P^PISTOLA XXV
Poggius pi. sal. dicit Nicolas suo.
Rome. 13 novembre (14Î8. De T.).
Lo parchemin qui lui a élé envoyé ne peut servir. Il a dâ en demander h Angelo
afln que son scribe ne chôme pas.
Ego ad te scripsi superioribus litteris membranas, quas ad me
nisisti, inutiles et ineptas esse pro Agellio : itaque scripsi Ser ÂDgelo, it pararet alias quamprimum, ne scriptor cesset. Tu item eas solicita, t vale. Antonio Lusco salutem dicito verbis meis. Die XIII. novembris.
Epistola XXVII
Poggius pi, sal. dicit Nicolao suo,
Rome, tl novembre (1428. De T.).
I entretient Niccoli de ses travaux de copies. 11 a donné le Josèpbe à copier hors de chez lui ; ses scribes le font enrager, il voudrait avoir le Traité contre Apion avant Ffofil. Il sait que Niccoli écrit peu Thiver; il a cependant besoin de livres. Il fait froid à Rome, aussi n'y a-t-il pas de mortalité.
Laudo tuam diligentiam de quarta Décade : ea nunc scribitur : non nultum autem euro, antea ne, an postquam scripta fuerit, emenetur, quamquam duo habeo volumina satis tolerabilia inter menlosa. Huic quartae Décadi, ut conjicio, multa multis in locis desunt. osephus tuus scribitur extra domum, et cita absolvetur. De Agellio lescio quid erit : hi mei scriptores tanta molestia me afficiunt, ut lersaepe mallem carere libris, quam illos tanto fastidio parari. ^xpecto libres contra Appionem Grammaticum quos addam historiae. uos cura ut habeam ante festum Nativitatis.
Primus et secundus libri quartae Decadis sunt admodum parvi, [uippe qui non excédant septem folia : scribe, an ita sit in vestris. >cio te non indigere ad praesens orationibus Tullii; ego autem indigeo oaxime, nam hae solae sunt apud me.
Scio etiam te hieme non scribere : si tamen omnino eas volueris, nittam primo, quod malueris, volumen, et cura illud absolveris, nittam reliquum : hoc modo et tibi satisfiet, et raihi.
Vale. Saluta Antonium Luscum. Hic aer propter frigus emendatior (st factus, neque aliquos mon audio.
Romae v. Kalendas Decembris.
Epistola XXVIII
Poggius pL sal, dicit Nicolao suo, Rome, 7 janvier (1499. De T.).
I redemande le Traité contre Apion. Il ne veut laisser chômer ses scribes. Les livres qu'il public sont pour la postérité. Le parchemin qu'on lui a envoyé laissait à désirer.
Jamdiu e.xpectavi Josephi libros adversus Appionem Grammaticum,
300 EPISTOLARUM
sed adhuc non venerunt, nescio aliorum ncgligentia, an tua; quiquid tamen facias, in bonam partem accipio, et id bono animo fieri a te puto. Ëgo te solicite, quia scriptor jam absolvit reliquum opus, et difficile est eum tenere sine opéra. Mitte igitur librum, et quampiimura. Non tantum mihi satisfacis, quantum communi utilitati, et famae illius viri. Paro enim lihros non mihi $oli, sed caeteris, etiam posteriSy quibus boni viri soient etiam prospicere. Quod si forsanaliquid morositatis, ut aliquando soles, concepisti; eifunde illamiDres, quae spectent ad me solum, in quibus patiar me non solum reprehendi, sed castigari.
Chartae, quas modo habui, et spurcissimae sunt, et admodum carae: tractavit Petrus in hoc Ser Angelum nimium velut rudem harum rcrum. Habuissem hic membranas meliores viliori pretio : neque vero istis utar.
Agas verbis meis gratias Petro, qui mecum egil, ut dignum fuit fidentia mea. Vale et mitte librum, vel rescribe te illum non missurum.
Romae vu. Januarii.
Epistola XXIX Poggius pL sal. dicit Nicoîao suo F. C.
Rome, i6 février (UÎ9. De T.). .
Il lui cntoie quelque chose qui va le mettre en appétit. Nicolas de TrèTCS a envoyé l'iiiv»taire des livres qu'il a ; ^numération de quelques-uns; il a surtout un volume qoi contint vingt comédies de Plau'tc. Nicolas s'est trompé au sujet de la République de Cicéron; Il livre qu'il avait vu était le Songe Je ScipioH de Macrobe. Poggio est inquiet de ce que TtkolB ne soit pas venu en Italie; aussi prcsse-t-il le cardinal Orsini de les envoyer quérir, mais II question du prix le refroidit ; que Niccoli, de son côté, cherche donc un acheteur. Le mêim de Her»feld est arrivé à Rome sans le livre promis ; mais il ra de suite aller le cker^tr â rapporter. Compliments de condoléance à Cosme et à Laurent au sujet de la mort de Jea de Médicis.
