IRAGMEJNT D'UNE TRADUCTION DE LA PASSION DE NOTRE SEIGNEIJR
Selon Saint Mathieu jCh. XXVI.
« Lorsencommencèrent lialquant scupir {a) en lui , et envers sa face , et l)atre à coleies i^Z?), et dire à lui; devyne : et li ministre lo battoient à facicies. Et qunntPieres estoit en la cort Uelez.(6) Se vint une desauceîles (<i) lo soverain prestre: elqnant elleoiveuPieronkise cbaficvctal feu, se les vin ardeit , et se disl à lui : et tu estoies avoc JeluideGalileie.Cil desnoieit devant toz. et se dit: Jie ni sai, ne ni n'entent ce ke tu dis , si ussit (e) fuers davant la cort :se chantoitli jas(/). Loparax (^) quant une altre ancelel'ot veu, se dist à ceos ki lai encor estoient , car cist à de ceos. Lo parax, un petit aprè^ disent à Pieron cil ki lai esteirent; vraieraent tu es de ceos; car tues aussi Galiléus. Et cil encommençoit excommunier et jurier ke ju ne sai ke cist hom soit ke vos dites, maintenant lo parax chantoit li jas : (car es ta parole te fait apparissant) se recordeit Pieres la parole Jhesu. »
(rt) Cracher. — {b) Soufflets. — (t) A côté. — (<^; Servantes.—(e) Sortit hors.— (/} Lu coq. —(s) Inconlincnti sur-le-(.hauip.
tTcst une leiçon de Vepistle Saint-Paul h' il
Jïst as Hébreus y et l'esposition Hainion
c'um leistlo diemenge d' avant les Palmes.
« Frcire, Criz estant éveskes des biens k'à venir csteient plus graiiz et plus parfetz tabernacles ne miez faiz par main , ce n'est mies de ceste création. Li éveskes des gcnski entreivet une sole fie en l'an à tôt sans dedanz lo voile el saintuaire, por orer por lo peule , signifie ciet Crist. Si cuni il est j a manifesteit en pluisors leus, ki parle sanc de sa passion désarmeitlo ciel, s'entreit ens secreiz del' célestial pais , où il estât or d'avant la face de Deule père, priant por nos. Eveskes des biens k'à venir estoient, l'apelet-oni en dou manière. En icel temps , disoit Jhesus as torbes des gens et as princes des prestres^liquel de vos m arguerai de péchié... Puis ke notre sire et les gens convaincus, et 11 at mostioit k'il estoient fil del Diaule («), et il dist : Li Diaules est vostres peires, et vos voleiz faire les desiers de vostre, peire , et puisqu'il lor mostrcit en celle hiismes histoire de soi , que li noblesce de la char ne valt où li noblesce del' cuer fait , pourçeu k'il se glorifievenl de la noblesce de lor paraige; et il disoient : Fil Abraham soms. Ne servîmes otjkcs nului", se dit après : voir voir [b) , vos dit ^ car lui cil ki Ibnt lo péchict, snut serf del péchiet. «
{a) Diable. — (/;) Eu vérité . en vérité.
L'exemple qu'avait donné le fondateur de Clairvanx fut à peine suivi, et même personne n'osa marcher sur ses traces. Soit ignorance de la part du clergé , soit que l'ascendant du génie de Saint-Bernard et la supériorité de son éloquence eussent intimidé les prédicateurs ses con^ temporains , ils continuèrent à suivre la route qu'ils s'étaient tracée. Cependant les écoles étaient florissantes j maisdès le commencement du treizième siècle , nne sorte d'épidémie poétique s'était répandue chez les Français; et semblables à. ce peuple dont le soleil avait échauffé les têtes à la représentation d'une tragédie d'Euripide, ils ne parlèrent pins qu'en vers. On rima des commentaires sur l'Ecriture-Sainte, des ouvrages de théologie , de morale et de philosophie , des légendes, l'histoire sacrée , des règles de monastères, et enfin des sermons. C'est à cette époque où l'on vit paraître cette multitude de miracles , de contes dévots, de vies des pères du désert et des hermites. Ces ouvrages avaient été primitivemeni , composés en latin , dans le siècle précédent, par Hugues Farsi, moine de Saint- Jeandes-Yignes de Soissons,par le moine Herman , Guibert de Nogent , Thomas de Catimpré et plusieurs autres. Ces historiettes de légendes , d'abord destinées à être lues peudant les lepas des religieux passèrent ensuite dans les sermons,
et on les retrouve même dans nos livres ascéll({iics des dix-septième et dix-huitième siècles.
