‹ De l'exégèse et de la correction des textes avestiquesChapitre 9 sur 54 · VENDIDAD XIX · texte numérisé non relu

VENDIDAD XIX

AvESTA — (1) Occidental! e regione, occidentalibus e regionibus Pehlevi — Ex id. id. ex occidenlali regione

A. accurrit Anromainyus multa-morte-praeditus devorum devus.

P. id. id. id. id. id.

A. (2) Sic dixit ille qui male-creans A. m. m. pr.

P. id. id. id. id.

A. (3) Drux irrue, occide sanctum Zarathustrem.

P. id. id. id. id. id.

A. (4) Drux illum circa cucurrit Bûtis devus letifer

P. id. in illum id. id. id. occulté

A. deceptor.

P. id.

A. (S) Zarathuster Ahunem vairim recitavil et « aquas bonas

P, id. id. id,

A. colatis », bonae daityae, legem mazdayasnam profiteamini.

P. id. quae id. id. id. id. id.

A. (6) Drux ab illo aufogil consternatus, BAtis devus

P. id. id. id. id.

A. (7) Drux illi dixît : Tortor(?) Anromanye.

P. id. id. id. id.

A. (8) Non illi necem video, sanctissimo Zarathustro.

P. id. id. id. id.

A. (9) Multo $plendore praeditus (est).

P. id. id.

A. (10) Zarathuster mente vidit : devi mihi mali, maiecreantes (in)

P. id, id. Jd. id. id.

A. necem conjurant.

P. id. id.

A. (11) Surrexii Zarathuster, procedit Zarathuster,

P. id. id. id.

A. (13) Non dejectus mali spiritûsferocitateodii-consilioruro.

P. A malignitate id. id. id. id.

A. (i3) Petras manu tenens katum iongae sunt.

P. id. id. id. kati longitudine eranl.

A. (14) Accepit eas a creatorc A. M.

P. id. id. id.

A. (15) Ubi illas tenet, hujus terrae patulae, rotundae, longi-

P. Nempè id, id. id. id. id,

A. transitus? Darejium propè in colle domus Pourushaspae.

P. id. id. id. in domo id.

A. (16) Admonuit Zarathuster Anromainyum : maie creans Anro-

P. id. id. id. id. id.

A. mainye : occidam creationem a devis creatam.

P. id. id. id. id.

A. (18) Occidam Nasum, occidam Pairikam Khnâthatim usque

P. id. id. id. id. id. id.

A. dum nascntur Sosyans victor ex aquâ cansayâ, orientali e re-

P. id. id. id. id. id. id. id. id.

A. gione

P. id.

A. (30) Illi dixit malè creans Anromainyus :

P. id. id.

A. (21) Ne mei perdas creationes, o sanctissime Zoroaster!

P. id. id. id.

A. (33) Tu es Pourushaspae filius a muliere gestante natus es (?)

P. id. id. id. id. progenies.

A. (33) Abjura legem sanctam Mazdayasnam. Accipies bonum P. id. id. id. id.

A. sicut accepit Vadaghna regni-dominus.

P. id. id. id.

A. (24) Illi respondii Zarathustra :

P. id. td.

A. (95) Non abjurabo legem sanctam mazdayasuam.

P. id. id. id.

A. (26) Non (si) corpus, non anima, non intellectus discedant(f)

P. id. corporis id. animae id, intellectus discessione

A. (27) Illi respondit Anro M. œalè-creans :

P. id. id. id.

A. (28) Cujus verbo percuties, cujus verbo destrues, quibus

P. id. id. id. id.

A. armis benè-factis meas creaturas.

P. id. id. id.

A. (29) Illi respondit Zarathuster.

P. id. id. id.

A. (30) Mortario, calice, Homoque, verbo ab A. M. prolato.

P. id. id.

A. (31) Hei arma sunt optima.

P. id.

A. (31) lila fecit sanctus spiritus, fecit in tempore infinito.

P. id. id. id. id. id.

A. (33) Protulerunt Ameshaçpenti boni-reges, bene-dantes.

P. id. id. id. id.

Voilà le sens du texte et celui de la traduction. La comparaison en sera des plus instructives

Si nous laissons de côté le mot marshaoïiem dont nous ne pouvons rien dire parce que l'origine en est encore obscure, il n'y a dans toute la version qu'un seul terme qui paraisse mal traduit, c'est açaretô (§ 12 initio) qui doit être un nominatif d'adjectif et qui est reudu par un instrumental de substantif, men afsîneshnîh ; encore ne sommes-nous pas sûrs que le texte dont les traducteurs disposaient était exactement semblable au nôtre. Quoiqu'il en soit de ce point, c'est, en tout cas, la seule faute que Ton puisse trouver dans ce passage. Tous les mots sont traduits exactement et quant au sens et quant aux formes. — Nous avons donc dans le pehlevi une explication exacte du texte.