Nescio an hoc tempus, et hi cibi fecerint tibi nauseam, que stonuh chatus sis : ideo voluî tibi aliquid epularum parare, quae erigant, atquc excitent tibi appetitum : neque solum commoveant stomachum, sed te faciant oscitare.
Nicolaus ille Treverensis scripsit litteras cum inventario libro* rum, quos habet : in his sunt multa volumina, quae longum esset referre; dicit se habere multorum Opemm Ciceronis, in quibus sunt Orationes de Lege Agraria, in Pisonem, de Legibus, de Fato, et plura alia ex fragmentatis, quae si essent intégra, magnum csset lucrum:
aliud volumeD, in quo sunt xx. Opéra Cypriani Carthaginensis: item, quod magni facio, Agellium, ut putat, inlegrum, et quo magis gaudeaSy Q. Curtium, in quo sit primus liber; de fine nil scribit, sed existimo, postquam principium est, non déesse reliqua. Sed hoc parum est. Habet volumen aliud^ in quo sunt xx. Comoediae Plauti: hoc ingens est lucrum, neque parvo aestimandum. Nomina autem Comoedîarum sunt haec cum principiis, si tamen ipse non erravit; ita enim transcripsi ex sua epistola : Plauti in Amphitruone; alia cui deest nomen; inAulularia; in Euclione; in Captivis; in Bacchidibus; in Mustellaria; in Menaechmis; in Milite; in Mercatore; in Pseudolo; inPoenulo; in Persa; in Rudente; in Sticho; in Truculento: incipit:
Dum bellum gereret amanti argento filio, etc.
Ponit harum comoediarum principia, quae omitto, quia non satis diu possum scribere propter lippitudinem oculorum, qui ab scribendo me impediunt.
De Republica dicit se deceptum, et illum librum fuisse Macrobium super somnio Scipionis : sed tamen se non desperare, quin reperiatur. Ait enim quemdam doctum virum dixisse sibi ubinam esset, et se quamprimum eo profecturum. Inventarium caeterorum librorum mittam tihi, cum ocium erit : sunt enim aliqua non contemnenda.
Verum, quod me torquet, hic non est nunc venturus ad Italiam, et intérim multa possent accidere impedimenta. Dixi Cardinali, ut alicpiem mitteret aptum ad portandum hos libres^ cum non esset ezpectandus adventus illius; et nisi ita ûat, actura est. Ideo concalefacias tuis litteris Cardinalem de Ursinis, et ego quoque eum stimulabo. Difficultas sola erit pecuniaria; nara hic homines multifariam frigenty propterea loquaris quibuscum tibi videtur. Si pecunia adesset, modus esset ad mittendum aliquem non insulsum, qui sciret convenire hominem, et libros déferre. Tu modo ut placet.
MONACHUS HeRSFELDENSIS VENIT ABSQUE LIBRO * ; MULTUMQUE EST A ME INCREPATUS OB EAM CAUSAM : ASSEVERAVIT SE CITO REDITURUM,
nam litigat nomine Monasterii, et portatw*um librum, Rogavit me multa: dixi me nil facturum, nisi librum haberemus; ideo spero
ET ILLUM NOS HABITUROS, QUIA EGET FAVORE NOSTRO. Habcs Satis fVO
coena. Vale.
1 Cf. V partie, eh. III, page 48.
302 EPISTOLARUM
Manu veloci. Romae xxvi. Februarii 1428*.
Unum eram oblitus : audivi virum illum optimum, et amantissimum patriae Joannem de Medicis decessissc : dolui, doleoque quam maxime, tu m patriam carere tali cive, tum filios destitutos tali parente, et nos amico optimo atque biimanissimo, quamvis patrono debui dicere. Credo Cosmum, Laurentiumque maximo dolore aflfectos, it£t cnim postulat, et ipsorum virtus, et parentis. Sed sapientia utendum est, cum sit'opus, nescio an minus in adversis, quam in prosperis.
Dicas Cosmo, ut non obliviscatur, quae oh'm sibi dixerim; non est enim eadem ratio omnium, et temporum, et bominum. Vale, nimis enim scripsi.
Epistola XXX
Poggius Nicolao suo sal, pi. dicit,
Rome, mai (1429. De T.).
Le cardinal Orsini a promis d'envoyer à Pâques un mandataire auprès de Nicolas de Trêves.
