DE
Un te PERS
EPISTOLARUM
Vale, et Carolum nostrum * saluta verbis meis. In Terra Nova, manu festina, 1429.
EPisToLaA Il
Poggius pl. sal. dicit Nicolao suo.
Rome, 13 décembre 1429.
Hl se plaint de la lenteur el de la mauvaise grâce de Niccoli à lui envoyer les livres qu’il demande: les scribes qu’il avait laissés sont partis ; mais il en attend deux autres. Le prieur du Mont-Cassin lui a demandé le Frontin; il s’est borné à copier ce qui lui a paru intéressant. On craint la peste à Rome.
Ut obsequar voluntati tuae mitto ad te per Gandidum ? nostrum antiquum volumen illud Orationum Tullii, et item Nonium Marcellum, quos tantopere postulas, ut videatur totum studium tuum et opera ex illis pendere. At cum illos receperis, scio te repositurum ubi multis mensibus, ne dicam annis, illos non videas, et me prives lectione. Tenuisti jam Lucretium * duodecim annis, et item Asconium Pedia-
1 Carlo Marsuppini d'Arezzo, petit-fils de Marsuppini, secrétaire de Charles VI de France et gouverneur de Gênes. Professeur en renom au Studio de Florence. Jaloux de Filelfo, il s’allia contre lui à Niccoli, Ambroise le Camaldule et Poggio. En 4444, à la mort de Bruni, il devint chancelier de la république. Poggio, à son tour, lui succéda en 1453.
? Candido Decembrio, secrétaire à la cour pontificale, il passa en 4450 en la même qualité au service du duc de Milan. Érudit célèbre, 11 a laissé beaucoup d'ouvrages écrits en latin.
8 Le poème de Lucrèce fut un des ouvrages anciens entièrement ignoré des érudits italiens du x1ve siècle que Poggio se flattait d’avoir mis au jour. Ses contemporains lui adressèrent d’enthousiastes félicitations. Nombreux et de grande valeur étaient alors les hommes, qui, à la suite de Ficin,: Gémiste, Marulle, voyaient dans la renaissance des lettres la fin du christianisme, l’affranchissement de l'esprit humain, et le triomphe de la philosophie antique. Gémiste put en oser faire la prophétie au concile même de Florence.
M. Munro (Lucreti Cari de Natura rerum, Introduction) conclut de cette lettre que Poggio avait dù faire parvenir à Niccoli un manuscrit original vers l'an 1417, alors qu’en compagnie de Bartholomeo de Montepulciano, il envoyait en Italie des trouvailles faites, disaient-ils, dans les couvents suisses ou allemands.
Rien, croyons-nous, ne donne droit de penser que Niccoli ait eu un texte ancien en sa possession. Poggio ne lui fit guère parvenir que des copies (Cf. Ire partie, ch. IV, page 65). On a trouvé dans sa librairie et conservé à la bibliothèque Laurentienne à Florence, le manuscrit de Lucrèce qui à servi d’archétype aux exemplaires qu’il a mis en circulation; il est d’une main moderne.
Il existe deux manuscrits anciens à Leyde et des fragments à Copenhague et à Vienne.
Mais Poggio, qui dans sa correspondance signale comment il a découvert les moindres ouvrages, ne dit rien au sujet du De Natura rerumv. On ne peut savoir ainsi où, ni sur quel document a été faite sa transcription.
num, et septem annis aut amplius Petronium Arbitrum ; et ut videor, templum vestrum! citius absolveretur, quam abs te ni scribantur libri. Nune-etiam Orationes et Nonium ardenter cupis et ac si reliqua jam sint perfecta, et tibi maximum sit ocium. [ncipias unum aliquem ad me remittere : non enim ita occupatus sum ut non aliquando vacem litteris. Cura ut habeam Lucretium, si fieri potest. Non enim potui universum librum legere, cum semper fuerit peregrinus : vellem ut jam civis efficeretur. Et Nonium Marcellum cura ut habeam quamprimum; nam tu in librorum copia versaris, ego in summa Inopla, ut aliunde haberi nequeant, Non solicito de chartis, ut de libris, quos volo; nullum enim scriptorem habeo, namis qui unicus erat, abnt, et duo qui venturi erant, nondum venerunt.
