Valerium Flaccum, Pedianum, et Varronem, quae forsan transcribam, ni distuleris, in hiemem.

Cum ivimus ad videndum portum Cosmiis et ego, nulla invenimus epigrammata; nam templum illud, quod isti pro calce démoliuntur, est sine epigrammate : epigramma vero, quod est in via

A Sur ce pei-sonnage qui entre en scène ici et qui doit fournir de si importants manuscrits, nous n'avons aucun renseignement; on ne sait ce qu'il est ni ce qu*il vaut. On peut toutefois constater que c'est un industriel, qu'il a un associé qui demeure dans l'ombre et qu'il est protc^gé par Poggio.

292 EPISTOLARUM

Hostiensi juxta ripain fluminis, alias ad te misi : id est in sepulcro quodara, quod est ex solo lapide marmoreo, ubi et fasces sunt sculpti. Nam epigrammala Tiburtina jamdudum a me habuisli omnia.

Cosmus noster est ex Deceinviris, habet onus ingens, et teinpus sine quiète. Ego mallem alio fuisse tempore, quo illis praedonibus abstitisset : nam nunc quid boni agere possit non intelligo, nisi prospicere sumptibus : nam de bello administrando apud alios agetur. Salufa eu m verbis meis.

Vale. Romae xvi. Kalendas Junii. Saluta insuper fratrem Ambrosiura, Laurentiumque, et Carolum.

Expecto memhranas et libroa, nimirum tarditisculus es : alter scriptorum vacat culpa tua : festina oro : nam tempus labitur, quod est optimum ad scribendum : hoc mihi est molestum .

Epistola XIII

PoggiuspL sal. dicit Nicolao stw, Rome, 31 mai (1427. De T.)-

Il envoie le catalogue quMl n'avait pas Joint à la lettre précédente. // n'a pas ouhlU de demander le Tacite; le Manuscrit ne sera pat titré à Nuremberg, mais apporté à Rome. Nicolas de Trêves a rc(:u mauvais accueil : Poggio a été seul d*avis d'acheter les livres qu*ii offrait. Il a retrouvé Properce. 11 manque de parchemin ; son scribe chùmc.

Optime suspicaris me cum obsignarem litteras, oblitum esse illius inventariiyCujus menlionem feceram in litteris. Nunc illud ad te mitto.

Id autem maie accipis, quia cum procurcm ut habeamus Decadem Livii, et reliqua volumina, de quibus ad te scripsi, putes me omittere hoc volumen, quo maxime iiidigcmus, id quidem imprimis est, quod volo. Quin mandavi isti moiiacho, ut vel ipse secum deferrety nam crédit se rediturum brevi, vel pcr alium monachum curaret deferendum : alios jusst portari NuHmhergam, hune vero Romam profîcisci recta via, et ita se factwum recepit.

Nicolaus Treverensis ita tractatur, ut et pudeat, et poeniteat, ad Curiam venisse : nil cnim obtinuit a Pontifice, ut iratus et nobis, et libris recédât : ita ferunt tempera : tamen rogabitur, ut saltem Rempublicam l'estituat Italiae. Ego solus volui aliquem mittere in Germaniam, qui curaret libres hue afTerri : sed nolunt, qui nolle possunt, et deberent velle.

Propertius rediit ad nos; eum ad te mittam, cum primum aliquis dabitur, qui ferat.

Chartae tuae dormiunt, et scriptor meus vacatjamdudiim diligentia tua; confisus verbis tuis hoc novum, et praeter iustitutum meum tibi on us imposui; si id credidissem olim chartae adessent mihi, et jam toties scribis cras mittentur. Faciarn cum libris, et chartis nostris, postquani placet tibi : nam hic vacaret per annum, si expectarem negligentiam tuam.

Vale. Romae pridie Kalendas Junias.

Epistola XIV

Poggius pi. sal, dicit Nicolao suo.

Rome, t7 septembre 1427,

Après quelques mots au sujet d'une i>laisanterie mal entendue, i7 vient à parler du Tacite. Il le gardera caché chez lui; il sait les chansons qui courent à ce sujet. Il réitère ses demandes de parchemins et de livres à copier. // n'a pas de nouvelles du Tacite. Nicolas de Trêves n'a pas quitté Rome, mais il n*y a rien de nouveau.