Après avoir constaté ce foit, sur lequel nous reviendrons, examinons ce que le dictionnaire sanscrit pourrait nous fournir

si nous étions dépourvus de tout secours de la tradition.

Ici nous allons arriver à un résultat bien différent du premier. Des 26 mots que les 4 premiers paragraphes contiennent il en est cinq seulement dont le sanscrit nous donnerait Texplication correcte : hô (sô) ' yô (yôj, pouru (piiruj^ upa, pairi (poiij.

Des 91 autres il en est sept qui n'ont point de correspondant en sanscrit, à savoir : apâkU'ara^ anrô. ud\ merencahva, Bûti^ marshaonem^ daozhaô. Pour les autres le sanscrit donnerait une interprétation fautive. Ainsi haca = ex^ a et saca =avec; naèma est région, direction et nêma n'a d'autre sens constaté que « maint, autre, demi ». — Dvar = courir; dvar (scr.) est « fermer » et dhvar « se courber ». — Dav, du = crier, dire ; du (scr.) est « brûler « • — Daèvô est « démon » et déva^ dieu. — T'yèjô est a destruction »; tyâgaesi « abandon, acte de lancer, de repousser (i) ».

Mainyus = esprit et manyus = courage, ardeur, etc. — Mahrka est c mort »; marka quoique douteux a certainement un autre sens; merenc= tuer; maïc est simplement « nuire ».

Duzhdw et daozhéb pourraient se deviner par Tétymologie mais n'ont aucun correspondant.

On voit dMci à quelle bizarre interprétation Ton arriverait si Ton en était réduit au dictionnaire védico-sanscrit. Ce n*est qu'en s'en éloignant que l'on arrive à donner un sens raisonnable à ces phrases.

Quant aux personnages dont il y est question, le monde sanscrit n'en connaît absolument rien et ne pourrait fournir h leur endroit aucun renseignement. Anromainyus, la Druje, les Dévas, Zarathustra, Bûti lui sont complètement étrangers et avec le secours de la mythologie indoue seule nous ne pourrions en dire un mot.

La tradition, au contraire, après nous avoir expliqué correctement le texte, nous apprend avec la même exactitude ce que sont tous les génies qui y figurent.

(i) Au Rig Veda IV. 24, 3 même, ce mot n*a pas le sens de « mort, destruction ••.

Ajoutons encore que manyu n*a jamais dans les Védas le satïa d'Are spirituel. Cette conception est étrangère aux temps védiques.

Les § 5-10 contiennent 22 mots nouveaux. Cinq sont également inexplicables si Ton s*en tient au dictionnaire sanscrit qui pour sept autres ne donnera que des notions inexactes.

Les premiers sont : àhunem^ vâstar^ daènàm mazdayasntm, dâiti et les seconds : ahû vait-yô, fraomaèta^ aoshô, shutara^ o^a*reta, druat^ vaèn (4).

En revanche la version pehievie rend ces paragraphes non moins bien que les premiers. Il est à remarquer que si les pluriels naèmaèibyô et âpô sont rendus par les singuliers nêmak et maydf ce n*est point par ignorance. Les traducteurs ont du le faire à dessein; ces formes ne leur étaient point inconnues. Il est en effet impossible qu'ils aient cru que naèmdff et naèmaèibyô par ex. étaient un seul et même mot de valeur identique; en outre, nous voyons qu'ils traduisent âbyô tanubyô (Y. X, 23) par valmanshdn tan. Il est donc évident qu*ils reconnaissaient dans le suffixe byô le signe du pluriel et qu'ils employaient à dessein le singulier, pour désigner une généralité, un ensemble.