Soliclto Cardiualem ut mittat pro Hbris; is missurum poUicitus est post Pascha. Si forsan epistola tibi placeret, cura ut habeam ejus copiam, quia iilius transcribendae non datur tempus. Valc, che gli occhi mi.
Ego jam Opuscuhim absolvi *, de quo alias ad te scribam et simul legendum mittam, ad exquirendum judicium tuum.
Epistola XXXI
Poggius Nicolao suo sal. pi. dicit,
Rume, 3 avril (1129. De T.).
Il se justifie d*avoir omis d*cnvoyer le catalogue de Nicolas: ce n*est pas à lui qu'il avait été remis. Personne n'avait fait cas des comédies ; c*cst lui qui en a montré le mérite, il a fait connaître l'essentiel à Niccoli. Laurent de Médicisest à Rome; il lui portera \eDe Araritiê.
Tu forsitan existimas me negligentem exscribendo tibi notam librorum, de quibus scnpsit Nicolaus Treverensis : nihil minus; sed in(lignor aliquando eos quibus me in rébus gravioribus facillimum
^ C'est la date qui se trouve dans le manuscrit. Mais c'est une erreur manifeste de copie, ainsi que le fait remarquer de Tonelli; il faut lire 26 février 1^9, puisque l'épitaphe qui est sur le tombeau de Jean de Médicis porte qu'il est mort le 20 février 1429; c'est ce qu'atteste aussi Aminirato, Storie florentine, t. II, p. 1046.
* Le Dialogue contre les Avares,
pracsto, reddere se mihi in leviiisculis difficiliores. Ita stomachor pei*saepe et sirniilo me negligere ea, quorum sum cupidissimus. Cum ostenderentur mihi litterae Nicolaï, statim cum veni ad iiomina Comoediarum Plauti exclamavi lucrum ingens factum, statimque sumpto calamo celeii manu cedulam conscripsi, quam ad te mitto his litteris inserf am. Caeteri nihil aestimabant, sed a me admoniti, quod non advertebant, coeperunt, ut imperitorum mos est, magni aestimare. Rogavi litteras, ut significarem tibi omnia diligentius : negavit se daturum : iterum legi, et praeter ea quae ad te scripsi, nil est quod magnifaciam. Saepius petivi mihi fieri copiam litterarum, quamvis magis tibi quam mihi satisfaciêndi causa petivi ; adhuc non potuihabere; procrastinando tenuit, aliam exaliaexcusationem ferendo. Nicolaus tamen paucos libros nominat; sed dicit se missurum inventarium ; id cum venerit, scies.
Cum viro suavissimo Laurentio sum quotidie, neque ab eo possum avelliy tantum afficior moribus suis. Curo eum abducere a moestitia mortis paternae et revocare ad vitae jucunditatem
Per Laurentium mittam tibi opusculum illud quod absolvi, id est, contra avaritiam. Oportet me illud occulto tenere, ne quis in se diclum aestimaret, donec veniat tempus edendi. Tu illud examinabis et diligenter.
Romae nii. Nonas Aprilis.
Epistola XXXVI
Poggius Nicolao suo sot, pi, dicit Rome, 6 mai US9.
Prière de communiquer le De Avaritia à Ambroisc le Camaldule et à Léonard Bruni.
Laurentius de Medicis dabit tibi dialogum quem absolvi contra
avaros
Communicabis etiam, si videatur tibi, cum Ambrosio nostro, ut, et quid ipse sentiat, haurias; tum etiam dabis legendum Leonardo Aretino, ita tamen, ut ante me facias cei*tiorem tuae sententiae; nam ad ipsum scribam, quoque me velle judicium suum, ne se putaret posthabitum. Quamquam vereor, ne se oflensum pulet hoc sermone propter avarifiae suspicionem. Sed in commune dicta sunt omnia; si quis pro se dictum putabit, id pro eo dictum aestimetur. Non autem
30ii EPISTOLARUM
apposui titultim, ut non sciatur meum esse, mitequam a te corn-
prohetur
Vale. Romae die vi. Maii 1429.
Epistola XXXVII
Poggius Nicolao $uo sal, pi, dicit.
Aoaqai, 9 juillet lli9.