Ces sermons en vers, écrits dans une langue peu intelligible, n'offrent pas un grand intérêt; il en sera de même pour les actes des Saints et les épîtres farcies qui^ au temps de l'observation du rit gallican, se lisaient à la messe immédiatement avant les écrits des Apôtres. On les récitait le soir, mais la nuit n'étant pas un temps proj)re a la prédication, on lut les A êtes des Martyrs avant la célébration des mystères. Les Epîtres farcies dont on trouve des traces dès le neuvième siècle, se chantaient dansle Jubé; après chaque période latine prononcée par le lecteur, deux ou trois clercs chantaient les mêmes paroles traduites en vers français.
Je préfère , au lieu d'exemples , passer de suite aux sermons de Maillard, de Menot et de Barlette.
Les troubles survenus pendant la première moitié du quatorzième siècle portèrent le plus grand tort aux écoles des cathédrales, et presque toutes étant devenues désertes furent fermées. Les moines voulant seuls se charger de l'instruction de la jeunesse, prêchèrent en latin. Pour faire preuve de connaissances et de talens, ils invoquèrent à la fois le sacré et le profane, les Pères de l'Eglise et les auteurs payens j; cufm , piw un oubli singulier des convenances, ils confon^
«iircnt (les genres diamclralenieiit opposés, et l'art de la chaire eut à compter un tioj) lotjj,' interrègne. Les exemples suivans ne cou tir ment que trop cette triste vérité ; encore ai-je retranché ce qu'ils présentaient de trop révoltant. J'avais songé d'abord à les traduire en français, mais on m'a fait observer que ce serait altérer le texte , qu'il fallait publier ces sermons tels que les prédicateurs les avaient prononcés.
MENOT.
Sabbato post. H. Dominica XL. (i)
Pater quidam babobat duos
lilios, quorum junior se ostendit magis fatuum quaminconstans fuit. Oestoitung enfant plain de sa çolenté ; uola^e ; ung mignon; iing çerù gallant. Ipse erat unus puersuo velle; versatilis, etc. Qui cum venit ad cognoscendum se ipsura, suam fortitudinem, suam juventutem , suam pulehritudinem , et cui sanguis ascendit in frontera : sa force , sa jeunesse , sa beauté, et que le sang lujfust monté au front ., venit ad patrem resolulus sicut Papa; et dixit ei, pater , da milii, etc. O Pater, jam non sum arapUus in œtatc in qua debeani subjici virgœ : sum satis sapiens : non oportet me esse sub tutelâ.Benè me ipsum regam. Mater mea defunctaest; reliquit no-
(i) Sermoncs Quadragesimales Revereadi Patris F. Mjchaelis Menoti, quondam professons SacraeTheologue, ab ipso olim Parisiis declamati, nunc de novo et diligentissime castigati, et novis legum at que canonum additamentis locupletati.
Parisiis, Claudii Chevallonii , i526,in-8"
Menot, né à Paris, était Cqidelier, il mourut en i5i8 dans un âge fort avancé.
Le sermon rapporté est d'après la parabole de VEnfunt prodigue. F-CXIX, V°Col. I.
Ms bona^ facite mihi parlern mcam. Item patcr , sunuis Uun duo filii : ego non sum bastardus", et sic quando placeret Ideo de faire tant pour voz en/ans que allissiez de vie à trespas^ facere tantum pro pueris vestris ut e vita decederetis , non exlieredaretisnie; sed haberem parlem meam sicut et frater meus. Scio consuetudines et Icges patriae, quo te vivente, nullum jus habeo in bonis vestris j ta m en sum filius vester, et me amatls: rogo detis mihi partem nunc quam decrevislis mihi relinquere in testamento vestro; et si videtur vobis durum d^en défaire sitost vos mains : îamen cito facere raanus vestras bonorum inimunes : oro vos detis mihi quod placebit vobis • et minus concedutis mihi. O juvenes hic notetis : voyez La forme et le patron où a esté prinse ojostre vie. Ecceformamet patronum à quibus sumpta est vita vestra. Quando venitis ad cognoscendum vos, queritis caperebonum tempus. Et que sans monsieur d' argenton^ sine domino argento nil fit : credo quod liber de vita patrum valde vos attediat. Sed unde tanta arrogantia ? Undetantaaudacitt in hoc juvene? Certc qui erat ung enfant perdu : uaus puer perditus(ut hodie mnlti) qui non diu steterat sub virgà u)agistri, Pater timens eum contristare , videns quod eum sic filius molestabat, dcditei partcm suam; quando non dcbcbal facere. O <|uot sunt hodie pâtre».