La tradition pourra seule aussi dire ce que sont Yahuna ou Yahû vairyô et la Dditya.

Les 2 paragraphes suivants présentent tous les mêmes fsiits. La version pehievie (si nous laissons asareto de côté) est irréprochable. Le seul terme douteux est urvtsydt^ traduit en pehlevi comme un ablatif, ce qui peut très bien être le cas, et que nous considérerions plutôt comme un optatif (3 pers. sg). . Par contre l'Inde ne pourra nous éclairer, ou nous trompera positivement, en ce qui concerne beaucoup de mots et de noms de choses ou de personnages. Il en est ainsi de frashusy asaretep,

(1) Ainsi le dictionnaire sanscrit pous donnera pour ahu. « vie, esprit » au lieu de « Maître *• ; pour fravar « choisir, préférer » au lieu de « croire à, confesser •• ; pour aosJiô « brûlure •• au lieu de * mort •> ; pour dmat

• courant » au lieu de « méchant » ; pour vaèn « désirer «• au lieu do

• Toir » ; pour skutara « couTrant » ou « ruisselant ».

aka, ifruzhdyâ, drqfkmâ, katô, drëMhmH, pofma, skarena, darejta^ zhara, nmAM, Pourushaspa, Patrikë, So$hgMt kâsâtm bat^efri, zâvishi^ ydnem, Vadag^nô, daAhUy vash, ustànem, baodla^ vturvtsyd^f datatay apayas, zaya, havane, tashta, ha^ma, zrvan, akarana, ameska^ spef^, etc.

Souvent attssi tout en nousdoMant rexpUcacion étymologiqiue ou granmatifate é^ttn mot le smMcrit ne pourra suffire pour déterminer le ehoîx entre deux hrmM homopbooes ou deux sens d'un même mot. C'était le cas de vturtfUyétf qui peoi ^e l'aMatif de tAurvtsi (ou $ya) ou le potentiel 3 p. sing. de vtunris. De même nous resterons parfois en doute si dûma^ ddmô, dâ>^ Mttm se rapporte à la création ou la sknpte oonsttiutionv ou à une donation, ou même à la connaissance (R« dd savoir) dacis duzhdâ>.

Ces textes nous fournissent en entre un exemple de Tutilité de la tradition pour la détermination de la leçon préférable» alors que le secoars donné par le sanscrit est impuissant. Ainsi la forme embarrassante draahaki (parag. 18) doit être corrigée^en drejmti ou drazhaUi et zâvisf en zâms^^ progeiiies, procreatio.

r, pour n, est provenu de l'identité de ces deux lettres dans f ancien alphabet.

Cette courte étude suffirait pour mettre en pleine lumière les services que la tradition peut rendre aux interprètes de TAvesta. Mais il ne sera pas inutile de la prolonger un peu, pour prouver que nous n'avons pas choisi un texte exceptionnellement fiivorable à notre thèse.

Prenons comme complément de preuve les Fargards II et III, le> commencement du Fargai-d V (§§ t-74), deux chapitres du V46pered*Yasna, quelques strophes des Gftthfts et un morceau dtr Yesht I.

Voici mises en regard la traduction littérale de l'avestique et celle du pehlevi de ces morceaux :

FARGARD IL

AvBSTA. (1) luterrogavit Zarathustra Ahuram Mazdâm : A. M.

PfeHLETT. id. fd. id. id. id,

k. Spiritus augustissime, creator bonorum corporeorum, Sancte!' P. id. id. id. id. ié.