Nunc ad priora. Coimelium Tacitum, cum venerit, observabo pênes me occulte. Scio enim omnem illam cantilenam, et unde exierit et per quem, et quis eum sibi vindicet, sed nil dubitea, non exibit a me ne verbo quidem.

Membranasexpecto, quas cum commodum erit, cura, ut ad me portentur. Paulus de Margauis me rogavit similiter membranas pro una Décade. Si potes hoc onus post me assume, et rem confice pro me ; ut opère tuo satisfaciam amicis meis. Transcribet enim Decadem Belli Punici, qua utetur postea scriptor meus. Librum meum mittas mihi per Marinum, cum venerit. Varrouem tuum nondum absolvi; sum eaim factus uegligentior in scribendo. Decas Livii, quam misisti, pênes me est, eam servabo diligenter.

De Co)melio Tacito, qui est in Germania, nil sentio; expecto responsum ab illo monacho.

Nicolaus Treverensis nondum recessit. De libris nil postea audivi. Heri cum ipsum hac de re interrogassem, dixit se nil certi habere. Omisi hanc curam librorum absentium, et ad eos, qui adsunt nobis, animum converti : nam nil audio, praeter fabulas.

Vale, et mei memor. Saluta fralrem Ambrosium et Carolum cum primum eos videris.

Romae v. Kal. Octobris 1427.

294 EPISTOLAKUM

Epistola XV

Poggius Nicolao suo saL pi. dicit,

Rome. Il octobre Uti.

Il accuse réception d'tin Sénique et d'un Tacite, ce dernier en lettres lombardes en majeure partie effacées. Il en a vu un en lettres antiques à Florence, c'est celui qu'il voudrait avoir ou tout autre bien écrit. Il désire savoir ce qui a conduit Niccoli à Sienne. Il a une chambre réservée à sa collection de marbres antiques destinée au Val d'Arno.

Misisti mihi lih'um Senecae^ et Cornelium Tacitum ^ quod est mihi gratum : ai is est litteris longobardis, et rnajori ex parte caducis, quod s^i scissem liherassem te eo lahore. Legi olbn guetwdam apud vos manens litteris antiquis, Jicscio Colucii ne esset, an alterius. Illum cupio hahere, vel alium, qui legi possit : nam difficile erit reperire scriptorem, qui hunc cooicem recte légat; ideo cura^ ut alium haheam, si fieri potest; poteris autem^ si volueris nervos intendere. Tu tamen misisti lihrum sine chartis, quod nescio qua mente effeoeHs, nisi ut poneres lunam in arietem. Qui enim potest liber transcHbi, si desijit pergamenae? Cura ergo de eis et item de altero codice, sed primum de chartis confice. Item pro Titi Livii Decadibus, prout olim scripsi.

Audivi te ivisse Senas, nescio quam ob rem, nisi forsan ad edisccndam ab illis gravitatem vivendi, et recte sperandi disciplinam ; sed credam te satis gravari stipendiis publicis, ut aliam gravitatem non quaereres. Vellem a te scire voluptatisne, an molestiae causa eo adieris; nam non esset hoc parvi momenti. Affer nobis causam, et adeo honestam, quam possis tueri apud me, praesertim qui efïectus sum admodum capitosus.

Id quale sit scire cupis : habeo cubiculum refcrtum capitibus marmoreis, inter quae unum estelegans, integrum; alia truncis naribus, sed quae bonuin artificem délectent. His et nonnullis signis, quae procure, ornare volo academiam meam Valdarninam, quo in loco quiescere animus est; si tamen quies aliqua haberi potest in hoc procelloso mari. Sed tamen parandum aliquid est etiam ad somnum, si non ad quietem. Ea nos trahit spes ad labores continues, quibuscum morimur, mors sola quietem aifert corpori, utinam et animo.

Vale. Contentor chartam deiicere, ne longius philosophemur ad candelam.

Manu festina. Romae die xxi. Octobris.

* Cf. I'* partie, ch. lil, page 55.

LIBER ÏERTIUS. 295

Epistola XVII

PoggiuB pi. soi, dicit Nicolao suo V, C. Rome, 5 juia litt.

11 a corrigé les Philippiques de Cicéron sur un manuscrit ancien si défectueux, qu'il lui a fallu une sorte de dhination; on connaît sa sagacité en cette sorte de travail. // retourne le Tacite et le Tite-Live.