ÏA cour a fui Rome à cause de l'épidémie. Barlholomco de Monlepuiciaiio est morl. Il ne peot songer à demander un congé au pape. Il a été au Mont-Cassin; il y a trouvé le Malkeseu de Firmicus et une partie du De Aquaeduciu de Frontln. Il a emporté le manuscrit pour le transcrire parce qu'il est fautif et presque illisible. 11 a trouvé un buste de femme en beau marbre. • ^
Si vales, bene est; ego equidem valeo. Discessus meus, ne dicam fuga ex Urbe, fuit repentinus : ideo nihil ad te scripsi, neque ad meorum aliquem. Turhatus enim eram et conterritus ex morte Bartholomaei de Monte Policia7io, viri claHssimi, mihique im* primis carissimi^ : accessit autem subita recessio, atque improvisa Pontificis, a quo impetrare non potui, ut ad vos venirem, cum diceret solum Cincium non posse ei satisfacere; itaque ne se relinquerem volui.
Contuli me igitur in agrum Cassinatem, locum amocnîssimum omnium quos yiderim, ibique fui cum cardinali Placentino diebus vi. Vidi autem bibliothecam Monastcrii, repperique librum, in quo erat Julius Frontinus de Aquaeduciu Urbis '. Et item Firmici Matheseos libri viii ; sed in principio désuni primus liber et item pars secundi. Nescio an alias legeris bunc librum, quod ad me scribas velim. Porlavi volumen hoc mecum, ut transcribam libellum Frontini, cum sit mendosus, et pessimis litteris, adeo ut vix queam légère.
Expiscatus sum ibi caput marmoreum mulieJjre cum pectore incorruptum ; mihi quidem placet : inventum est autem his diebus, cum eruerentur fundamenta cujusdam domus. Hoc ego dedi operam, ut hue ad me deferatur, et deinde in hortulum meum ad Terram Novam, quam ornabo rébus vetustissimis
Vale et saluta Laurentium et Cosmum. Anagniae die ix. Julii 1429.
i Cf. V* partie, ch. U, page 29.
' Cf. Epist., III, 26, 27, 29, 32, 34. Il renonce au Frontln du moine allemand; il le trouve an Mont-Cassin.
Epistola XXXVIII
Poggiiis pi, sal. dicit Nicolao suo, Ferentino, fSjoilleiU».
Il Toadrait faire copier YHi*loire naturelle de Pline. Que Niccoli loi dise s'il a été satisfait de récriture de l'Aulu^elle. Dans le cas contraire il changera de scribe. Ne se croyant pas à Tabri de l'épidémie, le pape a quitté Anagni pour Ferentino.
Ego jam cessabo a labore scribendorum librorum : unus (amen est liber, qui si dabitur aliquis scrîptor, in mea erit suppellectili. Is est Plinius de Naturali Historia. Igitur te rogo, ut pares mihi chartas majoris paulo voluminis, quam sint eae, in quibus sunt prima et quarta Décades. Vide an littera illius qui scripsit Agellium, tibi placeat, quia adhuc est mecum. Sed vel novum instituam in reversione nostra propter bunc librum : ideo da operam, ut membranae non desint. Si volumen Decadarum tibi placeret, id sume pro exemplo.
Pontifez est Ferentini, ubi et sum ego. Curabo ut valeam. Cum litteris parum habui commercii bis diebus, quibus magis de fuga quam de studio cogitavimus ; aliquid tamen impertiar temporis, cum sol fervety quo tempore contineo me domi.
Saluta verbis meis Antonium Luscum, Cosmum et Laurentium. Vale.
Ferentini die xv. Julii 1429.
Epistola XXXIX
PoggiuB pi. sal, dicit Nicolao suo, Fereotino, 9B juillet 1499.
11 enverra le Frontin dès son arrivée ii Rome. It est très bien avec le supérieur du Mont- Cassin. De Plante et des autres auteurs qui sont en Allemagne, il n*en faut point parler, car la cour est disséminée en maints endroits. Il a appris que Nicolas devait venir k Rome aux calendes de novembre avec ses volumes. 11 n'a pas accepté d'occuper la place de Bartbolomeo; il préfère sa liberté et ses affaires de livres.
Julium Firmicum, cum venerimus Romam, ad te mittam. Est mihi summa amicitia cum abbate Cassinensi, ut non sit opus intercessore. Scribam tamen Cardinali ad servandam honestatem. Liber est correctusy et minime mendosus, ut videtur, excepto defectu primi libri.
De PlautOy et reliquis auctoribus, qui sunt relegati apud Alemanos, non est tempus agendi aut loquendi, nam sumus sparsi omnes variis in locis. Cum Pontilice paucissimi et alii prohibentur hue accedere :
306 EPISTOLARUM
itaque vivimus quodam modo solilarii. Spero tamen, ut percepi ex litteris Nicolai Treverensis, ipsum ventunim ad Urbem cura libris, circa kalendas noverabris, et ea fuit causa, cur Cardinalis non misent eo unum ex suis, prout decreverat. Ego autem non fui solicitus, sed importunus, ut ipse quemdam destinaret pro libris : sed nosti mores nostros, omnium rerum incuria est in nobis, ambitione et cupiditate exceptis.