A. (2) Quem primum hominum allocutus es tu qui (es) Ahura* P. id. id. id. id.

A. Mazda, P, id.

A. (3) Alium quam me Zarathustrem ? Coioam revehsti legem P. id. id. id.

A. quam Ahuryam, Zarathustryam ?

A. (4) Ast dixit A. M. : Yimum formosum bonos greges^possiden* P. id. id. id. id.

A. tem Sancte Z. Illum (iili) primum hominum allocutus sum, ego P. id. id. id. id.

A. qui A. M., alium quam te Zarathustrem.

P. id.

A. (7) Ast illi dixi Z. ! ego qui A. M. : servi mihi Yime formose P. id, id. id.

A. Vrvanhane (tanquam) memorator, sustenlator legis. P. id. id. id.

A. (9) Ast mihi respondit Trmus formosus, Zarathuster ! P. id. id. id.

A. (10) Non sum creatus, non sum edoetus (ita ut sim) mémo* P. id. (factor) id. magistère) id.

A. rator, latorque legis.

P. id. id.

A. (11) Ast illi dixi Zarathuster, ego qui A. H. P. id. id.

A. (13) Si mihi non servis (tanquam) memorator, latorque legis,. P. id. id. id.

A. ast mei bona adauge, ast mei boua fac-nt-crescant, ast mei sis. P. id. id. id. id.

A. bonorum protectorque, nutritorque praefectnsque. P. id. id. id.

A. Ast mihi respondit ille Yimu9 fbraosus Zarathuster ! P. id. id. id.

A. (15) Ego lui bona adaugeani, ego tui bona faciam-ut-crescant,

A. ego tui bonorum sim protectorque nutritorque, prsefectusque.

P. id. id. id.

A. (16) Ne in mei regno sit frigidus ventus neque calidus; neque

P. id. id. id. id.

A. tabès neque mors.

P. id.

A. (17) Ast illi arma attuli ego qui A. M.

P. id. id. id.

A. (18) Vonierem (?) aureum^ pugionem que ex-auro-factum.

P. Vomere instructum id. id. id.

A. (19) Yimus est in sumoiitate? regise-potestatis.

P. id. id. SMmmœ id.

A. (20) Ast Yimo regno 300 hiemes advenerunt.

P. id. id. ma hiems advenit

A. (21) Et haec illi terra erat plena pecudumque, jumentorumque

P. id. id. id.

A. horoinumque canumque, aviumque, igniumque splendentium*

P. id. id. id. id. id.

A. urentium.

P, id.

