IJ
paululum subjecta navi. Situs erat air.bonis intermedius navi et sanctu;îrio. Ex amboiie minores clerici psallebant, ut liqiiet ex prœcitalo canoneLaoJiceno 15. Ilemque Cartliaginensis quarti concilii can. 10, et ex Romano sub sancto Gregorio anni 595. Ibideiu diaconus solemiiiter in missa sanctum concinebat evangelium, proclamabantur episcoporum edicta et jussiones , denuntiabantur excommunicati, recitabantur ex diptychis fidelium tum viventium tum defunctbrum noniina , legebantur a clericis lectoribus sacri libri, atque ad popuium sermones habebantur. Supersunt Komœ integri duo vetustissimi ambones quos preesens dum essera incoinitatu eminentissimi cardinalis Hieronynii Grimaldi Aquisextiensis archiepiscopi, exacte observavi. Horum unus est in ecclesia sancti Clementis, papœ et martjris ad Amphitheatrum; alter in ecclesia Sinctorura martyrum Nerii et Achillei. Piior ille amboii duo continet pulpita, singula ulrique latrri cohiFrentia , cum unicuni fil sanctorum Nerei et Achillei puli)itum muro navis coha?rens.
7. « Quatuor ut plurimura erant in ambonibus portœ, ex quibus geminœ ad navira spoctantes vocabantur iLpoLixi, speciosœ, aliee pariter geminœ ad sanctuarium preebentes ingrcssura , dicebantur âyr/t TrûXai, porlœ s(uictœ. Istarum cura et ciistodia subdiaconis incumbebat , quibus prohibent synodi Ltodicenœ canones 21 et 22 ab liis januis discedere, atque eisdem vêtant in sanctuarium et diaconium se ingerere.
8. « In ecclesiis Graecorum locus erat amboni et sanctuario intermedius , qui nunc aMls'iv, nunc <7w>£y?, nunc aûliu legitur ai>pellatus : eratque ambone seu choro paucis ahquot gradibus elevatior : atque eousqiie ad eucharistiam participandam pro- Cf'debant laici, et cum eis clerici, qui ob aliquam cuipam fuerant ad laicam ledac i counuuniônem. Qua de re traclatum fuit in dissertatione 5 de veteribus oiim in sacra Euchaiistia adhibitis ritibus.
« Solea itaque interjacebat interambonem et sanctuarii cancellos. In hisce objectis sanctuario cancellis erant apud Grœcos dictae sacrœ portœ. Mihi quidem adhuc incompertum est, utrum tempore Ghalcedonensis syno :i , senatus, (jui ante cancellos considebat, esset intus an extra cancellos; an in sanctuario, an in solea. Gerte vel principium ambitione, vel cleri socordia factum luerat, ut jjrincipes priinum, deinde optimales auLi?, milita s bi indebita in ecclesiis Gcêecoriim prœriiiercnt; ut addiscimus (sx congressu Theodosii Senioris cum Ambrosio Mediolanensi episcopo, coram quo suam ille excu.sat in sanctuario prœsentiam, eo quod nescivissel usum cœteraruma Gonstantinopolitana ecclesiarmn, in qua patriarcha Nectarius ipsum in sanctuario voluerat residcre.
Persiiecta eliam est Nicolai Romae pontiticis exi)ostulatio apud Michaeleiu Orientis imperatorem, qui etiam inter sacra olhcia Constaiitinopolitanum patriarchamad suos pedes objicere non verebatur. Kcfert iiistor.icus.
Nicolas soliuni imperatoris inlra Constantinopolis ecelesiam longe eminentius fuisse patriarchali sede. Illa sane Ghalcedonensis œcumrnicœ synodi expressio, actione 1 :
Residentibus magnificentissimis et gloriosissimis judicibus, et amplissimo senatu in medio ante cancellos sanctissimi altaris.
ev T&J ftïfT'o TrpoTwv y.xyxi'k'k'iiM toû (/.ytozccro-j Ôuataff-
Tïioeou vidobitur ambigua, num intra, vel extra sacros cancellos sederent illi magislratus. Sed tamen mirum est, si sanctuarium ecclesiœ Ghalcedonensis tantpe fuisset amplitudinis, utanibitu suo tanimultos antistites, tinquam numeiosam oplimatum et scnaiorum mult tudinem coniplecli posset.