De libris meis quid ageres scripsi ad te per alias litteras, quibus respondi tuis quae-erant paucis verbis scriptae, sed utilibus ; in eis me mones, ut aliquando vacem mihi et litteris me dedam : hoc est optimum consilium profectumque a summa tua in me benevolentia. Id sequor, quantum permittitur ab occupationibus, perseveroque in eo proposito, ut aliquando mihimet vivam sepositus ab hujusmodi curis.
Multi persuadere volebant mihi, ut post obitum Bartholomei nostri vellem subire onus multarum rerum quas ille perferebat et me insinuarem in interiora Pontificis, susciperemque res agendas etiam sponte. Ego autem sum aversissimus ab ea sententia. Nam id non quietis esset principium, sed laboris immensi, et pro libertate, quam desidero, subire maximam servitutem... Hanc diem, nil defuit mihi ad honestam vitam et liberalem
Manu festina. Ferentini die xxiii. Julii 1429.
Si facultas erit, videbo Arpinum, Ciceronis nostri patriam, distat enim xvi. milia passuum.
Epistola XLI
Poggius pi, aal, didt Nicolao suo.
Ferentioo, 8 septembre 1429.
11 n'écrira que quelques mots. Il a demandé un congé et va Tenir à Florence. 11 caosen avec
Niccoli de leurs affaires de livres.
Hodie redditae sunt mihi abs te litterae quibus, quia spero me ad vos venturum, respondebo paucis. Petivi enim licentiam a Pontifice, quam neque abnuit, neque concessit : sed ex conjecturis me obtenturum confido.
Qui cupidus esset status atque honoris, Pontificis lateri adhaereret; at ego minime ambitiosus abeo longius ab eo. Hoc scribo, ut plane videas me perstare in eo quod decrevi ; multi enim id admirantur : at ego alias ex aliis causas fingo. Sed haec, et alia multa coraro, si dabitur
facultas. Nondum vidi Arpinum, non enim tempus nactus sum adhuc, quo possetn illuc proûcisci ; sed forsan postridie^ quo die dicitur Pontifex discessurus, abibo eo ad sciscitandum an ullae reliquiae supersint ex illis priscis aediûciis. Non tamen hoc afïirmo. Depuella*^ et libris simul conferemus coram, Yale.
Manu festina. Ferentini die viii. Septembris 1429.
EPISTOLARUM LIBER QUARTUS
Epistola I
Poggius plurimam salutem dicU Nicolao suo F. C. '
Terra-NoTB (11 noTembre) 1429.
11 a reçu du Pape l'ordre de rentrer à Rome ; il part de suite. Il recommande de lui envoyer le Pline et le parchemin. Il a deux scribes à occuper. 11 engage Kiccoli à Tenir le rejoindre.
Secutus sum consilium tuum, ut hic essem alîquandiu, neque ila cito Romam proûciscerer ; nunc vocor et ita, ut diutius morari nequeam. Nam Pontifex non solum miratur tarditatem reditun mei, sed culpat; et quamvis causa honesta sit, tamen malivolorum atque obtrectatorum linguae promptae sunt ad obloquendum. Ideo, cum Dei gratia, cras profisciscar, qui erit dies xxii. higus mensis, et curabo ut valeam quod poterit ûeri.
Te rogo ut cures de membranis tam Plinii, quam reliquorum voluminum, quae ordinaveram apud eum qui libres ligat, ut et fiant cito, et quamprimum deferantur Romam. Item postula ab Leonardo primam Plinii partem et historiam virorum illustrium quam tianstulit ex Plutarcho, et a Cosmo volumen suum, in quo vitae illorum continentur; haec cura cum diligentia.
Orationes quas petis non habeo : sed vide an tempus sis habiturus istic ad scribendum, cum ut videor videre, multa et signa et indicia sint pestis futurae, ut existimem te, si recte sapies, venturum Romam. Sed his alias.
Solicita membranas et codices et illum Cosmi non omittas : nam duos habeo scriptores,et ego sum imparatus ad omnia, nisi mihi adsis.
A Le buste antiqae qu'il avait trouvé.
« Rentré à Rome avec le Pape vers le 10 septembre, Poggio était immédiatement parti pour la Toscane. Il était encore à Terra-Nuova le 21 novembre, quand il reçut Tordra de revenir au secrétariat.
;-î08 EPISTOLARUM
Vale, et Carolum nostrum* saluta verbis meis. In Terra Nova, manu feslina, 1429.
