Nobis periculosum est maie obiti man

« dati, si loci rationem neglexerimus, maxi-

« me si sacerdotii mysteria in locis profanis

« ceiebraverimus: propterea quod ea res in-

« dicium hsberet contemptus in célébrante,

« olîendiculum quoque generaret. » A tem-

poribus igitur apostolorum loca fuisse Dco

dicata, quœ a quibusdam oraloria, ab aliis

ecclesiœ dicebnnlur, in quibus populus orare,

verbum Dei audire, synaxim agere et corj)us

Christi sumere consueverat, Paulus aposto-

lus ad Corintliios scribens, Ép. I, cap. ii, te-

stis locupletissimus est. Convenientibus , in-

quit, vobis in ecclesiam audio scissuras esse

inter vos. Et paucis interjeclis : Nunquid

domos non habetis ad manducandum et biben-

diim , aut ecclesiam Dei contemnitis ? Etsi

enim nom^^n ecclesiœ pro tidelium congrega-

tione fréquenter sumatur , hic tamcn ab

Apostolo pro ipso loco, in quem illi cinve-

niebant, usurpari evidens est. Ouem locum

exponens Basilius in Begulis breviorijjus,

iuterrog. 310 , ait : « Quemadmodum ratio

« I on peiiuittit ut vas ullum commune in

« sancla intioferatur , eodem modo etiam

« vetat sancta in domo communi cekbrari. »

Hoc ipsum c nlirmat Augustinus, qua^st. 57

in Levilicum : « i^cclesia dicitur locus quo

« Ecclesia congregatur. Nam Ecclesia liomi-

« nés suuf, de quibus dicitur: nt exhiberel

« sibi gloriosam Ecclesiam. Hanc lann'n vocari

« etiam ipsam domum oration^m, idem Apo-

« stulus lestisesl ubi ait : Nunquid domos non

« habetis ad manducandum et bibendum, aut ec-

« clcsiam Dei contemnitis ? Et hoc quoti.iiauus

« loquendi usus obtinuit, ut ad ecclesiam

« prodire, aut ad ecclesiam confugere non

« dicatur, nisi qui ad locum ipsum parietes-

« que prodierit, vel confugerit , quibus Ec-

« clesiœ congregatio coutinetur. » Ejusdem

apostolici tempoiis aîiud testimonium ad

ecclesiai'um nostrarum originem compro-

baiidam jTofert Nicephnrus, lib. n, cai'. 3.

EGL

hGL

ox Evodio suncti Pelri in Anliochena cathedra successorc, asscrenle in dumo illa, in (jua (-hristus hoc sacrilicium instiluit, ol in (|na S|)iritus sanctns advcnit , taïKjnani in juiina christianoruni ecclesia, Jacohuiii prinunn Hicrosolymorum episcopum consocratinn fuisse , et septeni diaconos ordinalos. Konia item ab apostolis dcdicatas ecclesias eo ipso tenii)orc quo lideni ibi prapdicarc; (MBpernnt , oslendit IJaronius , anno Christ i 57, num. 100. Kxstat in hibtiotheca regin<T; SnecicO codex anti(piissimus, in qno ahquot frat^inenta exdiversis niartyroh)j;iis in unuiii compacta sunt , sinnil cum frat^mento Ordinis Uomani de ritn bajjlismi. In uno autem ex diclis fiai^mcnlis iuec Icjuntur Kalendis Augusti: Romœ, dcdicalio primœ rcclcsiœ a beato Petro coustnictiv et consea'atœ. Eadem verba re|)eriuntur in vclustissimo marlyroloj^iosancti Hioronyminominc insignito, et a Lnca Daeherio loin. IV sui Spicilcfjii cdilo : item(]ue in aho nujier Lncfe evulgalo a viro eruditissimo Francisco Maria Florentino, cni aha consonant ab eodem in notis indicata. Quœ autem fuerit ecclesia prima prœ omnibus in Urbe consecrata, an ea quœ in Ex- (|uiUis titulus Eudoxiœ, sive sancti Pelri ad \'incula })Ostmodum dicta fuit : an titulus Pasloris nunc sanctae Pudentianœ in colle Viminali; an vero alia , idem diligenter exquirit exercit. ii , ad diem primam Angusti, in cfua multa congorit de primi , secundi et terlii sœculi ecclesiis. Eamdem veritatem cuniirmant antiqui Patres. Tertullianus de Idololat.,c3\).l : « Tota die ad hanc partem « zelus tidei p('roral)it ingemens chi'istia- « num ab idolis in ecclesiam veniro, de ad- '< versarii oflicina in domum Dei. » Idem de Yirginibus velandis , lib. xui : « Certe virgi- « nilalem suamin ecclesia abscondant, ijuain « extra ecclesiam celant, limeant extraneos, « revereantur et fratres aut constanter au- « deant et in vicis virgines videri , sicut au- « dent in ecclesiis. » Et dePudicitia, ca[). iv, nefarios quosdam submotos ait , non modo limine, verum omni ecclesiœ tecto. Irenaeus et Origenes altaris et ecclcsiiB meminerunt : ille lib. IV, cap. 20 et Sï; hic homilia 11 in Numéros Zeno Veronensis , sermo de Psat. cxxvi : « Conventus , inquit , eccle- « siarum , quos ad secretam sacramentorum « religionem rediliciorum se|)ta concludunt , « consuetudo nostra domum Dei solita est nuiicupare. » 0|)tatus Milevitanus, lib. ii, ait Donatislas inter ([uadraginla et ({uod excurrit i)asilicas non hidjuisse lucum Romœ ubi colligereiit, id est sacriticium olferrent. Eiiscbius denique lib. vni Eccles. Hist., cap. 2, edicta imperatorum pronuilgata fuisse scriliit (le cvertendis christianoruni ecclesiis , ex (pubus manifeste deducilur cas dudum exslitisse. Facta est Iuec evinsio imperante Diocletiano. Scd et tempore Piiilippi Ca'saris (piin(piaginta et anqjlius ainiis ante Dioclelianum christianos ccch'sias ha uisse ex eo constat (juod idem Eusebius narrât lib. vi, cap. S'p. Cum enim Philippus utpote chrislianus in vigilia Pasclue ecclesiam ingrcdi vellet, ab ecclesi;e aditu ub scelera qi:a)