pt maires fîlii prodlgi dantes boiia liora de peur de faillir chordam in collo filiorum qua semel snspendantur cito vel tarde. Dant eis pecuniani quamsciunt exponi in ludis chartarum , etalearum, in scortis, in labernis. J^elà bel estât. Ecce pulchrum.statuni. Et domine Dens melius esset rjuod nunquam essent nati taies filii super terram <juam hœc facere, et sic ofFendere Deum. Melius esset nullos habere fdios. Quant ce fol enfant etmal conseillé : Q^dx^Ao^^Q stultuspueret malè consultusliabiiit suam partem dehereditate,i]on erat questio de portando eam secum ; ideo stalim, lien a fait de la clicqualle ; illa fait priser ; il la i^ent : et ponit la vente in sua bursa. Quandô vidit tôt pecias argenti simul , valdè gavisus est, et dixit ad se : ho non manrbitur sic semper. Insipit se respicere. Et que nu^do? vos cstis detambona domo ; et estis hahillê comme ung belistre? super hoc habebitur provisio mittitad querendum Les drappiers , les grossiers^ marchans de soje etsefaict acoiisirer de pié en cap y il rij avoit que redire au service. Pannarios , grossarios et mercatores setarios ; et facit S8 indui de pede in capani , niliil erat iterim quod deesset servitio quura vidit; émit sibi pulchras caligas descarlate bien ijrées ^ la belle chemise froncée sus le colet , le pourpoint fringuant de velours , la toque de Florence à
cJieveuz pignèz. Et quum seiisit ce damaz voiler sus le dozy caligas occineas bene tractas, pulclirani camisam ruj^isplenam j supra colîum ^ Lombicinium elegans volutium , tocara Florentinani , crines crispatos, et ut seusit hune damascum volantem supra dorsùm , bnec secum dixit: Oportet ne raihi aîiquid?Non omnes tuas habes plumas? tem pus est volandi îongius. Or me fautil rien ? Non y tu as toutes tes plumes , il est temps de voiler plus loing. Tu es nimis prope (îomura patris tuiprobenefaclendocasum tu uni. Pueri qui, semper dorniierunt in atrio vel gremio matrissU8e,numquani sciverunt aliquid, et nunquam erunt nisi asini et insulsi; et ne seront jamais que nyes et hégauz. Brief qui ne fréquente pajs y nil videt, Mon père m'a av allé la bride sus le col. Pater meus laxavit habenam suprà collum : dédit raihi claves camporum ; tempus est capiendi. Et quid valet hic morari tamdiu ? abiitergo in regionem longinquam.(Ambrosius). Utinam non recessisscs à pâtre j inipedimentqm nescisses œtatis. Yidens pater quod non reverteretur : non scribebatpatri; haec crat minima sollicitudinum suarum ; non audiebat nova de fi- Ho : estimabat ipsum esse mortuuni. Sed frater vellenms bene scire quomodo se rexit post suuni
rj^rcss'im, et qiyuî focit de lantu pccuiiia quam tulit extra patriam. Dicam vobis
(j) Isto puer perditus, miiiidanus et superbi animi : cest enfant gas té y mondain et de fier couraige: quando bene fuit in suis pompis, studiiit à V exercice de toute nieschansteté et de paillardise , in exercitio totius infelicitatis et luxuriae. Et pro complemento suas vilissimae vitœ faciebat quotidie convivia auoc ungs et aux aultres : tenait table ronde : riens rij estoitespar- ^•/ze : tenebat niensam rotundam toti mundo : nihilhabebatur in pretio. Habebat quotidie in suo
hospitio locatos histriones et meretrices les g
et les truandes sedentes juxtà eum à dextriset à sinistris. Sic vivendo luxuriosè et délicate, dissipavit bona; (qui enini diligit epulas, in egcstate erit : et qui a mat vinum et pinguia, non ditabitur
(2) Postquam oninia fuerunt dissipata cuni meretricibus, lenonibus, histrionibus et assatoribus; les rôtisseurs : ç^nimào vacua fuit bursa et amplius nil erat fricandum : et qiiil n'y avoit
(i)F« CXX,V«Col. II.