A. (22-41) Non in ilià(?) loca inveniebant, pecudesque jumenla-

P. id. id. id. id. id. id.

A. que, boroinesque. Ast tune Yimo regno 600 hiemes advenerunt

P. id. id. id. regno hiems advetiU

A. et haec illi terra erat plena pecudumque jumentorumque homi-

P. id. id. id. id.

A. numque canumque, aviumque, igniumque splendentium ,

P. id. id. id. id.

A, urentium. Nec in ilia loca inveniebant, pecudesque jumentaque

P. id. id. id. id. id.

A. hominesque. Ast tune Yimo regno 900 hiemes advenerunt. Et

P. : id. id' id. hiems advenit

A. haec illi terra erat plena pecudumque jumentorumque homi-

P. id.. id. id. id. id.

A. numque canumque^aviumque, igniumque splendentium, uren-

P. id. id. id. id. id.

A. tium. Tune Yjmo illud nnntiavi : Yime formose vivanhane!

P. id. id. illi nuntiaverunt id. id.

A. plena (est) illa terra adunata pecudumque, hominumque

P. id. id. id. id.

A. aviumque îgniumque... Non ibi locum înveniunt pecudesque

A. jumentaque hominesque. Ast Yimus procedit lumina versus»

P. id. id. id. id. id. (inj

A. sob meridiem» solis secns viain. Ille banc terram protrudit

P. id. id. id.

A. aratro aureo, illaro fidit pugiooe aureo, sic dîcens : arnica ?sancta

P. id. id. id. amicè id.

A. armaitis progredere atque recède. Tu qui geslas pecudesque

P. id. id. id. id.

A. jumentaque hominesque. Ast Yimus banc terram extendit, tertia

P. id. id. id. id id.

A. parte majorera quam antea erat. Illam sic percurrunt pecu-

P. id. id. id. id.

A. desque jumentaque bominesque, suo nutu beneplacitoque, ita

P. id. id. id. id. id.

A. ut illius beneplacitum (erat).

P. uniui cujusque id.

A. (iSj Cœtum fecit creator Abura Mazda cum cœlestibus yazatis

P. id. id. id.

A. inclytus(?) in Aryavejà bon» Dâtyse.

P. inclytà id. id.

A. (43) Cœtum fecit qui Yimus formosus bonorum gregum dux

A. cum optimis viris, inclytus in Aryavejà bonse dâtyae.

P. id. id. id id.

A. (44) Ad illum cœtum venit creator Ahura Mazda cum celes-

P. id. id. id. id. id.

A. tibus yazatis.

P. id. id.

A. (4S) Ad illum cœtum venit Yimus formosus vivanbanus cum

P. id. id.

A. optimis viris.

P. id.

A. (46) Ast dixit A. M. Yimo : Yime formose vivanbane !

P. id. id. id. id.

A. (47) In mundum corporeum malum biemis met.

P. id. id. mala hiems id.

A. (48) Inde vebemens, perniciosa biems.

P. id. id. id.

A. (49) In mundum corporeum malum biemis ruet, inde multus

P. id. id. mala hiems id. id.

A. Auctus-nivis Munabît.

P. id. manans

A. (51) In altiopibu6 monUbus, io verticibiis Areduyae (?)

A. il&Si) Ex triplici kKX>(?) înde, Yime, bosabeat; P. id. id. id. id. id.

A. (53) Qttod ert in formidandis locorum; P. id. id.

A. (S4) ÛHod etiam est in verticibus montium; P. id. id. id.

A. (55) lUudque qiMMl eat in profundis vallium.

P. id. id.

A. (56) Ad lutas (?) mansiones.

P. Ad munitas id.

A. (57) Ante hiemeoi illam, regio erat lœnam-produoens,

P. id. id. id. id.

A. (58) Hoc aqua multa (?) obruendo» post tabem mvis,

P. Antè aquœ effluvium id. id.

A. ^69) Imperria qiie (locoriun) ibi, Yime» muodo corporoo eve-

P. id. id. id. id. id.

A. nîety (incidet)

P. id.

A. (60) Ubî pecudis pes (vestigiiun) videtur.

P. id. id. id.

A. (61) Erga varuin iac, Yûne. caretu Jongum quodcunque juxta

P. id. id. id. id. id.

A. ktttâ.

A. (63) Eô(f) semen porta pecudumque, jumentorumque, bomi-

P. id. id id.

A. Munqae» camunqnie« aviumque, igniumque splendenCium,

P. id.

A. urentium.

P. id.

A. (63) Ast hoc varum iac caretu longum hominum habitation!.

P. id, id. id.

A. (64) At hoc varum iac caretu longum quodcunque juxta latus

P. id. id. id. id.

A. bovium pascua.

P. id. viam

A. (65) Ibi aquam fluat-ùc (per) hâthro-longam viam.

P. id. id. id. id.

A. (66) Ibi aves stabili,

P. id.

A. (67) kl semper-meMMèe* seiaper Maadiicatioiie-iiidestfac-

P. id. id. id. id.

A. tibili.

A. (68) Ibi habitationes exstnie.

P. id. id.

A. (69) Domum, porticum, aulam ? neptam.

P. id. id. id. id.

A. (T^ Gè «Miium viPMnHU maUerumqne semea porta,

P. id. id. id.

A. (71) Qui suDt bujus terrae maxinii, opiimi, pulcherrimi.

P. id. id. id. id.

A. (72) £6 omnium juroentorum genefum aeoMa porU»

P, id. id. id. id.

A. (73) Quae suut hiijns terne mauma, optijna, pulcberrîma.

P. id. id. id.

A. (74) B6 oanrîuai plantantm sMieji porta,

P. id. id. id.

A. (75) QnsB sunt hujus terrse altissimae maxiinod^pe MHivîter-

P. id. id. id. id.

A. «lentiet.

P- id.

A. (76) E6 omnium alimentornm semen porta.

P. trf. id. id. id.

A. (77) Que suut hujus tome maxiiiie-«diriia «qaviteffue olsatia.

A. (78) Hsec fac pari indefectibilia.

P. id. id. id.

A. (79) Tamdiù qaamdiù isti bominea io wria aiit.

P. id. id. id. id.

A. (80) Ne ibi ait ? ?

P. id. antè-gibba post-gibba.

A. (81) Ne malitia, ne inimicitiae (?)

P- a. impietas (?)

A. (89) Ne pauperies, ne fàUacia.

P. id. id.

A. (83) Ne exiguitas, ne curvatora.

P. id. id.

A. (84) Nec detormes-dentes.

A. (85) Neqae lepra ejectam-corpus haben^.

P. id. id.

A. (86) Neque quidquam aliad signoram qa» sant Anromanyt

P. id. id. id.

A. signa hominibus impressa.

A. (87) In saperiori loco regionis novem vias(?) foc

P. id, id. id. id.

A. (88) In medio sex, in infime très.

P. id. id.

A. (89) In saperiori parte viae mille vtrornm malierumqne semina

P. id. id. id.

A. porta.

P. id.

k. (90) In média 600, in inûmo 300.