commiserai ab episcf po exclusus, et non ni.si peracta pdMiitentia admissus fuit : sive id Uouhe coiitigerit sub Fabiano papa, ut putat Haronius, anno 2'i(), sive AntiochifB sub sancto Babyia , ut refcrt auctor Chronici Alcxandrini, ex narratioue Leontii episcopi Anliocheni , et contirmat Chrysostonuis in Orat. de eodem sancto liabyla contra gcntrs, tacifo tamen nomine imperfitoris. Nec desinit testimonia ab bis eliam qui loris sunt. N-un Philo Jiidanis, libro (piem inscripsit de Vita contemplativa, seu de virtutibus supplicum, vilam primorum christianoruni describeris , si lùisebio credimus, lib. ii Hist., caj). 17, et Hieronymo, lib. de Scriptorihus ceclcsiasticis, in singulis corum domiciliis sacellum quoddam fuisse ait, (jUOd .sf?/(nr'«m vocabant, in quo remotis arbitris sanctioris vit;e mysleria peragebant.Lncianus quoqueethnicus, qui apostolorum tcmporibus vixit, res christianorum.ileridcns in Pltilopatre, Critiam f[ucmdam introducif, qui cum ahaliquo lideliumchristianus flcri suaderetur, ab eo deductus est in locum ubi conventus christianoruni agebatur. « Pertransivimus , inquit, fcrreas « portas et œrea limina; mullis autem sup - « ratis scalis, in domuin aurato fastigio insi- « gnem ascendimus, qualera Homorus Me- « nelai fingit esse. Atque ii)se quidem omnia « illa contenii)labar, quœ iusularis ilio ado- « lescens. Video autem non Helenen, me- « hcrcle, sed viros in faciem incliiiatos et « pallescentes. » Scio in dubium revocari a quibusdam criticis an hic dialogus a Luciano scri{)tus sit ; falontur tamon auctoiis esso ejusdem temporis, (jui Tiajano imperatori ob victoriam in Oriente partam bac compositione gralulari voluorit. Est et apud Lampridium de ecclesiis christianoruni luculentum testimonium ; cum enim chiistiani locum quemdam qui [)ul)licus fucrat , ut erigeretur in eo ecclesia , occupassent, popinarii autem dicerent eum sibi deberi , Lampridius ait Alexandrum im|)eratorem rescripsisse, melius esse ut quomodocunque illic Deus coleretur, quam uari poiiinariis. « Quamvis autem et communi usu nullum ponatur discrimen inter templuin et ecc'esiam, primis tamen sa'culis templi nomine non utebantur chrisliani, seJ ecclesiam Templa enim tune vocabantur ingentia aulilicia, in quibus an'malia idolis immo'abanlur.

Hinc beatusHieronyinns, epist. ad lUpai-ium adv. Vigilantium : « Mortuo cadaveii atque « poliuto })raibebant excubias, ut post mulla « sœcula Dormilanlius somniaret, imo eru- « tarot immundissiniam ciM[)u'am, et cum « Juliano pcrsecutore sanctoriun Itasilicas « aut destrueret, aut in templa converteret. » Uinc eliam A'alerianus impcrator, leste Flavio Vopisco, ad senatum scripsit : « Mimr « vos. Patres sancti, tandiu de aperiendis « liJJiis siliyllinis dulutasse, iierinde quasi « in christianoruni ecclesia, et non in tein- « plo omnium dcoium tractarelis. » TcmpJi vero nomen |irimitiv;e Ecclesia' Patres idcàrco non usurpabanl, ut non sol uni à rilibus ellniicorum, sed eliam a vocabulis se abliorrere indicarenl. Alquc ideo gentiles iliud