(•2) F" CXXI , R" Col. II.
plus que frire f mittitur pnlchra veslis domiu! hiagantis, caligae bonibicinium : quisquis secum ferebantpeciam Je monsfez/r/e bragard, chausses et pourpoint , chascun en emportoit sa pièce : ita quod in brevi tempore mon gallant fut mis en euilleur de pommes , habillé comme ung brulleur de maisons j nu d comme ung ver. Meus gallandus fuit positus sicut collector pomorum, vestitus sicut combustor domornm, ijudus sicut verrais : vix ei remansit camisia nette comme ung torchon, nouée sur V espaule pour couvrir sa povre peau ^ si bien Vavoient entretenu en sa prospérité et en ses pompes ces galoises; munda sicut torsorium coquinae, nodata suprà liumerum ; ut cooperiat suam pauperem pellem 3 omni mulieres vultu virgineo applaudenles , quœ durante prosperitate sua comitabantur ipsum in pompio suis : et videntes quod non amplius habebat de quibtîs uti , de quoy ; sed quodtam erat nudatus omnibus bonis et vestibus : autour de luj nj avait rien si froit que l'astre ; ils ont commencé à dire aux autres 5 celuj là est plumé et espluché : deriserunt eum et dereliquerunt eum in tali miseriâ. Non plus audiebantur histriones in illâ domo ; non plus veniebant les compaignons sans soucy, sodalessine soUiciludine. . •
Qiianclo (l ) omnia fuerunt exposita , fuit questio mutuandi ab illis cum quibus primo sua dissipaverat. Mittit ad illos, sed uemo illi dabat. Ipsenietvadit ad eos, on lui fait visage de boys: fit illi vultus ligneus. Quilibet vertit ei dorsum , nil amplius erat fricandum, nec ponendum sub dente, iln'avoitplus que frire et mettre souhz la dent. Etadhuc ut augeret ejus miseriaetafflictio, raaium suprà raalum non est sanitas , mal sur main est pas santé : facta est magna famés in regione illâ. Sic quod hic adolescens delicatus qui primo se replebat pinguibusfrustis , non habebat panem ad sufEcientiam. Cepit egere et in se cogitare: oportet quod tu vivas alicubi. Redire ad patrera tuum nulla est questio. Caveas! pulchrum esset te videre, iS^ hardi : il te ferait beau i^oir.
Tertia lectio. Misera servilitas, cura adhesit uni civium , etc. Venit ad quendam hominem .di-' vitem ,etdicitei : Domine, si placet. habete pie-tatem de me. Rogo pone me in opère faciendo mettez-moj en besongjie j quam saltem possum lucrari vitara meam in vestro servitio, quare famé ■^Q.YÇ.0, fenraige defain. Ille dives se retourne^ rétro se torquat corpus et respicit eum à capite usque ad pedes. Hôles bonnes joues quas lucra-
(i) F° XXI, V. Col. K
tus fiierat in bonis conviviis, non erant adliuc pro toto deperdilae. Ideo dixit ei : Amice, quantum possum conjicere in vestris vultii ctfacie, à castre mjrne et à vostre trongne ; videam manus vestras; benè video que tempore prelerito modicuni gustatis de ista tosta servorum , de ces te tostée de serviteurs. In super oninis sunttam cara hoc anno que nullus vult capere operarios, prendre gens en hesongne. Quod arlificiura scitis benè facere? Quel mestier sçavez-vous faire. Heu Domine ! Hélas , Seigneur, nunquam ministerium dedici. De quo ergo vultis mihi servire? Hélas ^ Domine, non magna peto pro mercede mea, peto tam expensas. O fili , magna pauperlas in quâ nmic vos video , me movct ad compassioiiem. Habeo in quodam fimdo hic propè ex civitatem, en une ferme cj-près hors la ville j magnum gregeni porcorum ; si eo vultis custodire^ bene volo, non possum mehus vobis dare. Et ille miser se locavit ad custodiendam porcos. 0 questa miser ibi passus est pro puero domus opulente et qui non consueverat taie ordinarium, pourung enfant de bonne maison , qui n avait pas acoustumé cest ordinaire.