9. « Quartœ demum ecclesiœ partis diver.«a eralit noinina , sanctuarium , secretarium, tribunal, sancta sanr^oritm Latinis; Grœcis Vero lepot.- LOI, liph-J f^rt^ot., tk âyta twv u'/im'j,
«yatoTflctov , cratquo pars ecclesiœ sacratissima penitissimaque. Hujus in medio situm erat sub tabernaculo altare primatum, ad quod sacerdos sacrum celebrans stabat facie ad populura versa : q :o etiam situ pleraque adhuc Uomœ visuntur altaria, prœcipua nimiium quinque basilicarura prœcellentiuni , quœ pafriarchales nuncupantur. Lateranensis , Pétri in Vaticano, Pauli in via Ostiensi , sanctœ Mariœ Majoris in Ksquiliis, et Laurentii in agro Verano, prœtereaqueCœciliœ tiansTiberim,Sab.nœ, Alexii, Pancratii, Eustachii, iSerei atque Achillei. Tabernaculum vero allari su;;erpositura, fornix erat lapidea aut ex métallo quatuur columnis su-tentata, qualis etiam nunc visitur in âltaribus jam memolat.s. Eidem etiam nomen ciborii promiscue a Grœcis et La'inis tribuitur, ut pa^sim legitur in libro Pontiticum Anastasii. Germanus insup r Gonstantinopolis episcopus istud dcscribit, constans superne ampla testudine, et quatuor ioferne columnis aitare ambienlibus. Quin etiam huic voci Grœcam tribuit etymologiam a xi^of seu wêujTÔ,-, id est arca, et wpy.v, quod est videra, quasi sit arca visionis , seu manifestationis Domini Salvatoris. Latini vero ducunt a cibo id nomen, hoc est ab Eucharistico pane, quo ad perennem vitamalimur. Simile in prœcedenti disse; talione vidimus de orario , cujus etymon Grœci , Latinique singuli ad propriam lingtiam rei'erunt. Nec desunt qui voceni m.sterium, alii ad Grœcam, alii ad H; braicam originem référant; hi ad radicem satar, alii ad Grœcum /xûu quœ utraque vox signiQcat abscondere, clauaere et hebraice mistar, abscondituin, rcs abdita, uiide iiicilGdeducUur 7ny s ternim.
« 10. Sanctuarium poi'io ii)sum, interjeclis cancellis, a reli [ua Ecclesia fuisse divisum, non modo Ira :it Ghalcedone.ise concilium, sed etiam meminit Gregorius Nazian/.enus /.lyxlido; canccUi, orat. 150, ex quo verbum Dei po[)ulo prœdicabat. Eusebius etiam Gœsariensis lib x Hist. eccl., c. 4, loquens de structura basilicœ Tyri, a Paulino ejusdem civitatis episcopo dedicatœ, hœc dicit : « Locus erat sanctuarii in speciem quadra- « tain columnis sublimibus undique circum-
12il
ECL
EGL
« seplus,quarum metlia iiitervalla inslerslitiis «ex ligno instar rctisaut transeniuo caiicel- « latis 111 incdiocroiii et a'quahilciii lunj^itudi- « nom circumclusa. » Ad(lit(iuc : « allare in « sanctuarii nieditullio siliiin fuisse. » Ibi- (lem(|ue adjungit : « A frontc liujus tenipli po- « silum fuisse fontein ul)eres aquas profun- « denteni, adijueni inanus abluebant ([uicuiii- « quclocum sacrum ingressuri eiant.» l'aulinuseliam Noianus episcopus alioruinnieminit fontium, ad intrditnin eccicsiaruin constitntorum , epist. 31 ad Aletiuni ; quibus arguitiir, consuetudinem religiosain , quani Judœi servabant, nianus ablucndi ante sacras preces, quani refeit Aristeas, bb. de Se[)tuaginta interpretibus, ad primos quoque Christianos pcivasisse, ideoque solitos fontes pro foribus ecclesiciruni collocare.
11. '< PrcCterea ita disponebatur ecclesiarum situs, ut ad orientein spectarent. Cleraens papa et niarlvr de ect lesiœ structura loquens hb. ii Constitutionum, c. G : c Pri- « muiiKjuideni, inquit, sit l(;nga et ad orien- « teni conversa. » Hoc idem signiticat Tertullianus adversusValentinum c. ii. Idemque asserit Paulinus in relata ad Severum epist. 12. Hoc idfni atte^tatur loco citato Eusebius, de structura me.i oratic Tyri eiclesiee. Qui prœterea lib. m ^'itœ Constantini, cap. 3G, describens funciatum a Maguo Constantino in loco Dominicœ Uesurrectionis teinplum, très illius partes ad Orientera prospexisse perhilJêt. Tenipli quoque Salomonis anteriorem parlera solis ortutn prospexisse testanlur oculati testes Aristeas, et Josephus, at([ue ex hoi ura testiticatione Ribera , in opère suo de Terafilo Judaico, et Baronius ad annum Cliristi 57, numéro 103. Quin etiaai qiiaiu plurirais veteruraauctorum testiticatioliibws convincitur, i eligiosum apud Roman(js fuisse ante prœdicatara Christi lidem, ut quatenus tieri posset, dura falsis numinibus cultuni adîiibebant aut sacriticabant, id agerent converso ad orlum aspectu. Hune rituiu Nuniam regem Romanis deos invocantibus [trœscripsisse tradit Plularchus in ipsius \ ita. Eodera referunlur lu Virgilii versus lib. VIII yEneid. :
Surgit et setherei spectans orienlia solis Luinina, rite cavis umlam de llumiiie palinis Suslulil, ac talcs t'iruiuiil ad x'ihora votes.