EGL

identidem inoulcabant, nulla esseCliristianis t('mpla, sectam esse irreligiosam, et qua; niillum coleret Deum, ut testantur iliorimi temporiim scriptores : Arnobius lib. vi Contra r/entes ; Miniiliiis Félix in Octavio ; Lactantius lib. VI divin. Institut., cap. 2;Cleniens Alexanilrinus lib. \uStrom. ; Origenes lib. VIII contra Celsum : qui omnes respondebant nulla Christianis esse templa, qualia apud natioues erant, sublimibus elata fastigiis, quibus putarent Divinitatem concliidi : iiullas habere aras ad ostentalioneni exstruclas : uullas immolare victiiuas, ne(iue thus adolere : Deum islis non indigere, ncc habitare in teraplis manufactis, ut Paulus dixil, Actuumwn, disputans cum Atheniensibus, inipium esse Nurainis inajestatem unius a'diculœ angusliis circurascribere ; cum bomines latius habitant, in nostra mente tem|)luni illi dedicandum esse, in iiostro pectore consecrandum. Sicloquitur Minutius Félix, sic Origenes, sic Lactatitius. Hujus autem elegantissima verba ha^csuntin fuie libri de Ira Dei : « Sit nobis Deus non in lemi)lis, « spd in corde nostro conseciatus. Destruc- « tibilia sunt omnia quœ manu tîunt. Mun- « demus boc templum, quod non furao, non « })ulvere, sed mabs cogitationibus sordida- « lur : quod non cereis ardentibus, sed cla- « ritate acluce sapientiœ illuminalur, » Hoc iiie contra paganos, qui sol.mi externam specieui attendentes, in quo verus Dei cultus consisleret ignorabant. Quod si nomine templi non sacrilega gentium delubra, non dœmonum fana, sed loca Deo vero sacrata intelligantur, in quibus fidèles congreg;iri solcbant ut Deum precarentur, sacra inysteria celebrarent, et alla religionis ofOcia obirent, nemo inficias ibit, sua semper chiistianis fuisse templa, sive conventicula, qua voce Arnobius, lib. iv, Ammianus Marcellinus, lib. XXVII, et alii usi sunt, quocunque tandem nomine vocarentur.

« Sœviente pcrsecutione, cum ab omni prorsus conventuimperatorum ediclis Cbristiani excluderentur, ([uocunque loco poterant ad peragendam synaxim conveniebant.

Testiinonium de hoc perbibet Dioiiysius Alexandrinus apud Eusebiuin lib. vu Histor., ubi, cap. 11, conventus sibi interdictos asseiit, et cap. 22 sicloquitur : « Cumque .< ab omnibus fugaremur, atque oppriine- .< remur, nihilominus tune quoque festas « egimus dies. Quivis locus, m quo varias « asrumnas singillatim pertubmus, ager, « inquam, solitudo, navis, slabulum, car- « cer instar templi ad sacros conventus per- « agendos fuit. » In carceribus sacrificium olferri consuevisse ex actis saiictorum Processi etiMartiniani, Clementis Ancyrani alior imqu' martyrum, passim didicimus : et ex Cypriano qui epist. 5 bortatur clerum ne glomeratim ad martyres in carcere visitandos concurrant, et ut presbyteri qui illi ai)ud confessores offerunt, singuli cum singulis diaconis per vices alternent. Legimus eiiam apuJ Metaphrasten in Vita sancti Luciani, presbyteri et raartyris, quod in die TlieophanicG rogatus a discipulis in carcere

celebravit. Sed cum deesset altare nec metu persecutorum posset inferri, sanctus martyr dixit : mensa vobis erit hoc pectus meum, non futuia Deo minus honesta ea quœ fit ex inanimi materia : templum vero sanctum vos milii eritis me omni ex parte circumdantes ; sacro, igitur, cœtu enm in orbem circumstante , ut scribit Pliilostorgius in lib. II Hist. eccles., cap. iï, tan(iuam jam morientem, Ëcclesi'e sprciem ita siniul et muni ment um eo prœbentc, ne ea qiiœ a piis peragcbantur, viderentur, sacrum egit. seque piimum et alios mysteriorum '"particii)es eifecit. Verba Philostorgii. tacito ejus nomine, ut solet, exscripsit Nice[)horus, lib. VIII, cap. 31. Hune autem Lucianum suœ sectae martyrem Ariani praedicibant, sed ab bac suspicione libérât eum Baronius ann;) 311 et 318, et in notis ad Mailyrologium. Aj)ollonius lîrixiensis episcopns in sindono cœlitus demissa raissam in carcere celebravit, ut re;ert exMombritio BoUandus, die 15 Februarii. llomœ clam celebrandi locum pra> bebant ampli recessus subterranei in cryplis arenariis ; a quibus tamen excludebahtur, cum vehementior persecutio urgebat, ut docent litterœ Cornelii papœ ad Lupicinum episcopum Vienncnsem. » (Hic card. Bona describit Romanas Catacumbas, sed nos prœtermittimus banc descriptionem ut pote alibi jam suilîcienter expressam.j — Voyez Catacomkes.