Epistola II
Poggius pi, sol, dicit Nicolao suo, Rome, 13 décembre Uf9.
Il se plaint (le la lenteur et de la mauvaise grâce de Niccoli à lui envoyer les livres qu'il demande; les scribes qu'il avait laissés sont partis; mais il en attend deux autres. Le prieur du Mont-Cassin lui a demandé le Frontin ; il s'est borné à copier ce qui lui a paru intéressant. On craint la peste à Rome.
Ut obsequar voluniati tuae mitto ad te per Candidum ' nostrum antiquum volumen illud Orationum Tullii, et item Nonium Marcellum, quos tantopere postulas, ut videatur fotum studium tuum et opéra ex illis pendere. At cum illos reœperis, scio te repositurum ubi multis mensibus, ne dicam annis, illos non videas, et me prives lectione. Tenuistî jam Lucretium ^ duodecim annis, et item Asconium Pedia-
^ Carlo Marsuppini d'Arezzo, petit-fils de Marsuppini, secrétaire de Charles VI de France et gouverneur de Gênes. Professeur en renom au Studio de Florence. Jaloux de Filelfo, il s'allia contre lui à Niccoli, Ambroise le Camaldule et Poggio. En 1444, à la mort de Bruni, il devint chancelier de la république. Poggio, à son tour, lui succéda en 1453.
' Candide Decembiio, secrétaire à la cour pontificale, il passa en 1450 en la même qualité au service du duc de Milan. Érudit célèbre, il a laissé beaucoup d*ouvrages écrits en latin.
' Le poème de Lucrèce fut un des ouvrages anciens entièrement ignoré des érudits italiens du xiv* siècle que Poggio se flattait d'avoir mis au jour. Ses contemporains lui adressèrent d'enthousiastes félicitations. Nombreux et de gi*ande valeur étaient alors les hommes, qui, à la suite de Ficin, Gémiste, Manille, voyaient dans la renaissance des lettres la fm du christianisme, Taffranchissement de l'esprit humain, et le triomphe de la philosophie antique. Gémiste put en oser faire la prophétie au concile même de Florence.
M. Munro (Lucreti Cari de Natura rerum, Introduction) conclut de cette lettre que Poggio avait dû faire parvenir à Niccoli un manuscrit original vers Tan 1417, alors qu'en compagnie de Bartholomeo de Montepalciano, il envoyait en Italie des trouvailles faites, disaient-ils, dans les couvents suisses ou allemands.
Rien, croyons-nous, ne donne droit de penser que Niccoli ait eu un texte ancien en sa possession. Poggio ne lui fit guère parvenir que des copies (Cf. I^ partie, ch. IV, page 65). On a tiouvé dans sa librairie et conservé à la bibliothèque Laurentienne à Florence, le manuscrit de Lucrèce qui a ser\'i d'archétype aux exemplaires qu'il a mis en circulation ; il est d'une main moderne.
Il existe deux manuscrits anciens à Leyde et des fragments à Copenhague et à Vienne.
Mais Poggio, qui dans sa correspondance signale comment il a découvert les moindres ouvrages, ne dit lien au sujet du De Natura rerum. On ne peut savoir ainsi où, ni sur quel document a été faite sa ti^anscription.
num, et geptem annis aul amplius Petroniura Arbilrum ; et ut videor, templum vestrum» citius absolveretur, quam abs te ii scribanlur libri. Nunc etiam Orationes et Nonium ardenter cupis et ac si reliqua jam sint perfecta, et tibi maximum sit ocium. Incipias iinum aliquem ad me remiltere : non enim ita occupatus sum ut non aliquando vacem litteris. Cura ut habeam Lucretium, si fieri potest. Non enim potui universum librum légère, cum semper fuerit peregrinus : vellem ut jam civis efticeretur. Et Nonium Marcellum cura ut babeam quamprimum ; nam tu in librorum copia versaris, ego in summa inopia, ut aliunde haberi nequeant. Non solicilo de cbartis, ut de libris, quos volo ; nullum enim scriptorem habeo, nam is qui unicus erat, abiit, et duo qui venturi erant, nondum venerunt.
Liber montis Cassini repetitur a me; itaque remittam eum; transcripsi enim, ut nosti, de Aquaeductibus, quod mihi curae erat; i-eliqua non magnopere me délectant; illis ergo aequo animo rarel^o.
Ego nunc recte valeo : tu, ut continue valcas, cura. Âdhuc non sumus vacui suspicione peslis, quae nonnunquam saltim discurrit urbem et aliquos laedit, licet paucos, et raro admodum : sed tamen non sumus securi. Commenda me Cosmo et Laurentio, ac Carolo.