Liber montis Cassini repetitur a me; itaque remittam eum; transcripsi enim, ut nosti, de Aquaeductibus, quod mihi curae erat; reliqua non magnopere me delectant; illis ergo aequo animo carc5o.
Ego nunc recte valeo : tu, ut continuo valeas, cura. Adhuc non sumus vacui suspicione pestis, quae nonnunquam saltim discurrit urbem et aliquos laedit, licet paucos, et raro admodum : sed tamen non sumus securi. Commenda me Cosmo et Laurentio, ac Carolo.
Romae die xr1r. Decembris 1429.
EpisToLA IV
Poggius pl. sal. dicit Nicolao suo.
Rome, 27 décembre 1428.
Il n’enverra le Frontin et l’Aratus que lorsqu'il aura reçu les livres que Niccoli détient depuis si longtemps. Nicolas est arrivé avec un volume de 16 comédies de Plaute, dont 4 déjà connues et 12 nouvelles. Le cardinal Orsini ne les a montrées à personne autre que Poggio ; elles sont en lettres carolines détériorées. Il y a des lacunes; il faudra les faire retranserire par un érudit. Les autres livres apportés par Nicolas sont sans valeur.
At etiam quereris de Julio Firmico : si liber fuisset meus, eum ego tibi condonassem ; cum vero sit Monasterii Cassinensis, nunquid credis Abattem decennio expectaturum fuisse ? Nam de Frontino? et fragmento Arati, quod scribis, illi apud me sunt, quos ad te mittam,
1 Le Dôme, commencé en 1298. Il fut inauguré en 1435 par Eugène IV, à son départ de Florence. On vit le cardinal Orsini, solennellement monté sur une haute échelle, asperger d’eau bénite le sommet des parois.
2 Poggio n’a pu envoyer que la copie faite de sa main. Un manuscrit de Frontini de Aquaeductibus est encore au Mont-Cassin. Mais il faut remarquer qu'il
n’est pas ancien ; on le regarde comme étant de la fin du xive siècle, Cf, Ep. IT, 34.
310 | EPISTOLARUM
cum scivero te priores, quos recensui, conscripsisse. Non enim tot opuscula in unum congeram, ex quo nullum explicetur. Te vero rogo, ut vel Lucretium, vel Asconium ad me mittas, quos faciam quamprimum transcribi, et postea ad te remittam, ut illos teneas quantum libet : idemque si de Petronio effeceris, erit mihi pergratum.
Quod vero de Plauti comoediis nihil ad te scripsi, causa fuit superior quam retuli : decreveram quippe expectare litteras tuas, et ut verum fatear, licet non expediat, tamen, ut more meo loquar, nil mihi tam grave accedisset, de quo ad te scripsissem prior. Nunce vero et saepius et libens scribam. Nicolaus Treverensis huc venit afferens secum sexdecim Plauti comoëedias in uno volumine 1, in quibus quatuor sunt ex iis, quas habemus ; scilicet Amphitruo, Asinaria, Aulularia, Captivi: duodecim autem ex lucro; hae sunt : Bacchides, Mustellaria (sic), Menaechmi, Miles gloriosus, Mercator, Pseudolus, Paenulus, Persa, Rudens, Stichus, Trinummus, Truculentus.
Has nondum aliquis transcripsit, neque enim earum copiam nobis facit Cardinalis?. Tamen adhuc nullus praeter me petit. Liber est illis litteris antiquis corruptis, quales sunt Quintiliani et multa in multis desunt. Non faciam transeribi, nisi prius illas legero, atque emendavero; nam nisi viri eruditi manu scribantur, inanis erit labor. Verum decrevi expectare paulum, antequam amplius de his loquar Cardinali; cum enim instigatur, tumescit; silentio res vilescet apud eum. De Agellio et Curtio ridicula quaedam attulit; Agellium scilicet truncum et mancum, et cui finis sit pro principio et unam chartam, quam credebat esse principium Curtii, rem insulsam et ineptam; reliqua in Spongiam abierunt. . | 0. "M OMENNENNE
Vale, et me, ut soles, ama. Romae vi. Kalendas Januariïi 1429.