« Sed bis omissis, ait card. Bona, revertor ad templa quee, ubi feliciora illuxerunt tera- ]iora, ad honorem veri Dei, tum a Constantino imperatore, tum ab Helena ejus matre, tum ab aliis eorum exemplo ubique gentium exstructa sunt, ut Eusebius in Historia et in Vita Constantini, Nicephorus lib. viii, cap. 30, et alii passim ecclesiastici scriptores recensent. Tune magnifica illis nomina a sanctis Palribus tributa sunt. Dicebsntup enim evangelica auctoritate domiis Dei et domus orationis, tanquam locus ad colendum et orandum Deum specialiter deputatus. A (ireecis kyriaca, a Latinis dominica dicta sjnt : cujus nomenckiturœ rationem rcddit Eusebius oratione de Laudibus Constantini, cap. 17 : « In urbibus, inquit, ac pagis, in « agris ac desertis barbarorum locis fana ac « delubra in honorem uniu's omnium Régis « ac Domini dedicavit, unde etiamDomiiii voce cabulo honorata sunt, non ab hominibus, « sed ab ipso omnium Domino cognomentum « sortita. Abeo(piippe(/o//u'/u>aai»pellantur. » Antiochiœ nobdissimum templum fuisse, quod Dominicum aiiream vocabatur, tradifc Hieronymus in Chronico. Cyprianus, lib. de Opère et Eleemos., ma'ronam divitem repreliendit, quœ in doiiiinicum sine sacrificio ibat. Faclas cœdes in dominica et altare de dominico sublatum conque;untur Marcellinus et Faustinus presbyteri Lucifeiiani partis schismaticœ adversus Damasum iri libello Precum ad imperatores. Régula sancti Pachoraii, cap. 5V : « Si nécessitas inapule- « rit ut mouaclius foris maneat, vel in do- « minico manebit vel in monasterio ejus- « dcm lidei. » Augustinus, lib. x.x.ii de Civi-

EGL

tate Dei, cap. 10, mcmorias appellat dicens : « Nos mnrtyribiis nostris non tein[)la sicut « (liis, sec] meinorias , sicut liominibus mor- « tiiis, (|uorum a;ui(l Deum viviint S[)iiitus, a fabricanius. » À G rancis mnrltjria nuncupanlur, ([u;c in lioriorem martyruin crccta sunt. Eusrbiiis, lib. m de Vita Constantini, cap. 48, scribit Constanlinojjoliui uiixiniis ab oo niarlyriis ornalam fuisse. In aclis concilii Chalccdoneusis sa^pc niemoratur martyriuni sanctissimœ et pulchre victricis martyris Kupheini<p, in que illud celebratuin est. Marcus diaconusin Vita sancti Pnrpiiyiii : «Cuin ei oecurrisscm in gradibus niartyrii. » Et infra:«lvimusin martyrium gloriosi mar- « tyris Timothei. » Agit de hacvocc Haronius in notis ad Martyrologium, die 6 Julii. In eodem Martyrologio locus, in quo pluia martyrum côrpora sejtulta sunt, concilia martyrum nuncupatur die ^.i Junii. Synodus Laodicena, can. 9, staluit ne lileies oralionis causa eant in cœmeteria, aul qu;i3 dicuntur martyria ha?reticorum. Sic apostolia, dicebantur, quœ a[)0st lorum ; et prophetca quœ prophetarum memoriœ dicata erant.

Sozomenus, lib. vni, cap. 17 : « Kidinus con- « sul^ris m suburbio Chalce;!onis raagnara « ecclesiam in lioiiorcm Pétri et Pauli exstruxit, et apostoliiim ab ipsis ;iii[)ellavit. » Theodorus lector, lib. i : « Reliauiœ sancti « Samuelis in ejus propheteo sunt i)Ositce. » Eucteria quoque et proseucteria a Grœcis, a Latinis oratoria omnes ecclesiœ sœfiius vocantur : qua3 vero am|)liores et augustiores sunt, usus obtinuit, ut basilicœ nominentur : quanivis nonnulli quascunque ecclesias basidcas vocent. Occurrit passim hoc nomenapud Hieronymim, Augustinum, Paulinum et alios ; quod a gentilibus, ut alia multa, acceplum est. Erant enim basilicœ regum habitacula vel [)ublica redificia, in quibus judicia exerceri, atque a mercatoribus et nuuimulariis negotia tractari solebant, quorum structuram describit Vitruvius lib. v ; demum ea vox ecclesiis christianorum tributa est, vel propter œdilicii magnificenliam, vel (juia ibi, ut ait Isidorus, lib. xv Origin., cap. '••, Régi omnium Deo Cidtus et sacrilicia otieruntur : vel quia profanœ basilicœ in eccesias Christi conversa sunt, ad quod alludi re videtur Ausonius in gratiarum actione ad (iratianum Augustum j)ro suocons'datu dicens : « Basilica olini nego- « liis plciia, nunc volis pro tua salute sus- « ceptis. » Tituli denique dicuntur, utapud Anastasium in Marcello papa : « Hic viginti « quinque litulos in urbe Koma constituit « pro()tei' baplismum et pœnifentiam, et << pi'opter martyrum sf'pulluras. «Prudentius, liym. xii de Coronis :