P. - td. id.

A. (94) Inqae hsec vara (immitte) arairo(?) anreo.

P. id. fac id.

A. (92) Huic varo foc mnrum, fenestram per se-lucentem ab int*

P. id. id. id. id.

Ai eriori regione.

P. id.

A. (93) Ast cogitayit Yimus : quomodô hoc ego varum fociam qnse

P. id. id. id. id.

A. mihi indixit A. M.?

P. id.

A; (94) At ma A. M. Yimo : Yime formose!

P. id. id.

A* (95) banc terram talis tere, manibus subige ;

A. (96) Putares ita sicut homines terram humefoctam subigant.

P. id. id. id.

A. (97) Ast Yimus ita fecit sicut A. H. volebat.

P. id. id. id.

Les §§ 97 à 128 reproduisent en récit les précédents, 61-79.

A. (129, ISOj Creator! Qualia quidem illa lumina sunt quae ib*

P. id. id. id. id. '

A. illuscescunt in illis varis quse Yimus fecit?

P. id. id. id.

A. (131) Ast dixit Ahara Mazda : A se existentia lamina, creataque.

P. id. id. id.

A. (132) Semel emissionis inces8u(f) apparent stellae, lunaque,

P. Unius modi(?)id. incessi id. id. id.

A. soique.

P. id.

A. (133) Illi que diem putant illum qai annus (est).

P. id. id. id.

A. (134) Unoquoque quadragesimo annorum, ex duobus homini-

A. bus duo homines naseuntur» par, mulierque virque.

P. id. id. id. id.

A. (13S) Ita quoque illorum quse jumentorum gênera.

P. id. id. id. id.

A. (136) inique homines amœnissima vita vivunt in yaris quse

P. id. id. id.

A. Yimus fecit.

P. id.

A. (137) Creator.

P. id.

A. (138) Unis ibi legem mazdayasnam promulgavit (intulit) in illis

P. id. id. id. id. id.

A. varis quœ Yimus fecit?

P. id. id.

A. (139) At A. H. dixit : avis karshiptus, spitame Z.

P. id. id. id.

A. (140) Creator....

P. id.

A. (141) Quis eorum est dominusqne magisterque?

P. id.

A. (142) Ast dixit A. H. : Urvatatnarus, tu quoque Zarathuster.

A. id. id. id. id.

Le résultat de cette première comparaison est déjà assez satisfaisante. Les seules différences que nous ayons pu constater sont ddto et dsfUo rendus par les noms d'agents «facteur et docteur», au lieu de « fait d et <c instruit »; — VshaVrem « royaume » pris dans le sens de « puissance », fravaèd^aèm rendu par annonchent au lieu de « j'annonçai »; le verbe personnel snaèzhat> par le nom verbal maishn, gâvayanem par gospenddn

i-êê, « bovium via d et hafra (adv.) 161, psr pavmi ahfîn a ensemble » ce qui est le sens propre du mot» cf. scUra.

Paourva (§§ 5T) est pris dans le sens de « antérieur, avant » ce qui parait fautif; data et cishtd sont certainement mal traduits, peut-être aussi M8hat>. Fravaèd^aèm a été lu fravaèdlayen sans aucun doute; car les auteurs connaissaient et distinguaient très bien la forme aèm de la V^ personne. La traduction d^ VthaVTem, hafra et triskat> peut être exacte, le verbe rendu par un nom en ishn est une construction ordinaire en pehlevi et n'implique nullement une faute. — Au § 22 à t^U him correspond afshàn pavan deaman damîk « et illis in b&c terra ». Le texte est mutilé. La version du S§ SI est trop obscure pour eu rien dire.

Quant à ft-akava et apakava traduits par « bosse devant, bosse derrière », ainsi que paVruma rendu par ket^t « fortifié » ou a solidement fait », c( protégé », nous ne saurions rien en dire; non plus que de hared^is, hcu^ak. Nous ne pouvons donc dans tout ce faiigard constater que 3 fautes partielles.