Philippicas Ciceronis emendavi cum hoc antiquo codicc, qui ita puerîliter scriptus est, ita mendose, ut in iis quae scripsi, non conjectura opus fuerit sed divviatione. Nulla est femella tam rudis, tam insulsa, quae non emendatius scripsisset : sed sois in talibus me esse satis sagaœm : non potui autem corrigere omnes, quia et duae ultimae deficiunt et in reliquis desunt nonnulla: multum tamen lucrati sumus. Nam praeter id quod antea scripsi, duabus in Orationibus desunt etiam multa. Feram igitur mecum, cum venero ad vos, Philippicas meas, ut uti illis possitis, quoad vobiscum fuero.

Vale : die v. Junii 1428.

Dedi BaHholomaeo de Bardis Decadem Livii et Comelium Tacitum *, ut illos ad te mittat : in tuo Comelio deficiunt pliires chartae variis in locis, et in Décade intégra columnellaj prout videre poteris. 4428.

Epistola XIX

Poggius pi, aal, dicit Nicolao suo.

Rome, 11 septembre US8.

Il revient de Genezano où il a laissé le pape en villégiature. Nicolas de Trêves avait annoncé des lettres; elles ne sont pas venues; il veut sans doule intriguer son monde. ComelUu Tacilus garde le silence che% les Allemaudt. Il raconte une excursion à Ferentinoen compagnie de Barlh. de Nontcpulciano. Il envoie la copie d'une épitaphe.

Heri cum essem Genezani, redditae sunt mihi abs te litterae, quas legi surama cura voluptate. Hodie veni Romain, relicto Pontifice, quem spero tamen futura hebdomada Romam venturum. Ero igitur brevis, quia et nox est, et ego paulum fessus ex via neque amplius vigilare possum.

Litteras tuas dedi Panormitae. Minias Luçensis convaluit ex longo morbo, et cras hue deferetur in cistis ; nam equitando est invalidus.

Nicolaus Treverensis scribit se alias scripsisse latius de libris illis, sed lilterae non venerunt : itaque incertiores sumus quamdudum.

1 Cf. I" partie, ch. III, page 56. W

296 EPISÏOLARUM

Hoc an dicat explicandae rei causa, an se extricandi, nescio. Hoc compertum habeo illum adfuturum nobis hac hieme, et ul opinor cum libris. Scriptum est enim sibi, ut mature redeat, et libros afferat: quod si faciet, liberabimur hac cura.

Cornélius Tacitus*^ silet inter Germanos, neque quicquam exinde nom percepi de ejus operibus,

Opuscula, quae postulas, habebis, cum absolveris ea quae habes. Nolo te onerari pluribus rebus, ne succumbas laboribus variis.

Habes ad litteras tuas : nunc de me cog^nosce. Ego lucellum tibi apporto ex peregrinatiuncula nostra, quod licet pani sis facturus, tamen nonnihil te oblectabit. Fuimus Ferentinum Bartholomaeus de Monte Politiano, egoque, ille animi laxandi gratia, ego antiquiiatis quaerendae cum quodam amico nostro, qui nos opipare accepil; sed sola die ibi mansimus, quo ego nunquam quievi, licet calor essel immensus; primum lustravi urbem, arcemque in ea antiquo opère perquisivi. Urbs est sita in monte; circum summitas montis cingit muro lapideo : omnis qui murus adhuc exstat solo tenus intrinsecus, exlrinsecus vero mullis in locis praelatus, et praeruptus, ut admirationem praebeat magnitude operis : est praelerea turris quadrata ingens, cujus in duobus lateribus sunt litterae, quas videbis. Exti-a urbem prope muros in parte praerupta montis excisum est saxuni secus viam, ad quod ascenditur cum difficiiUate in banc form^m.

Inlus est epitaphium, quod ad te transmitfo quod, ut opinor, placebit etiam stomacho nauseanti. Sed vide, ut recti intelligas eas abbrevialiones, sunt enim multae, et quid tibi de eo videatur i*esponde. Fuit mihi summus labor légère bas litteras, primum illas quae sunt in turri arcis, cum sint a visu remotae, et magna ex parte consumptae velustate, deinde eas, quae sunt in saxo illo; pluribus enim bons insudavi, et sudavi quidem in meridie ad solem. Sed tamen labor omnia vincit. Nequivi amplius investigare loca circumvicina licet cupiens, quia socii properabant.

Charta déficit, et somnus premit. Vale; manu veloci.

Die XI. Septembris 1428.