EPisToLA XI
Poggius pl. sal. dieit Nicolao suo V. C.
Rome, 3 seplembre 1430.
I se plaint de ce que le cardinal Orsini ne veut pas lui laisser prendre copie de Plaute. Il occupe ses scribes à transerire les lettres de saint Jérôme.
De Plauto nihil egi quod cuperem : antequam Cardinalis discederet,
1 Mais d’où venait le manuscrit de Plaute apporté par Nicolas? Comment étaitil entre ses mains ?
? Il avait acquis le volume sur les instances de Poggio.
rogavi ut dimitteret librum ; noluit : non intelligo hominem; videtur sibi rem magnam fecisse, cum tamen nihil operis sui attulerit ad ejus inventionem, sed id agit, ut per alium repertus occultetur ab eo : dixi et sibi et suis, me nunquam amplius librum petiturum ab eo; et ita fiet: malo dediscere, quod didici, quam per ejus libros aliquid discere.
Facio per unum de meis scriptoribus scribi epistolas Hieronymi, et jam habeo ad numerum &: perquisivi varia volumina, et ex eis collegi Lx. Audivi esse in monasterio Cassinensi volumen litteris longobardis, in quo sint epistolae cexxv. Scripsi statim cardinali Placentino qui illuc pestem, quae domi coeperat, aufugit ut mitteret mihi id volumen. Si hoc faciet, erit mihipergratumi . . . . . . . .
Vale. Romae 111. die Septembris.
e ErisroLa XVII Poggius Nicolao suo sal. pl. dicit.
Rome, 6 janvier (1431. De T.).
Le Cardinal a fait don de deux copies de Plaute au due de Milan et au marquis de Ferrare ; mais elles sont fort mauvaises. Antonio Lusco a, sur son invitation, mis en tête de l’ouvrage des vers à sa louange. A moins d’être fort savant, on ne saurait lire le manuscrit de Plaute.
Plautum hactenus non potui habere; nunc si possem, nollem; polliceorque tibi me nunquam amplius petiturum a Cardinali, neque lecturum illum istis tribus annis, etiam si ultro concederetur. Transcribitur modo donoque mittetur Duci Mediolani?, qui eum per litteras postulavit. Marchio item Ferrariensis * petit : dabitur üllis, sed ita corruptus, ut vere a barbaris redire postliminio videatur.
Cupit homo noster tanquam triumphi honorem ex hoc libro, ac si ipse illum suo studio aut impensa reperisset. Rogavit Antonium ! Luscum, ut in principio adderét aliquid, quo constaret tantae rei fama. Itaque fecit quosdam jambicos, quos tanquam pro argumento addidit operi. Sed si quando illum transcribi fecero, abjiciam haec nova et veterem Plautum amplectar.
Nullus, mihi crede, Plautum bene transcribet, nisi is sit doctissi-
4Cf Enist., N1,49; 2 Phiippe Marie.
8 Nicolas IT.
4 Cf. Epist., II, 20, note,
EPISTOLARUM
mus : est eis litteris, quibus multi libri ex antiquis, quos a mulieribus conscriptos arbitror, nulla verborum distinctione, ut persaepe divinandum sit. Quaeritent caeteri, ut libet, ego hoc toto triennio Plautum non legam : etiamsi quae scio dediscenda essent. . 2
Romae die vi Januaru.
EPISTOLARUM LIBER QUINTUS
EpistTozaA XVIII!
Magnifico Domino meo, Domino Leonello de Este Equiti?. Florence, 4 mai (1434. De T.)8.
Il a eu l’occasion de s’entretenir avec son frère Emilien, admirateur éclairé de Tite-Live. Il lui a dit qu’il serait facile d'avoir les Décades qui manqçquaient, car pendant qu’il était à Rome un Suédois lui a révélé, sous la foi du serment, leur existence en Danemark dansun monastère de l’ordre de Cîleaux. Une autre personne a confirmé son témoignage. Sur le conseil que lui a donné son frère, il en fait part à Leonello dont on connaîtsla généreuse protection qu’il accorde aux lettres.