Parle alia lilulu:n Paiili via serval Oslieusis.

« Mos olini Christianorum fuit, ut cum ab elhnicis lidei causa vcxabanlur, in areis et cœineteriis , in quibus martyrum corjtoia quiescebant, ad s^\ iidxim peragcndam convenireiit, ut supra osliTidimus : po>tquam vero i>ei niiiu exstinctis tyrannis cl prolligalo ethnicismo, Kunianum imperium crucis glo-

riam agnovil ; cura jam liceret palam et ubique Christo Deo erigere lempla, in iis prœcij)ue locis excitari cœperunt, in quibus paulo antc congregari, et clam mysteria celebrare consueverant : atque in<le originera traxisse mihi videtur celeberrimus et inviolaiiilis Ecclesiœ ritus, ut sine martyrum reliquiis nullum templiun nullumve allare aHliOcetur.

Cœpit hic primum in EcclesiaUomana observari, et ab ea ad alias dimanavit. De Felice I, summo pontitice, sic scribit Anastasius : « Hic constituit supra sepulcra aut raemorias '( martyrum raissas celebrari ; » quia fortassis de hoc legem edidit, ne aliter lieri {)osset. Prudcntius poslquam locum desciipsit, in quo repositum fuit sancti martyris Hippolyti corpus, iia canit :

111a sacraiiionli donalrix mcnsa, eademque Cuslos fiila sui iiuulyris apposita.

Serval ad celcriii ^.pein Judlcis ossa sepulcro, Pascil ilcm sanclis Tibricolas dapil'us.

Concinit Prudentio PauJinus Natali ix. sancti Felicis :

Speclant de superis altaria Iota fenesiris, Su!) quibus intushabenlsancloriim corporasedem, Naiinjua el apostolici cineres sub culile mcnsa Deposlti, placituni Cbristo spiraiiiis odorem Pulveris inler sancla sacri libaniiiia reddunt.

« Idem initio ejùstolœ 11, ad Severum, reliquias ad basilicam dedicandam necessarias esse asserit , eique mittit ad hune affectum particulara ligni sanctœ ciucis. Ambrosius, epist. 5i, ad Marcellinam sororera : « Cum « basilicam, inquit, dedicare vellem, mihi « tanquam uno ore interpellare cœperunt dite centes, sicut in Romana, sic basilicam de- « dices. Respondi , faciam si martyrum reli- « quias invenero. » Invenit autem sanctorum Gervasii et Protasii corpora , et basilicam Romano more dedicavit. Idem imtio libri de Hortatione ad virrjinitatem de reliquiis saiTctorum Vitalis et Agricolœ sermonem habens ait : « Munera salutis accii)ite, « quœ nunc sub sacris altaribus recondun- « tur. » Hieronymus adversus Vigilantium, qui aususest martyrum cuit um impiisscriptis convellere: «Maie ergo facit Romanus episco- « pus, qui super mortuorum horainum Pétri « et Pauli secundum nos ossa veneranda , « secundum te vilera pulvisculum , olfert « Domino sacrilicia, et tumulos eurinn Christi « arbitratur altaria. » Augustinus, lib. xx , contra Faustum Manichœum , cap. 21 : « Po- « pulus cliristianus memorias martyrum re- « iigiosa solenniitate concélébrât , et ad exci- « tandam imitationem, et ut mei'itis eorura « consocietur, al(iue oralionibus adjiivetur : « ita tamen ut nulli martyrum, sed i|)si Deo « martyrum safrilicenuis, quamvis in memo- « riis niaityrum conslituanms altaria. » Et scrmone 113, dr divcrsis, qui est de sancto Cypriano, eleganler ostendit templum ibi conslruclum, in quo sanguis Christi biltitur, ubi et ille suum fudil. (irogorius Magnus , lil). VI, e[)ist i5, Leoniio Aripiinensi facullaiciu Iribuit ecclesiam dedicandi , « in qua, a iuqiiil , reliipiiar'um sancluarium volumus « cullocari. » Et infra, ej)ist. 50, e[iiscopo