Romae die xiii. Decembris 1429.
Epistola IV
Poggiua pi. sal, dicit Nicolao suo,
Rome, 27 décembre 1428.
Ii n'enverra le Frontin et l'Aratus que lorsqu'il aura reçu les livres que ?iiccoli détient depuis si longtemps. Nicolas est arrivé avec un volume do 16 comédies de Plante, dont 4 déjà connues et 12 nouvelles. Le cardinal Orsini ne les a montrées à personne autre que Poggio; elles sont en lettres carolines détériorée^ 11 y a des lacunes; il faudra les faire rclranscrire par un érudit. Les autres livres apportés par Nicolas sont sans valeur.
At etiam quereris de Julio Firmico : si liber fuisset meus, eum ego tibi condonassem ; cum vero sit Monasterii Cassinensis, nunquid credis Abattem décennie expectaturum fuisse? Nam de Frontino* et fi-agmento Arati, quod scribis, illi apud me sunt, quos ad te mittam,
^ Le Dôme, commencé en 1298. II fut inauguré en 1435 par Eugène IV, à son départ de Florence. On vit le cardinal Oi'sini, solennellement monté sur une haute échelle, asperger tl'eau bénite le sommet des parois.
* Poggio n'a pu envoyer que la copie faite de sa main. Un manuscrit de Frontinl de A(j uacd uctibus est encore au Mont-Cassin. Mais il faut remarquer quUl n'est pas ancien ; on le regarde comme étant de la fui du xiv« siècle. Cf. Ep., II, 34.
310 EPISTOLARUM
cum scivero te priores, quos recensui, conscripsisse. Non enim tôt opuscula in unum congeram, exquo nullum explicetur. Te vero rogo, ut vel Lucretium, vel Asconium ad me mittas, quos faciani quamprimum transcribi, et postea ad te remittam, ut illos teneas quantum libet : idemque si de Petronio eOeceris, erit milii pergratum.
Quod vero de Plauti comoediis nihil ad te scripsi, causa fuit superior quam retuH : decreveram quippe expectare litteras tuas, et ut verum fatear, licet non expédiât, tamen, ut more meo loquar, nil mihi tam grave accedisset, de quo ad te scripsissem prior. Nunc vero et saepius et libens scribam. Nicolaus Treverensis hue venit afferens secum sexdecim Plauti comoedias in uno volumine ^, in quibus quatuor sunt ex iis, quas habemus; scilicet Amphitruo, Asinaria, Aulularia, Captivi : duodecim autem ex lucro; hae sunt : Baccbides, Mustellaria (sic), Menaechmi, Miles gloriosus, Mercator, Pseudolus, Paenulus, Persa, Rudens, Stichus, Trinummus, Truculenlus.
Has nondum aliquis transcripsit, neque enim earum copiam nobis facit Cardinalis*. Tamen adhuc nullus praeter me petit. Liber est illis litteris aniiquis corruptis, quales sunt Quintiliani et multa in niultis desunt. Non faciam transcribi, nisi prius illas legero, at({ue einendavero; nam nisi viri eruditi manu scribanlur, inanis eritlabor. Verum decrevi expectare paulum, antequam amplius de bis loquar Cardinali; cum enim instigatur, tumescit; silentio res vilescet apud cum. De Agellio et Gurtio ridicula quaedam attulit; Agellium scilicet truncum et mancum, et cui finis sit pro principio et unam chartam, quam credebat esse principium Curtii, rem insulsam et ineptam; reliqua in spongiam abierunt
Vale, et me, ut soles, ama. Jlomae vi. Kalendas Januarii 1429.
Epistola XI
Poggiiis pi, sal, dicit Nicolao suo V. C, Rome, 3 septembre 1430.
11 se plaint de ce que le cardinal Orsini ne veut pas lui laisser prendre copie de PUate. Il occupe ses scribes à transcrire les lettres de saint Jérôme.
De Plauto nihil egi quod cuperem : antequam Cardinalis discederet,
' Mais d*où venait le manuscrit de Plante apporté par Nicolas? Comment étaitil cntt-c ses mains?
' 11 avait acquis le volume sur les instances de Poggio.
LIBER QUAllTUS. 311
rogavi ut dimitteret librum; noiuit : non intelligo hominem; videtur sibi rem magnam fecisse, cum tamen nihil operis sui attulerit ad ejus inventionem, sed id agit, ut per alium repertus occultetur ab eo : dixi et sibi et suis, me nunquam amplius librum petiturum ab eo ; et ita fiet : malo dediscere, quod didici, quam per ejus libros aliquid discere.