Quarta lectio. Vilis nécessitas, et haec est enbabat quasi quotidiè in campis cum bestiis, et cum eis comedebat, et cupiebat implere vcntrem , etc. Quando redibat de campis sero, habe-
bat iiniim ventrem rabidum famé; et quandô servi domini veniebant afferre cenam et comestionem et la mangeaille porconim , extendebat suam scutellam, et nemo illi dabat. Videbat in illa divite domo servos et ancillas tara bene tractari, bene nutriri et tam bene cubari , tcmt bien nourris y tant bien couchiez: qI nullus de eo curabat. Comedebat cum porcis de loturâ scutellarum, et adhuc non poterat satiari^ et lune co"ebatur famé poneie caput in hara porcorum, en l'auge des pource aulx. Cum enim vcnitliyems, non habebat quo se tueri posset contra frigns ; ideocecidit in majorem miseriam quam antè. Itd ut totum corpus suum pauperculum resolvabatur in nihilum. Vix poterat se ferre super pedes : scabies, les rognes ^ comedebant ei dorsum : cadebant ei crines de capite, et ungues de digitis; vernies rodebant ei totum corpus. Habebat vultum tam horridum et immundum , quod erat magna pietas eum aspicere. Unde in magnà erat angusliâet tristitiâ.Quodutdicit Boethius : inter omnia gênera infortunii, infellcissimum genvis est nieminisse in miseriis fuisse feliccm. Et ideo iste infebx ; iste puer perditus • iste puer vastatus se videns in tam raisero statu, projecit se in terram flendo , dicens : o miser , et in mala hora ratus super terram ; beus , heus, tu benè exercuisti slultitiam ; or^ as tu bien joué ta Jolie. Ho ,
die comedis cum bestiis, comedis cum eis quasi bestia; or benefuislideceptus et maie consultus. Et quid credidisset te semel deventurum ad talem stalum. Tu bene comedisti prius tuum paneni album, ton pain blanc le premier. Tu es de tam bona domo , et pateris ista. O si hune vidcret te pater ille cui tam obligaris; qui tam tenerriraè te amabat : las , puto quod te non cognosceret. In domo ejus si scivissem pati, habebam omnes meas delicias, et nunc super pedes morior de mala et stran^ularifame, de mal et de sanglante fain ; in omni paupertate et miseria. Quod priùs in domo patris mei liabebam servos à me cubante et surgente, à mon coucher et à mon lever ; et modo sum servus porcorum. Ha! miser ego et infortunatus , j'ai bien changé d' estât. Quanti mercenarii in domo patris meiabundant panibus , et ego hic famé pereo. Dico quid faciam : à mal fait ne gist qu'amande. Pater meus est pius et prudens; cognoscit quod juventus est stulta ; stulticia est alligata collo pueri , dicit Sapiens. Credo quod parcet mihi , et ideo surgam et ibo ad patrem meum , et dicam ei,
Pater, peccavi, etc Sic quod famés facit
Lupum exire de nemore tu es omnino
rongé de vermine^ quasi tout infect etpourrj.