EGL

Santoneiisi rcliquias miftit pro consecrnmlis altaribus. A'-ïit do cadeiu re, lib. vu , indicl. 2, epist ll,l-2,~^73,7!i-, b^o; lib. ix, ep. 26 ; lih x, eitist. 12, et liijro i Dialog., cap. 10. Giegoriu< Turonoiisis in Vita sancti Seiiocli abbatis, « erocto altari , et loculo in eo ad re- « ci icndas sanctoruni reliquias pra^parato, « ad benedicomluni invitât episcopum.)^ Apud Sozonienuni, lib. v, rai). ^ : « Zeno episcopus « (iaz.-çecclesianiaMlilicavitjaltareineacrexit, « ibique reposait reliquias martyruni. wTheoplianes /»/««//» /(//(ofactarefert aiuulConstantinopolim encœmia ai)Ostûlorum , et rccondila lipsana Andréa? et Lucœ apostolorum, ([u.e solcmni pompa a Menna episcopo in tcnq)lum delata sunt. Cuni vero hic mos ab icononiacliis convelli et abrogai'i cœpisset , septima synodus , can. 7, slatuit , ut quœcunque tenipla sine martyrum reliquiis consecrala érant, in iis reliquiœ cum |)recii>us consuetis ponercîitur : et si quis templura sine reliquiis consecraret, de[)oneretur, tanquam transgresser ecciesiastic.ir ini traditionuni. Hujns christianœ consuetudinis testis est vel invitus vir inipius et cluistiano nornini infensissimus Eunapiiis Sadinius,qui in Mdcsio !ani Serapidis ruinani deiîlorans, ibi monachos introductos, et martyrum rerKjuias collocatas rabiosissime exag-;era^ Quod si ab!qua sacel'a sive oratoria in viHis erigeliantur , consiliura Epaunense, can. 25, proliibuit ne rcliquire sanctorum in illis collucarentur , nisi clericos vicinœ parochias adesse contingeret, qui sacris cincril)us psallendi frequentia famularentur. Lego etiam apud Tlieodoretum et Sozomcnum erecla quandoijue templa sujier tumulos confessol'um. 111e euim in Hist. religiosa, cap. '2\, loculo Zebinœ monaclii maximum templum inaedificatum scribit. Hic lib. viii Eccles. Hist., ca;). 19, de sancto Nilamnone raonacho agens, qui moi'tem a Deo impetraverat, ne onus episcojiale subirot, ait : « Templum « super ejus se[)ulcrum indigent construxe- « runt. » Antiquissima tamen et ubique recepta consueludo fert, ut martyrum reliquiœ in altarium coiisecralione adhibeantur, quorum animos sub allari Dei Joannes in cœlis vidit, cap. yi A])Ocalypsis. Hœc autem raartyl'um veneralio ex eo dogmate lid i orta est , quœ sanctorum communionem crediraus et l'atemur. Fidèles etenim, ut hoc iactis protiteremur, in iis locis ad orationem et ad d vina mysteria participanda conveniebant, in quibus sanctorum lipsana posita erant. Per illa siquidem rejirœsentatur Ecclesia triumplians, quœ sic aliquo modo cum militanti communicat , et sacrificio nostro intcrest. Nam iicet ij»sa lipsana et ossa sanctorum absente anima sensu careant, resjjcctum nihilominus dicunt ad animam quœ in cœlis est, et ipsis inest semen quoddam resurrectionis et œternilatis. »

La notice suivante, extraite de la Notilia ecclesiastica sœculi ii , dissertât. 10, de Cabassut, est donnée comme elle a été écrite par l'auteur. Elle renferme dos renseigne-

ments lort intéressants : nous la considérons comme un excellent document à consulter.

1. « Veleres ecclesiœ, illœ saltera quœ ob amplitudinem ethominum contluentium f.equentiam , basilicœ vocab;mtur , quatuor constabant partibus: quarum prima, quœingressuris ol)via erat, (jraM^e pronaon, npôvy.oj. Latine vcstibulum seu ])orlicus dicebalur, atque pro Ibribus ecclesiœ structa erat : non tamon sacra censebatwr, etsi sacrœ structurie proxime adjaceret. Secuuda pars GrœcevaO?, latine mrvis, s(;u gremium denominabatur : hue populus ad diviiia oOlcia conveniel)at. Tertia pars aliquot gradibus supra navim assurgensGrœce dicebatur ay.ê-.jv, deducta voce ab àvaÇaîvnv quod esl asccndere, latine vero siKjfjestuin nominabatur. Isto ex loco Scripturœ sacrœ ad populum legebantur,et serinones a conciunatoribus, e|)iscoporum constitutiones, imperatorum etiam edicta quandoque promulgab:intur, psalmi etiam solemniter concinebantjr, aliœciue divini officii partes. Frustra igitur vir quidam doctissiraus chorum ab ambone sejungit : cui refelleudo sudiciat Laodicenus canon 15 : « Non 0[!ortere prœter canonicos canlores, qui andjonem ascendunt, et ex membrana legunt, aliquos alios cancre in ecclesia. » Quarta denique pars ecclesiœ Grœcis Izpa-.thv necnon c/.'/;c/.(T7ripi.ov, itcmque t'spôv prttia. , Latiuis sanctuarium, sacrarium, sanctum altare dicebatur, eoque loco divina mysteria et sacrificia solemni rilu cclebranantur

