‹ De l'origine et des débuts de l'imprimerie en EuropeChapitre 40 sur 167 · PREMIÈRE PARTIE. —CHAPITRE II · texte numérisé non relu

PREMIÈRE PARTIE. —CHAPITRE II

existent encore, fut imprimé en i588, treize ans après la mort de lauteur, par les soins de son fils Pierre, sous le titre de Batavia^. Le passage relatif à Coster doit avoir été écrit vers 1 568, si Ton en juge par la place qu'il occupe dans le manuscrit^; en voici la partie essentielle pour nous :

. . . Habitavit ante annos centum duodetrigintaHarlemiinaedibus satis splendidis (ut documento esse potest &brica quae in hune usque diem perstat intégra) foro imminentibus e régions Palatii Regalis, Laurentius Joannes'cognomento iËdituus Gustosve, (quod tune opimum et honorificum munus familia eo «nomine clara hsereditario jure possidebat) is ipse qui nunc laudem invents artis typographicâe recidivam justis vindiciis ae sacramentis repetit, ab aliis nefarie possessam et oceupatam, summo jure omnium triumphorum laurea majore donandus. Is forte in suburbano nemore spatiatus (ut soient sumpto cibo aut festis diebus eives qui otio abundant) eœpit faginos cortiees prineipio in literarum typos conformare, quibus inversa ratione sigillatim chartœ impressis versiculum unum atque alterum animi gratia ducebat , nepotibus ge-

' Hadriani Junii Homani medici Batavia, in qua, etc. £x officina Plantiniana , apud Franciscum Raphelengium , 1 588 , petit m-4*' ( et non pas in-fol. comme on le dit ordinairement). Raphelingue, Timprimeur de ce livre , avait été correcteur chez Plantin. Il devint un des gendres de ce célèbre imprimeur, et lui succéda dans Timprimerie que celui-ci avait fondée à Leyde ; c*est ce qui explique le titre de phaidnimne que Raphelingue donne à son officine.

' Ce passage, qui se trouve pages 355-258 de l'édition originale, a été reproduit dans beaucoup d'autres livres , mais avec moins de fidélité qu'ici. — Voyez particulièrement Wolf, Monam, tjrpogr, 1. 1, p. a 3a et suiv. — Meerman, Orig. typogr. t. II, p. 89. — Ottley, An iwfuiry, etc. p. 17a. — Guichard , Notice sur le SpecuUan, p. 83.

' Et non Joannisj comme récrivent quelques personnes.

neri sui liberis exemplum futamm. Quod ubi féliciter suoceséerat, cœpit animo altiora (ut erat ingenio magno et subacto) agitare, primumque omnium atramenti scriptorii genus g^utinosius tenadusque, quod vulgare lituras trahere experiretur, cum genero suo Thoma Petro , qui quatemos liberos reliquit omnes ferme consulari dignitate functos (quod eo dico ut artem in familia honesta et ingenua, haud serviii, natam intelligant omnes) excogitavit, inde etiam pinaces totas figuratas additis characteribus expressit^ quo in génère vidi ab ipso excusa Adversaria , operarum rudimentum, paginis solum adversis , haud opistographis : is liber erat yemaculo sermone ab auctore conscriptus anonymo , titulum prsBferens , Spéculum nostrae salutis. in quîbus id observatum fiierat inter prima artis incunabula ( ut nunquam ulla simul et reperta et absoluta est) uti paginaB aversœ glutine commissœ cobaerescerent , ne illae ipsœ vacuaB deformitatem adferrent. Postea faginas formas plumbeis mutavit , bas deinceps stanneas fecit , quo solidior minusque flexilis esset materia , durabîliorque : e quorum typorum reliquiis quœ superfuerant conflata œnophora vetustiora adbuc hodie visuntur in Laurentianis illis, quas dixi, aedibus in forum prospectantibus, habîtatis postea a sùo pronepote Gerardo Thoma , quem honoris caussa nomino, cive ciaro, ante paucos hos annos vita defoncto sene. Faventibus, ut fit, invento novo studiis hominum, quum nova merx, nunquam antea visa, emptores undique exciretcum huberrimo quaestu , crevit simul artis amor, crevit ministerium , additi familiae operarum ministri, prima mali labes, quos inter Joannes quidam, sive is (ut fert suspicio) Faustus fîierit ominoso cognomine, hero suo infidus et infaustus, sive alius eo nomine, non magnopere laboro , quod silentum umbras inquietare nolim ,

' Cette ponctuation, non suivie d'une majuscule, est très-remarquable, et, comme le fait observer M. de Vries [Éclaircissements, p. 31, note 3), elle forme, avec la ponctuation analogue qui suit le mot salutis, une espèce de parenthèse, qui permet de rattacher immédiatement in tfnibus à expressit.

Page 1