Moreris famé Quidquid fecerim ? credo
que habebitis pietatem de me Tune nni-
mo conforta tus , reliquit ïLi in campo porcos suosj accepit baculum suum super queni appodiabat se et super pauperes tibias , redibat ad patriam , macer sicut aies, sec comme hrésil y avec un petit roquet^ qui vis ei perveniebat usque ad po{)lites , auoc gerrez. Et tantum ivit de sepe in sepem , de durao in dumum , et tant alla de haje en haje , de hujsson en buysson^ que venit usque super terram patris sui et
tandem reversas est ad patrem suum J^estu
comme ung bellstre. Quando fuit proprius ibat paulatim fricans humeros contra muros castri j quo usque pervenit ad portara ; quam tamen pre verecundiâ non ausus est ingredi. Cum tune ibi raoraretur, casa exibat unus servorum domus, qui statiai currit ad patrem , dicens : Domine , tolius mundi ego sum magis deceptus ! vel ego vidi dominum vestrum fiUum. Quem ? Filium junioreui volo dicere, qui accepta portione sua recessit , de quo à tanto terapore non audivistis nova. Pauper pater illico descendit in infiraâ curia^ et ad portam venit. Vidit ce galant y ce malotru ; et dixit intrà se : Est filius meus? ho non est, ita est, non est, et certè ita est; est ille sine alio , nec suni delusus. Appropinquavit filio qui statim cum vidit patrem, se projicit in terram , genibus flexis; et pater supra dessus ) amplectitur eum , osculatur , nec po-
test eo satlari. Non expectavit quod filius salutaret eum , quod se excusaret , et diceret culpam suam ; sed statini eum osculando et flendo pre gaudio dixit ei : O fili! ubi fuistls ? Quomodo vos habuistis tempore elapso ? quia video vos quasi morti adjudicatum. Vocavit servos et dixit eis : O amici mei, ecce hères quem amabam. Servi nesciebant quid esset. Filius se ponens genibusflexis, iteram dixit : O pater beliiguissime, nonsum dignus ingredi domum tuara quam diffamavi, nec habere hereditatem quam dissipavi : O pater, datis mihi solum residuum servorum vestrorum. Sed pater misericordiâ motus non ei improperavit suas fatuilates. Temporis preteriti, et dicit ei : Tu es amicus meus et charissimus , Tu es mon amj et mou m.ignoîi. Dicitque servis suis : Heus, heus, induite filium raeum de novo. Fecit occidere vitulumde pinguioribus qui essent in stabulo suo. Invitavitque vicinos ad festum , fecit agmen choreare. Omnes de pago rairabantur et querebant : quod hodie festurp est in domo doniini nostui ? An maritet fiiiam suam? an sint nuptiae in domo sua ? Dicit quod pon", sed fdius meus mortuns erat et revixit, et facio ei solemne convivium , ung jolis banquet. Cum tractaretur hoc festum in domo patris, filius primogenitus redibat de agro,qui nesciebant ^liquidde omni hoc. Quando fuit prope domum,
vidit magnam liominuiu laetantium societalem in circuilu domûs; vidit caminos fumare', histriones sonare suis instru mentis : et videus il)i fieri magnum strepitum, nesciebat quid cogitare. Occurrit ci servus à quo quaesivit : Quid sibi volunt haec omnia quaeaudio? Quod festum est intus? Dixit ei servus : Pater tuus gaudet mirabiliter, quia rediit frater luus. Frater meus! et quomodo rediit ? Rediit ne lionestè sicut exivit ?* rediit verè? rediit cum maximâ paupertate et totaliter nudus. Est vervuii ? certe; hodic non ingredior domum in despectum illius. Vcnit illo servus ad patrem et tlixit : Filius vester senior est foris et juravit quod non intrabit in despectum fratris sui propter quem hodie facitis festum. Pater fuit ad portam domûs pro pacando animo filii senioris, et dicit ei fîlius : Quomodo pater estis vos tam deceptus et captus amore cujus infelicis luxuriosi? tant as s oté et abusé de ce paillard'} Semper sui vobis obediens. Nunquam aliquid feci quod vobis displiceret. Semper conatus suni augere bona domûs, vixi sine reprehensione ; et tamen in domo vestrâ numquam dedisti mihi unam dieni gaudii. Et pour ung co<]uin ^ pour ung marault, pour uug bélistre y pour wig paillard , quicummeretricibus et vili socictate in ebrictatibus et lubricitalibus dissipavit bona vcstra j qui sua voKui-
taie Ijannivit à dx)mo vestrà ; f|ui suis pulcliris factis procuravit toli nostro sanguini, à toute nostre race^ dedecns irreparabile : et ad hue ut plus innotesceret omnibus opprobrium nostrum, vocastis omnes \iciuos ut essent teste;» de hoc capite operis , de ce chief-d' œuvre : hée pater mi , pro taH fîHo fault-il faire tant de caquet? tant de ha ha? Pater videus cor fdli sic commotum , prudenter iiisus est dulcibus verbis cum sedare, etc. , etc.