2. « Ut autem singillatim quos diximus partes exploreîiius. Vcstibulum ac porticus nihil aliud erat quam tectum humilioris situs, ab ecclesiœ tecto ; 6|uod sublimius erat distinctum ; columnis aut arcubus suflfultum, qualia visuntur ante plerasque Romœ basilicas sacras. Hic locus cum non esset mûris conclusus, ventis et solaribus raJiis pervius et apertus erat. Hic assentiri minime possum scriptori, tametsi peritissimo, qui pœnitentiura secundœ classis, hoe est auditorum stationem in illa porticu colljcat ; depellitiju(i ab ea primum, hoc est tlentiura ordinem, quos ad aream sub dio vult omnino ablegaios. In primis enira certum indu- 1) talumque est, auditores pœnitentes fuisse intLis ecclesiam admissos, eorumque stationem ideo dictam audientium fuisse, quia lectiones Scripturarura au.iebant, quœ divinuiii prœcedeijant oificium; et finitis lectionibus psalmodiam, deinde missam catechumenorum diclam,postmoiium Evangelii cantum, postremo evangelicam prœdicationem (iistinct ' et intebigibiliter audiebant ; et posl aliquos sacerdotum procès suj)er istis ])ronuntialas, foras voce diacnni dimittebanlur. At nihil horum sub porticu fiobat, aut iieri audirique polcrat, sed intra ecclesiœ fores et limina. Prœterea quis nesciat distinc'as fuisse àlugontibus auditorum stationes? At veroinnumeris et pors|)icuis priscorum Patrum testificationibusliquido constat hentium seu lugejitium locum fuisse ad fores ecclesiœ, quarum tamen limon Irunsilire. vetabautur. Al vero ut ad metam illamaudito-

KGL

li>!8

rc'S se sisterenl, transilioiida [iriiimin t'is portions erat ; ({iiipf'e (fiia; ibrihus illis uitjcda ecat. Oinissis testibus aliis iiimiiiuMis audiaiiHis caii.ll. Ciregorii Neocc-psariensis, aut si quis sit aliiis ejus auctor, gravis certe et anti({iiitatc Ycnerantiiis , ri T^pÔT-Ao^-jtT'.ç e-.i ta? ■K-Jkn; Toô sùzTïjptoy fVrtv, « llclijs cxlra jaiiiiani oratorii est. » Dt'inde siibjunyit , ri ù/.pô'xcr ç è'j'joot -ô^ TZ'J'kr]; t'v T'7) V2<p0rii<t, « Auditio iiiti'a portail) in uartliecc » Non igitur ois |)ortani, ad quam jinrùcus pertini;el)at,se(l iiitiis eam- (lem, s u intra oratoriuin in qiio canlabaiitiir divina oflicia, legebantur divinœ Sci'ipluno, pronuntiabautur de puli-ito ad jjlebcin scrinones ; qiiaruin omnium rorum auditioni obstrictum crat genus pœniteniium socund;nn, boc est aiiditores.Similitcr IJasilius ad Àinp/tilochiuin can. o(), da voluntario bomicida, qucm ante omnia stationi lletus per ({uatirieunium addicit, sic dccernit : « Débet (pialuor ainiis dellere stans extra fores oratorii. » Itemque de ineestuoso qui proi)riam sororem vitiavit : « Triennio delleat staus ad l'ores domus oratoriiG. » Non igitur réuni ordinis llentium amandat procul extra oratorii valvas ad arcam abquam sub dio, sed >tationem ad oratorii valvas assignat, et eaiioni satisfit, si propter januam consistât, duin Umen oratorii non irausibat. Et vero si pœnitentibus istiusniodi orandum sub dio faisset, periclitandum ilHs de morte fuisset ingruente imbrium vi,aliave tempestate.

3. « Ingrcssis ecclesiœ januas primum occurrebat pars illa navis (juœ narthcx dicebatnr, eratque pœniientiuni auditorum statio. Toto enim cœlo aberrarunt qui nartbecera aiubtorum locum ac stationem existiniarniit esse porticum extra ecclesiœ saneta; ambitum et laquearia structam, tectoque liumiliorein : satis enim supeique jani ostensum est, an- (i. tores constitisse intus sacram eccltsiam, Ih'nt sque in ipso vcstibulo seu porticu. Sajiientius itaque locum Clregorii NeocœséTrieiisis èv to) yucOh i, lîaionius, (om. H, ad ann. Cbrisli 2G3, n. iiO, sic exponit, in loco (f.icin nartheca vocanl, scii in fenda : quam viilgaris interpres, (jui mullis froudi fuit, dnm verlil in porticu. Hujusce vero denomiiiationis causam congruentem nullam video, [)rceter eam quam tradit Joannes Ak-ursius in suo Lexico (jrœcobnrbaro : « Quia, inquit, ibi [HX'iiiti'iitinm statio erat sub eccle- « siasticie disciplinée censurée ferula : id « enim, id est fcrulam, sonat narthcx. Fleii- « tes auiem, quasi projectitii et alieni ab in- « gressu ecclesiœ manuuiiique impositione « sacerdotali, non dignabaiitur nomiiic lil;o- « rum sujj ferula constitutorum, juxta illud « Pauli Hebr. xii : » Quod si extra disci[»linaiu estis ; ergo ad dtiTi, et non lilii estis.