On trouverait quelques divergences en plus si l'on adoptait certaines autres explications du texte avestit^ue telle qtte ceHe de àbda par nuage.

Hais ces interprétations toutes subjectives et sans autre basye que l'appréciation personnelle de tel ou tel zendlste ne peuvent servir à accuser la version peblevie d'infidélité. D'autre part, les manuscrits que Ton a consultés jusqu'ici sont certainement fautifs en bien des cas. Il est donc probable qu'un meilleur texte peblevi diminuerait encore les fautes de la traduction. Cette remarque s'applique à tout ce qui suit.

FARGARD III, (1-85).

A. (1) Creator

P. id.

A. (2) Ubi primo bnjns terrae jucundissimum f

P. id. id. id.

A. (3) A&t dixit A. M. : ubi quidem vir justus progreditiir, ^-

P. id. id. id. id.

A. tdme Z^rathuater !

P. id. id.

A. (4) Lignum manu tenens, baresman manu lenensi, caraem m. i.

P. id, id. id.

A. mortariam m. L

P. id.

A^ (8) CoQroriQUer(?) iegi preo^ {diceodo (die) Uitram largo»-

P. id. id. dicit? (dicite) id. id.

A. campos-possidentem invocem Râmumque quastreoi.J

P. id. id. id.

A. (6) Creator...

P. id.

A. (7) Ubi est secundo iuijiis lerrœ jucundÂaaîmuin?

P- id. U. id

A. (8) Ast dixit A. M. : «bi vîr fidf lis domiim extruit,

P- id. id. id.

A. (9) Igné (?) pecone, mulieribua, filiia» gregibus instmctain.

P. Sacei'dote id. id. id. id. id.

A. (10) Ast inde haie domui abundè caro(?) abundè lanctitas,

P- id. id. id. caro id.

A. abundè pabulum, abimdè caaîa, omlier» atMindè puer, abundè

P. id. vestisflj id. id. id.

A« ignis, abundè Offlni-modè-ïitœ-gaudia.

P. id. id. id.

A. (H) Creator...

P. id.

A. (12) Ubi est tertio hujus terrse jucundissimum?

P. id. id.

A. (13) At dixit A. M. : Ubi pltirioMini eolunt, spitame Z. grano-

P- id. id. id. id.

A. roni, fomoruni, fiJaniarum fructii8->ferefltiiiiii.

P. id. id. id. id.

A. (14) Ubive siccum humidtioi faeit Jiuiniduiiique siccum {i) facU.

P. id. id. id. id.

A. (15) Creator...

P. id

A. (16) Ubi quarte hojiis terrœ jooandissîinuiii ? Ast dixit A. M. :

(1) Littéral. Qaod sineaquÀ est aquam &ciunt et sine aquÀ quod aqun est.

A. ubi plurimùm progenerant pecadesque jamentaque.

P. id. id. id. id.

A. (18) Creator...

P. id.

A. (19) Ubi quinte hujas terrse jucundissimum?

P. id. id. id.

A. (20) Ast dixit A. M. : ubi plurimâm mingunt pecudesqne ja-

P. id. id. id. id.

A. mentaque.

P. id.

A. (21) Creator...

P. id

A. (22) Ubi primo hujus terrae tristissimum?

P. id. id.

A. (23) Ast dixit A. M. : ubi fauces Arezurae

P. id id. id.

A. (24) Ubi devi coeunt Drujis e\ caverna.

A. (25) Creator...

P. id.

A. (26) Ubi secundo hujus terrse tristissimum?

P. id. id. id.

A. (27) Ast dixit A. H. : ubi plurimùm sepuiti (i) canes-

P. id. id. jacet sepultura id. '

A. que mortuiy hominesque mortui.

P. id. id. id.

A. (28) Creator...

P. id.

A. (29) Ubi est tertio hujus terr» tristissimum f

P. id, id.

A. (30) Ast dixit Ahura Mazda : ubi plurimùm cœmeteria extructa

P. id. id. id.

A. facta sunt ubi homines mortui deponuntur.

P. id. id. id.

A. (31) Creator...

P. id.

A. (SSj Ubi est quarto hujus terr» tristissimum?

P. id. id. id.

A. (33) Ast dixit A. M. : ubi plurimùm sunt Anromanii latebrarnm?

A. (34) Creator...

P. id.

A. (35) Ubi est quintô hujus terrsh tristissimum ?

p. id. id. id.