Cum essem hodie in secretiori aula 4 summi Pontificis, una cum egregiis quibusdam viris, in quibus vir praestans, atque omni laude dignus Omiliadus 5 frater tuus, ac Feltrinus Eques Ferrariensis doctrina et dicendi copia excellens; inter loquendum incidi in eum sermonem, ut laudarem multis verbis Titum Livium Patavinum, eumque omnibus Historicis Latinis et Graecis dicerem praeferendum. Nam ne apud Graecos quidem reperitur quispiam, qui tanta elegantia et gravitate sermonis, septingentorum annorum tam amplam materiam scribendi, tam diffusam, tam variam, tam magnificam, et populi omnium gentium domini ac victoris res pace et bello gestas fuerit complexus quae adeo excellentes et egregiae extiterunt, ut omnibus omnium aliarum nationum, populorum, regumque longo intervallo anteponendae esse videantur. Sentiat Plutarchus quid velit, et Graecos Latinis comparet : nequaquam tamen illos adeo extollere ver-
1 Epistolue (De Varietate Fortunae), 30.
? Leonello ne succéda à son père qu'en 1441 ; mais il était le préféré de ses fils, avait une grande situation et était un ami passionné des lettres.
3 Chassé de Rome par les Colonna, Eugène IV avait transporté le siège pontifical à Florence.
# Il habitait Santa Maria Novella.
$ Emiliano, un des nombreux bâtards, comme Leonello lui-même, de Nicolas IT,
borum magnificentia potest, ut non excellent nostri inter suos, et veluti heroes inter alios judicentur.
Cum iïgitur Feltrinus meam sententiam comprobaret, subdidi maximum lucrum accessurum Latinis literis, si reliqui ejus libri reperirentur, quod ego facile futurum esse arbitrabar. Cum illae haec tanquam vana existimaret, dixi non tantum moveri me iis, quae nuper intellexeram prodire a Mantua, quantum assertione cujusdam docti viri, qui olim in Urbet, pluribus aliis mihique narraverat se decades Livii decem vidisse, hac legisse in monasterio quodam in Dacia? ; quo in loco eas esse, hunce alterum postnodum retulisse dicant. Is fuit Nicolaus quidam, natione Gothus, vir vagus atque inconstans, licet admodum eruditus, qui sancte juravit esse in quodam monasterio Ordinis Cisterciensium tria praegrandia volumina, et oblonga, conscripta litteris Longobardis, et nonnullis praeterea Gothicis intermixtis, in quibus contineretur decem Livii decades, quarum capita esse legisset. Atque hoc ita asseveranter affirmavit, ut eidem fidem haberem praesertim cum non esset bi aliqua causa tam impune mentiendi. Itaque per faeile adducor, ut existimem cas decades ibi esse, cum nunc quoque alius testis horum librorum reperiatur, qui se quoque decades omnes vidisse asseveret.
Hoc ut ad te scriberem, summopere Feltrinus rogavit. [taque veluti argumentum epistolae nactus sumpsi, et quidem libens occasionem ad te seribendi, praesertim cum idem mihi asseruerit, te studus deditum Humanitatis, Guarini nostri doctissimi viri opera, jam doctum atque eloquen'‘em evasisse. Quod eo mihi gratius fuit, quo pauciores sunt (de potentioribus loquor) qui vel literarum studiis delectentur, vel doctis viris; et, si verum fateri volumus, excepto praestantissimo atque excellentissimo Principe parente tuo, qui complures doctissimos homines ad se conquisivit, nullos vel paucos doctos in Italia reperies (nam apud exteros, potus et cibi potius quam doctorum ratio habetur) qui vel sint liberali aliqua disciplina imbuti, vel eos in quibus illa vigent, aliquo honore dignentur. Atqui haec quidem causa est potissima cur multa perverse a Principibus agantur, cum neque ipsi sapientiae studere velint, neque colant sapientiae
1 À Rome. Cf. ci-dessus Epist., IT, 9.