Sermo XL (t).
Dans le sermon prêché à l'un des dimanches après la Quadragéslme , le père Menot prit pour texte de son discours ce verset de l'épître du jour : Domine , ne irascatar furor tuus contra populum jneiim ; et après avoir commenté ces paroles , il ajoute :
Astrologi dicunt cpiod Sol transit per muUa signa j et quum est in siguo Leonis , est fortissimi vigoris : omnia siccat et attrahit. Sic Christus qui est Sol justitiœ , transit pcr multa signa. Fuit in Capricorno quandô antiquilus peccata puniebat, ut de Dathan et Al)yron. Fuit in V^iri,'"//2equando in utero Mariœ fuitnovem niensihus. Fuit in Gemini quum duplicem habuit naturara divinam et humanam. Fuit in Ariete^ quando (ut dicit Isaie, iv.) tamquam ovis ad occisionem est ductus. In morte crucis fuit in Sai^ittario , (quando Luc j xiii. ) nisi pœnitentiam egeritis, simul omnes peribitis. Fuit in Pisce , quando gloriam annonciavit, et contemptum mundi docuit. Fuit in Cancro qui rctrograditur. Sic Christus rctrogradiendo incessit, quia rcgnuni non erat de hoc mundo. ( Joan. , XIX. ) De omnipotente factus est passibilis et morlalis.
(i) F° xuii, R' Col. 2.
Erit in Lihrd in morte noslra; quia ponderabit opéra nostra , reddeus unicuique quod suum erit. (Math., XVI, Apoc. xxii.) Erit in Leone, quando in suo judicio animam districte judica- }3it sine personaruni acceptione ; sicut Léo ad iinllius pavet occursum. Erit in Scorpione quando puniet dicendo : ( Matli. , xxv. ) Ite maledicti in ignem œternum. Et sic {)unget cauda ut ^ycor^y/b. Justis autem erit gaudium, quare eis dicit : Venite benedicti ^ etc., etc.
Folio cxviiu V. Col. I. •
Le même orateur , dans un de ses sermons , fait une sortie violente contre les évêques , les abbe's et les ecclésiastiques.
Inter duodecim apostolos fuit unus Judas. Utinam hodiè inter episcopos duodecim vel sacerdotes esset unus Petrus vel Andréas. Utinam ita bene crucifixum, diligerent sicut et crucem. Appetunt omnes eam , expoliantet vindemiant. Unde idem Bernardus j passa est ecclesia sub tyrannis potionemamaram; sub liereticis amariorem ; sed hodiè sub hypocrltis araarissimam. Unde Psalmus , in pace amaritudo mea amarissima. Sed quis est fructus hodiè in vineâ istâ ubi sunt protonotarii habentes très aut quatuor abbatias , archiepiscopus habens très episcopatus ) viri sine sanctltate et doctrinâ ; qui nec habent conscientiam ? Unde de eis possumus conqueri cum satyrico :
Egregium sanctum que virum si cerno : bi membre Hoc monstrum puero et mirantijam sub aratro Piscibus Inventis et fetœ compara mulœ :
Sollicitas tamquam lapides effuderit imber
Certè videtur quod Prelati sint per modum flagelli missi à Domino, vel potius dati à Diabolo , ad destruendam et populandam Ecclesiam. Et quando benè revolvo statu m Ecclesiae et re^iïiien modcrnum , non po^sum videre de quo
serviuni nobis taies prelati. David ostendit in psal. quod fuerunt tria animalia pessima quœ intraveruiit vineam istam, et eam devastaverunt. Primun estvulpes, quoc ingreditur en gljssant la queue j cauda lubricante : et sunt omnes hypocritae , qui videntur intrare per electioncm veram et per ostium, sed intrant soubs la haje ; id est per simoniarn. Ca{)ite nobis vulpes parvu - Jas quse demoliuntur vineas. Canti. II. Secunduni animal est aper de silvâ. Exterminavit eani uper de silva. Psal. Ixxix. aper est animal saliens el frangens sepes et deslruens omnia per quœ transit : qui ne lui en veult bailler de bon cueur^ il en prend par force, Quod nisi aliquis velit ei libenter concedere, violentia rapit. Siniiles suntapro hi qui in hanc vineam intrant vi et dono regura et principum. Jam non oportet audire consilia Ecclesiae , sed vota laïcorum , per quod magnum dedecus infertur eeclesiœ. . .