Facio per unum de meis scriptoribus scribi epistolas Hieronymi, et jam habeo ad numerum c : perquisivi varia volumina, et ex eis collegi CLX. Audivi esse in monasterio Cassinensi voUimen litteris longobardis, in quo sint epistolae ccxxv. Scripsi statim caixiinali Placentina qui iliuc pestem, quae domi coeperat, aufugit ut mitteret mihi id volumen. Si hoc faciet, erit mihi pergratum^
Vale. Romae m. die Septembris.
Epistola XVII
Poggiits Nicolao suo saL pL dicit,
Rome, ejaoTier (1431. De T.).
Le Cardinal a fait don de deux copies de Piaule au duc de Milan et au marquis de Ferraro; mais elles sont fort mauvaises. Antonio Lusco a, sur son invitation, mis en tète de Pouvrage des vei*s à sa louange. A moins d*ôtre fort savant, on ne saurait lire le manuscrit de Piaule.
Plautum hactenus non potui habere; nunc si possem, nollem; polliceorque tibi me nunquam amplius petiturum a Cardinali, neque lecturum illum istis tribus annis, etiain si ultro concederetur. Transcribitur modo donoque mittetur Duci Mediolani ', qui eum per litteras postulavit. Marchio item Ferrariensis ^ petiit : dabitur illis, sed ita corruptus, ut vere a barbaris redire postliminio videatur.
Cupit homo noster tanquam triump);ii honorem ex hoc libre, ac si ipse illum suo studio aut impensa reperisset. Rogavit Antonium* Luscum, ut in principio adderet aliquid, quo constaret tantae rei fama. Itaque fecit quosdam jambicos, quos tanquam pro argumente addidit operi. Sed si quando illum transcribi fecero, abjiciam haec nova et veterem Plautum amplectar.
Nullus, mihi crede, Plautum bene transcribet, nisi is sit doctissi-
« Cf. Ep'ust., VI, 19.
* Philippe Marie.
* Nicolas 111.
* Cf. Epist., II, 20, note.
312 KPISTOLARUM
mus : est eis Htteris, quibus muiti libri ex antiquis, quos a inulieribus couscriplos arbitrer, nulla verborum distinctione, ut persaepe divinandum sit. Quaeritent caeteri, ut libet, ego hoc toto triennio Plaulum
non legam : etiamsi quae scio dediscenda essent
Romae die vi Januarii.
EPISTOLARUM LIBER QUINTUS
Epistola XVIII «
Magnifico Domino nteo, Domino Lcondlo de Este Equiti *,
Florence, 4 mai {ÏAU, De T.)*.
Il a eu l'occasion de s'entretenir avec son frère Emilien, admirateur éclairé de Tite-Live. Il lui a dit qu'il serait facile d*avoir les Décades qui manquaient, car pendant qu'il était à Rome un Suédois lui a révélé, sous la foi du serment, leur existence en Danemark dans un monastère de l'ordre de CIleaux. Une autre personne a confirmé son témoignage. Sur le conseil que lui a donné son frère, il en fait part à Leonello dont on connaît la généreuse protection qu'il accorde aux lettres.
Cum essem hodie in secretiori aula ^ summi Pontificis, una cum cgregiis quibusdam viris, in quibus vir praesfans, atque omni laude dignus Omiliadus * frater tuus, ac Feltrinus Eques Ferrariensis doctrina et dicendi copia excellens; inter loquendum incidi in eum sermonem, ut laudarera mullis verbis Titum Livium Patavinum, eumque omnibus Historicis Lalinis et Graecis dicerem praeferendutn. Nam ne apud Graecos quidem reperitur quispiam, qui tanta elegantia et gravitate sermonis, septingentorum annorum tam amplam materiam scribendi, tam diflfusam, tam variam, tam magnificam, et populi omnium gentium domini ac victoris res pace et bello gestas fueril complexus quae adeo excellentes et egregiae extiterunt, ut omnibus omnium aliarum nationum, populorum, rej^umque longo intervalle anteponendae esse videantur. Sentiat Plutarcbus quid velit, et Graecos Laf inis comparet : nequaquam tamen illos adeo extollere ver-
*■ Epistolae (De Varietate Fovtunae], 30.
* Leonello ne succéda à son péi^ qu'en 1441 ; mais il était le préféi*é de se» fiL% avait une grande situation et ôtait un ami passioimé des lettres.
* Chassé de Home par les Colonna, Eugène IV avait transporté le siège pontifical à Florence.
^ Il hal)itait Santa Maria' Novella.
* Kniiliano, un des nombreux bâtards, comme Leonello lui-même, de Nicolas m.