1 Cf. I" partie, ch. III, page 48.

LIBER TEUTIUS. 297

Epistola XX

Poggius pL soi, dicit Nicolao suo.

Rome, 15 septembre (ii)3. De T.).

Après être revenu sur la difficulté qu'il a eue à lire rinsçription précédente et fait une très jolie peinture de la foule qui Tentourait, il renouvelle sa demande de FI. Josèpbe et de parchemin.

Rogo te mittas mihi chartas et Josephum quos dixi. Para etiam membranas pix> Agellio, quem rogo postules a Leonardo nostro, et mittas mihi cum chartis. Saluta Cosmum, Laurentiumque. Vale; Romae xv. die Septembris.

Scribo ad Leonardum Aretinum de Agellio : tu tradito litteras, librumque petito, et simul epistolam suam qiiamdam, quam ad me mittas voie.

Epistola XXI

Poggius pi, sal, dicit Nicolao suo.

Rome, S octobre (Ui8. De T.).

Il a relevé une autre inscription sur un mur à la porte qui mène à Tibur; de Jolies femmes y assistaient. Il n'en dira rien à Niccoli pour le punir. Il redemande Aulu-Gelle, Josèphe, et du parchemin. On attend Nicolas de Trêves

Pridem aliud epigramma summo cum laboie purgato muro excerpsi, quod antea propter bederam, et virgulta nunquam potui légère : praeteribant plurimae feminae, nam id est iD porta, qua ilur Tibur, et quidem forma conspicuae, credisne me id pro mala fortuna advertisse? Adstabant nonnullae, ridebantque velut inanem meum laborem : ego eas ibidem jocans ridebam. Censesne, tu, homo severe, hoc pro maleficio habendum? Quae fert casus non sunt culpanda, quia sunt plena voluptatis. Sed puniam te : non habebis hoc epigramma, cum sit egregium, nisi satisfeceris. Nam quod prius scribis diflicillimis ad intelligendum notis, ego omnia plenissime lego, intelligo, exceplis quatuor littens simul ordine positis : videlicet H. A. I. R. Tu si quid dubitas, praeterea ad me scribas velim : Oedipum me praestabo tibi.

Cura de Agéllio ac Josepho, membranisque. Vale, et saluta Laurentium et Cosmum.

Romae die ii. Octobris.

Nicolaus Tréverensis cito aderit nobis.

298 EPISTOLARUM

Epistola XXII

Poggius pi. sal. dicit Nicolao suo.

Rome, 80 octobre (1428. De T.)-

Il a reçu livres et parchemin ; son copiste est à rœuvre. Il voudrait avoir le Traité entrt Apion pour le Joindre à la Guerre Judaïque. Il envoie l'épitaphc annoncée. Fl^ayant pas de nouvelles à donner, il fait de la philosophie pastorale.

Habui membranas, et libros, in quo fecisti mihi rem pcrgrataro. Scriptor meus est in fine noni libri primae Decadis : postea incipiet Agellium, et brevi absolvet.

Cura ut habeam, si fieri potest, libros Josephi contra Âppionem Grammaticum, quos volo addere ad hisloriam belli Judaici.

Mitto tibi epitaphium, de quo aliis in litteris ad te scripsi, id tibi placebit. Quid ad te amplius scribam, nescio.

Mibi crede, excepta domo, vinèa, et horto, nihil amplius reperietur

in bonis

Derideas licet, ut soles, hoc consilium meum : ego perstabo in sententia. Tu vale.

Romae m. Kalendas Novembris.

Epistola XXIV

Poggius pi. sal. dicit Francisco Barbaro, V. C,

Rome, \t novembre (1428. De T.).

Apr^s avoir promis son appui à Barbaro, au sujet d'une prébende en litige entre Hcrmolaûs et un Bartholomeo, il lui dit qu'il lui enverra son Dialogue contre le$ Avares; mais il n'ose le publier.

Ego eniin nonnihil tibiexcudi, sed edcre non audeo propter tempon: est enim contra avaritiam, quae ut multis incsC, ita et muUonim me meius inovct, ne in se diclurn putent. Tibi autem id, quicquid est, dedicavi. Si crederem non eflerri, te participcm facerem, ut ex eo elicerem consiliuin tuuni, judiciumque exquirerem. Sed temporibus obsequemur. Vale, et me, ut soles, aina.

Romae pridie Idus Novembris.