tertium animal est singularis férus qui depastus est eam. Sunt hi qui jureaffinitatis et consanguinitatis intrant in hac vineam liodic. Iste est mihi singularis amicus , nepos meus , etc. Oportet ei providere. Provides non ecclesiae , sed ei de beneficio et de damnatione œternâ. Dicet quis scrutator forte virorum ccclesiasticorum *, unde per unum est hoc quod sunt quacdam cenobia
ecclesioe et abbaliœ habentcs in rcddilibus xv niilJia Iibrariim , et tamcn tout j chet\ orania cadunt, non potest ibi vivere una duodena monachonim. Consideretis ecclesiam , claustrum , i\oTm\tovi\im: c'est grant pitié \ hoc est miseratione digniim : ita quod mendicantes vererentur non melius conventus suos disponere. Qui diceret qujod illa omnia exponunt in eleemosynis , et certe non ; quia prelati, taliuni locorum sunt parci et ayari sicut parvi diaboli. Hoc igitur significat quod omnia illa bona transeunt per trojs cordelières de V Ave-Maria , per très particulas del'Ave-Maria : scilicct benedicta tu ; secundo in niulieribus ; tertio fructus ventris. Primo benedicta tu : ce sont les grandes pom- ■pes 3 les grandes bragues ; hœc sunt magnae pompge et grandes bragationes ; lisec sunt pompœ et raagni vestium luxus. Si sit abbas , oportet quod habeat mulam cum fraenis argenteis auratis. Dicite pontifices , in fraenis quid facit aurum? Si sit simplex presbiter, quid opus est quod habeat iing pourpoing de uelours-, unum bombiciurn velutinum. Secundo in niulieribus, oportet habere les donnes die ac nocte. Ho nunc n'en gerroit pas une accouchée quum dominus prelalus assit. Oportet habere donnas die ac nocte. Est nunc nulla jaceret puerpcra quin dominus prelatus ecclesif» sit convocatus
de festo : oportet quod teneat puerum in bap* lismo ; si cum pater; quia bene scitur qu'il a la bourse pour fournir à V appointement ; quod crumena pecuuiis repletam habet , quibus abunde satisfacere possit. Ecce quo vadunt bona ecclesiastica. Scito te quod qui rmtrit scortum , perdit substantiam (prov. :xxix) spiritualem , corporalem et tempoialem. Tertio fructus ven- Iris , ce sont les convives et hanquetz. Hsec sunt convivia cuai eum eicquisitis epulis facta. Si in totà civitate iiat ununi banquetura^ opor-* tet quod prius invitetur Domiiius episcopus vel protonotarius : ut ille qui quasi de V leucis venifc
Parisius pro benedicendo lagana *
Duœ rationes quaie tôt habentes bénéficia etiam opulenta, ex eis vivere non possunt , locis nudis et pauperculis reliclis , prima ratio. Quando vado per campos et à longe respicio campanile à demj-couvert ^ une vieille église toute en ruine , semi coopertum , veterem ecclesiaiu minantem ruinam, quero ab aliquo transeunte: Veni , amice , quae est ecclesia ? Pater , est una dives abbatia habens in reddilibus quasi x^n millia. Hé! oii en est l'abbé? ubi est abbas V est in curiâ ; sequitur regem qui dédit ei hanc abbatiani *, et sic modicuni curât de abbatia, monachis famé morientibus. Je passe oultre : ultra bacctranseo. Video aliam ecclesiam ; facio eam-
dem queslionem ; respondctiir : est ecclesia colle^iata fundata pro tôt canonicis ctim magnis redditibiis. He quomodo non aliter disponitnr? an guerre fuernnt causa hiijns ruinœ ? Heu non pater ; sed dominus et prelatus liujus ecclesiap en a bien d'aiiltres; et sic quotannis feruntur ei redditus hujus ecclesise , et non facit aliam meutionem. Secunda ratio quare non potest vivere ex tanto fasciculo beneficiorum , et quia unum inanducat alternnm.