2 Cf, III* partie, ch. IIT, page 212.
EPISTOLARUM
studiosos. Quamobrem gaudeo ipse mecum, tibi vero gratulor, qui tuam adolescentiam non corporis illecebris, aut voluptati, ut multi mortalium, dedicasti, sed studiis,. et doctrinae, quae quoniam ad vitam -bene agendam, hoc est ad virtutem, et honestatem maxime conferunt, persevera, oro, ut coepisti et mentem revoca ad ea quae te excelsum et praeclarum possunt reddere. Nam, si quem decet vacare studio virtutis, Principem maxime opportet illius consequendae curam praecipuam habere. Turpe est enim, ab üis, quibus opibus et potestate praesis, virtute aut sapientia superari; et quamwis consilia amicorum plurimum soleant conferre potentibus ad deliberandum, atque agendum; tamen non egcre alterius consilio, quid sit utile, quid honestum, quid liceat, quid expediat, per se ipsum cognoscere, praeclarum atque egregium haberi solet, et supra communem hominum facultatem. Quare incumbe, quaeso, atque invigila bonarum artium studiis quae tibi multarum rerum copiam subministrabunt, per quae possis ad summam laudem et gloriam pervenire. Ego tuus sum, licet pusillus. Vale.
Florentiae 4 Nonas Maii.
EPISTOLARUM LIBER SEXTUS
EpisToLA XIX
Poggius P. S. D. insigni viro Leonello Equiti Estensi. Bologne 2, 24 juillet (1437. De Ti).
I] a refusé 80 sequins de ses deux beaux volumes de lettres de Saint-Jérôme. Le cardinal de Saint-Xiste lui en a offert 100 ; il le lui aurait cédé si Niccoli ne lui avait reproché de paraître préférer l’argent aux lettres. Mais ayant appris par Aurispa que Leonello désirait les avoir, il consent à s’en dessaisir en sa faveur au prix déjà refusé; personne n’aura un aussi beau manuscrit. Il ne croit pas que Leonello ait montré à Reatinus, comme celui-ci s’en vante, les lettres qu'il avait adressées à Guarino.
Nuper cum in camera Pontificis esset sermo inter quosdam de epistolis Hieronymi, atque ego duo volumina ex eïs pulcherrima me habere dixissem, subdidit quidam ex adstantibus, se mihi obtulisse pro illis octoginta aureos, neque tamen habere potuisse.
Atqui, inquam ego, quondam Cardinalis Sancti Xysti pluribus
1 Epistolae {De Varietate Fortunae), 56.
? En octobre 1435, Eugène IV avait quitté Florence pour s'établir à Bologne dont Je parjure de son légat l'avait rendu maître.
verbis saepius me rogavit, ut eos codices sibi traderem seque pollicitus est ex eis centum aureos daturum; praeterea se loco muneris eas epistolas habiturum. Et forsan tum precibus, tum pretio motus vendidissem, nisi absterruisset ne Nicolaus de Nicolis, qui tum censoria illa sua objurgatione multis verbis me retardavit, asserens id infirmi, atque abjecti animi ac penitus alieni a literis signum fore. Quare permotus decrevi epistolas apud me continere.
Haec sentiens vir doctissimus, mihique amicissimus Aurispa ! noster, dixit te summe cupere habere similes epistolas in supellectili tua. [taque admodum rogavit, ut vellem eas tibi vendere, neque in pretio ullam moram, aut dissensionem futuram. Ego cum aliquandiu restitissem, decrevi tandem obsequi voluntati suae, eo tamen pretio, quod alias oblatum erat, hoc est, ducatorum centum. Rogatu ergo Aurispae misi pro codicibus, quos ‘mecum habeo. Tua ergo res sit, velle aut nolle libros habere : utrum decreveris, aeque mihi gratum erit. Non enim inopia illos a me abstraho, sed tibi satisfaciendi cupiditate. Hoc tamen affirmo, non esse in universa Italia, qui duobus codicibus aut plures habeat, aut pulcriores epistolas, aut magna ex parte emendatiores.