A. (36) Ast dixit A. H. : ubi quidem viri sancti, sp. Z., uxorque

P. id. id. id. id.

A. puerque per impeditam (captivam?) viameunt,

P. id. (captivitatis?) id. (impedimeutum viae)

A. (37) Pulveratam, exsiccatam, querulam vocem expromit.

p. id. id. id. id.

A. (38) Creator...

p. id.

A. (39) Quis primùm banc terram maximo gaudio afficit?

P. id. id. id id.

A. (40) Ast dixit A. H. : quando plurimùm demoliuntur ubi in

P. id. id. id. id.

A. excavato situ (?) (sunt) caoesque mortui, hominesque.

p. jacet sepultura id. id.

A. (4i) Creator...

P. id,

A. (42) Quis secundo banc terram maximo gaudio afficit?

P. Ul. id. id. id.

A. (43) Ast dixit A. H. : quando plurimùm cœmeteria extructa

P. id. id. id.

A. evertit ubi bomines mortui deponitur.

P. id. id. id.

A. (44) Ne quis ferens (sit) solus quidquam mortuum,

P. id. id. cotyus id.

A. (45) At si ferat solus mortuum ;

P. id. id.

A. (46) Illi Nasus insinuât a naso, ab oculo, a linguà, a maxilla,

P. id. id. id. id. id id.

A. a penu, ab anu.

P. id (manque)

A. (47) Exindè in illorum ungulos illa druks Nasus insilit.

P. id. id. id. id.

A. (48) Impuri postea fiunt in aevum, in aetemum.

P. in. id. id. id.

P. (49) Creator...

P. id.

A* (60) Ubi illius bominis locus erit mortui gestatoris?

P. id. id. W. Id.

A. (81) Ast dixit A. M. : ille qui erit bujus terrs maxime aqua,

A. plantis privatitô»

P. id.

A* (S2) (Maxime) iiudM (parus), siccus.

P. id. id.

A. (S3) Ubi rarissime pet illa» vias eunt pecudesqae; jumenèaque,,

r. td. id. id. id. id.

A. (64) Hjttisqne Ahiira-Ma*d«, Bar€»maiMi«e juxte rita» formatuny

P. id: id. id. id.

A. virque fidelis.

P. td.

A. (S5) Creathyr...

P. id.

A. (8iS) Quam loiqjè ab igae, qaam loiigè ab aqua» quatii longé »

P. ii. id. id. W.

A. baresmane joxta riltisï (brmato, quam longé a tiris samcti»?^

P. id. id. id. id.

A. (57) At dixit A. M. : triginta passus ab igné, 30 p. ab aquà,

P. id. id. id. id.

A. 30 p. a baresmane,... très passus a virîa sanctis.

A. (B8) Ibi un, eî qui mawiayasni, iIHus terrae vaHum cwscpiii

P. td. id. id. id.

A. exstruant.

P. id.

A. (59) Alimentis illum postea instniant, illi qnl mazdayasni, ves-

P. td. td. id. id.

A. tibus que...

P. td.

A. (60) Quam vilissimis,

P. td.

A. (61) Quam paucissimis.

P. id.

A. (62) Ista alimenta edat, istas vestes induat.

P. td. id. id.

A. (63) Eô usque senex ve,senîio confectus ve, extincti semmis vc sit».

P. td. id. id. id. id.

A* (64) Ast quando senex erit, senio confeclus ve...

P. td. td.

A» (6S) Maximà vi tune illum postea mazdayasni, celerriméqué

P. td. td. id. id.

(1) Litt. collocandum est peut-être • a Masdayaano collocandum est •».

A. peritissimè quoque coHocenl (i) in vertidbiis (colli^.

P. id. id. id.

A. (66) Jmta pellis tractum eoput ilii abseklftoL

P. id. id. id.

A. (66) Voracibus Spentomanyalium ereatararum carnivoraruni

P* id. id. id. id.

A. corpus tradaol, avibus voituribM.

P. id. id. camivoris

k. (67) Sic dicendo : laie expiât (eonfilein) oame oMitè eogîtatuni,

P. id. confiteor id.

Page 1