k. « Audieiites piLMiiteiites loco intus ecclesiam aulccedebat aliorum pajniteutium Oi'do, qui y-oT^inr-jfjiejot , id est substrati sou prostrati dicebantur. At([ue isti simulque audieiites una cum catecbumonis atc^ue energumenis, ad vocem diaconi pioclamantis : « Excant (|ui non communicaiit, de ecilesia ; «ante olleilorium discedebanl : reinauentibus taineii adusqnc (inem colleclie pœ-

nitentibus (pinrîa'classis, qui grœceawEffr&jTîj, latine cousistcntci nuncujiabantur ; eorumque statio ac ordo, irûo-rKo-t,-, id est consi^ stenlia quarti generis [xenitent'uin , qui a terj;o popiili ad Eucbaristiœ participationem admissi, exsortes tamen crant sacrio communionis. Qiia' idtiina populi versus sacrariurn statio, a Hasiiio dicitur pjOiuf, id esi participatio, nimirum communionis.

o. « Navim ingressis occursabat tabulatum, aut murus intermedius virorum stationem a feminis dirimens, pertingensque a I*riniis ecclosiœ foribus adusque ambonem et sancluarium. Ex utrâque parte janua occurrebat, cujus prœfectura incumbebat ex parte feminarum ostiarire diaconisstc. Janu<B vero, qure viris aditum aperiebat, custodia pênes ostiarios clericos erat. In hisce scxuum separationibus ordines utraque ex parte serval)antur p<i.'iiileiitiuin et [)arliei[)aritium, a iiobis jam coinmemorati ; quibus ex parte feminarum adjungcbantur sacrre virgines aii intimam sta'ioneiii sanetuario proximiorem: sicut expaite virori.m intima occupabant monachi , quo terapore pro|)rias ecclesias non babebant , ut ex Dionysii llierarchia ecclcsia<tica , et ex Ambrosii Ad virç/incrst lapsam epistola colligitur. Per geminaetiam " navis-seu grcmii latera, in quibusdam ecclesiis producebaiitur bine inde portions arcubus vel columnis sutfultœ, intra qiias distincta erant saceila seu oratoria, ai secrelius, si luberet, oranduii.i : ut commémorât Paulinus in Epistola ad Sevcruin, in quibus altaria erecta erant. Soribit etiam Anibrosius Epi.st. 99 ad virgincm Mnrcelliuam sororem suam, postq^iam tumultum grapbice desoripsit ab ariana impératrice Justina contatum adversus ipsummet Arabrosium ei)isco})um,quem })lebs Medioianensis studiose oustodiebat in: rabasilicam sacram quam Justina furens sanoto episoopo et ortiiodoxis eripi, et Arianis tradi, immissis intra illam armatis, contendeijat : « Postquam de;num Juslin.-eti- « lius Wdendnianus imperator |)acem de- « uuntiari, militesque extra basilioam occu- « patam jiedes elferre jussit, soribit Ainb:o- « sius, in illa communi tideiium la-ttia, mi- « lites ipsos irruentes in alaiia osculis si- « gniticasse pacis indic'a. » Igitur non uiiicum stabat iiilra id templum altare, sed plura liinc inde dispeisa. His adde, majus altare, quod erectum intus sanctuarium erat, fuisse armatis inaocessum, et caiicollis oircumclusum, illuc enim aliis quibusl.bet (|uam saccrdolibus et sacris diaconis aoeedere nefas ei-at. Altaiia itaque illa, quibus nova pacis deimiitiatione la'tantes milites uscula ligebaiil, inferius [ler circuitum navis collocata erant, et hiiu-, inde dis[ersa. Magnus jira'ter'.'a Rom;e [xnitifex Gregorius 1, lib. I, cpist. 50 ;.il Palladium meminit ecclesice cujusdam, qu;e tredeciin altaria c.ontincliat. (juorsum vero tôt altana, si semet ;iuntaxat intra uiuuu ecclesiam licebat otferrc sacriticium, utnonnulli putaverunt.

9. « Altéra ecclesia^ pars erat, utilictume^t, ainbon, cliorus nunirum mnro ciroumscplus, ud ([uem gradibus aliijuot ascendebatur ex

EGL