Eques tuus Reatinus?, cum huc antea ostentationis causa accessisset (volebat enim omnibus esse notam stultitiam suam), dixit cuidam Ferrariensi te sibi ostendisse literas, quas scripseram ad Guarinum de rebus suis. Hoc non existimo fuisse verum ; attamen abs te scire cupio, an hac in re, sicut et in reliquis assolet, sit mentitus. Is postmodum iterum rediens, nonnullis quaerentibus, se iturum dixit ad patruum : nonnullis vero, te illum destinasse Florentiam pro oratore. Periturum se e vestigio existimaret si ullum verbum non mendosum,
1 Aurispa, savant du xve siècle, né en Sicile. Il passa quelques années à Constantinople pour apprendre le grec. À son retour en Italie il fut appelé à Florence par Cosme de Médicis. Il quitta cette ville en 1433 pour se rendre à Ferrare, où il fut bien accueilli par la maison d’Este. Parmi ses ouvrages, on remarque la traduction de quelques parties de Dion Cassius.
Poggio ne fut pas toujours l’ami d'Aurispa; ils eurent plusieurs fois des brouilles passagères, mais assez violentes.
2 Tommaso da Rieti. Étant venu à Rome, il fut mis en prison sur les instances de Poggio, dont la conduite en cette occasion fut vivement blämée par ses meilleurs amis. Pour justifier une si basse vengeance, il se borna à alléguer que Tommaso avait été l’agresseur. Cf. Valla, Antidoti in Poggium IL. — Poggio. Invectiva tripartita in Vallam. Éd. Argent., fo 3, — Lenfant, Poggiana, t. I, page 103.
916 ÉPISTOLARUM
FE non fallax, non confictum prodiret ex ore suo. Veritate plenus est; | | nunquam enim aliquid veri protulit lingua ejus. Vale. Bononiae die 24. Julii.
EPisToLa XX 1
Poggius S. P. D. insigni Principi Leonello Equiti Estensi. Bologne, 5 août (1437. De T.).
Aurispa lui a remis les cent sequins de la part du prince, lui disant que le prix, quoique exagéré, lui élait alloué à titre de cadeau. Les libraires de Ferrare n’entendent rien à Ja valeur des livres; à la Curie et à Florence où se trouvent des gens experts dans le commerce de la librairie on en juge autrement. 11 accepte toutefois volontiers la libéralité qui vient d’un prince si éminent. Mais qu’il se garde de donner sa faveur à cet infâme menteur de Reatinus.
Vir doctissimus Aurispa noster dedit mihi nummos aureos, quos misisti, et simul retulit, visum esse nonnullis, codices illos non esse LP TRS tanti aestimandos ; sed misisse te loco muneris quicquid dares praeter | aestimationem.
fl | Miror tam aequos librorum licitatores Ferrariae repertos, tanquam | | ibi esse soleat excellens quaedam librorum vendendorum officina, ut in | | | tam recti inveniantur, atque exercitati viri in auctione libraria. Pro-
| | fecto qui ita judicarunt, aut nunquam vendidere codices, aut perraro
| ; | emerunt. Similes vero eos nunquam aspexisse certe scio : ut ridiculum
| videatur, recte potuisse aestimare rem, quam nunquam antea vide-
runt. At vero in hac Curia quoque ubi et Florentiae et librorum
À | et emptorum ac vendilorum major est copia, secus multis
| videtur 2.
$ | Verumtamen quod das, libens accipio, sive pretio, sive dono id fiet.
(4 Nihil enim mea refert, ut inquit Terentianus ille, dum potiar modo.
Quicquid autem largitum te credis, est mihi gratissimum non tam re
ipsa, quae parum quid est, a tali praesertim viro, quam spe te dein-
ui ceps ampliora daturum; est enim consuetudo bonorum Principum
| qualem te esse videmus, perseverare in eo, quod bene coeperunt.
| | Ttaque magna sum in spe, te postquam ingressus es iter largiendi, 4 Epistolae (De Varietate Fortunue), 51.
? Le commerce des manuscrits florissait, on le voit, à la cour pontificale.
Il y eut une fabrique de pièces fausses. On vit alors paraître la fameuse Donation de Constantin; les lettres de Sénèque à saint Paul; un peu plus tard Annius de Viterbe sera chargé de produire des documents historiques attribués à Berose
et Manethon. Cette tradition se maintiendra longtemps ; et en dehors des œuvres importantes, il y eut des fragments inédits pour les petites bourses.
A ect ue; RS ris