Ejusdem ritus idem pariter meminit yEneid. lib. XII :
llli ad siirgeiilom conversi lumina solem Dant IVuges maiiibus salsas.
Que loco Scrvius ait : « Discij)linara cœro- « moniarum secutusest, ut oru^item spt'C- « tate diceret eum, qui esset precalurus. » His adde Ovidium lib. iv Fast. :
His dea placanda est, hajc lu conversus ad orlum IMc qualer.
Sed et Vitruvius De templorura Architectura lib. iv, cap. 5, li.cc [)rodit : « J'^des au- « tem sacrœ dcoriun immorlalinni ad regio- « nés quas spectare délient, sic crunt con- « stituenda;, uti, si riulla ratio im[)(.'dive(it. « liberaque fuurit potestas , <T(lis signum
« quod erit in cella collocatum, spectet ail « vesftertinam cteli regionem,ut qui adierinl « ad aram immolantes, aul sacra facientes « spectent ad partein cœli orientis, et sirau- « lacrum quod erit in a?de. Et ita vota sus- « cipientes contueaiitur œdein et orientein « cœli. » Quo etiam argumcnto Tertullianus in Apologetico dicit : « Sed et plerique '( vestrum alfrclalione aliquando cœlestia « adorandi, ad solis ortura labia vibratis. » Hue pertinet dictum istud Latini Pacati in Panegyric. >< Ut divinis rébus opérantes in « eain cœli plagain ora convertimus a qua lucis exordium est. »
« Denique Clemens Alexandrinus lib. vu Stroinatuin, soleinnem plane fuisse hanc ad Orientera couversionem in actibus ad religionera spectantibus in.iicat.
12. « In sanctnario, preeter intermedium altare, gcmin;e hinc inde raensœ collocatœ erant,'qua!es etiara nunc conspiciuntur raarniorcce ni sanctuario coraraeraor.itae sanctorura maityruiu Nerei et Achillei Ecclesiee. In ea quœ ad lœvam erat reponebantur vasa sacra cum suis velis, siraulque panis consecrationi, sacrœque comraunioni destinatus, par, ira etiara eulogiis post sacram synaxira distribuendis assignatus. Mensam istam Grœci TTooSefftv id est propositionem, et Sta/.ovcr.v vocant, cujus accessum etiara ipsis subdiaconis, necnon sacrorura vasorura contactura iiiterdicit Laodicena synodus canon. 21. In altéra ad dexteram erecta raensa reponebantur sacra episcopi vel sacerdotis sacrificaturi vestimenta.
13. « Per interiorem sanctuarii circuitum dis| ositee erant exedree pro sacerdotibus, atqae his editior catliedra episcopalis in medio ac intimo sanctuarii heiuicyclo e regione altaris ; adeo ut sedens ejiiscopus et aitare et p:)pulura recta prospicere*. Hujusmodi viMtur solium , in illo sanctorura Nerei et Achillei sanctuario ex quo sanctus papa Gregorius ( ut ipse de se jierliibet) sernionera oiiin oii; hurum martyrum natalitio ad poi)uluiii habuit. Propter quas venerandcB autiquitatis vestgia, sedulo adraonuit, insculptis niarnioris iitteris , nunquani satis laudatus ejusdem ecclesiœ titularis cardinalis Cœsar Baronius, ne quis posthac ejus speciem iinniutaiet, aut lapidera raoveret. Cujus eiiain curara et ministeriura sacerdotibus or.dorii sanclœ Mariœ dictœ in Vallicella, fecit attiibui. Ista vero pontiticia sedes, tribus est elevatrt gradibus supra conliguas utrobiquo dis,iositas ex marmore catliedras. De catlie Ira episcopi sic Augustinus scribit psal. cvxvi. « Quo modo vinitori allior locus << lit ad cusiodii ndaiu vineain, sic et episco- « i)is a tior locus lactus est et de isto loco « periculosa redditur ratio. » Liturgia etiam Chrysostomi scdem vocat episcopalein qucB sursura est catheilram. Cleraens i)apa ( t martyr lib. II Constitutionum apostolicarum ca[). 01, similiter docet in medio sanctuarii; sedere episcopura id est in raedio penilioris j)arit'tis, (jui sanctuarium a tergo arabit. Additque sacrum clerum ad ejus utrunnpie laïus assidere.
\li^
KGL
EGL
\iH\
U « Vcruntamon ex ista catliodra. qua»
divinis offîciis insorviebat, sorniociiiaii non *Jolebaut ad populuni ei)isco|)i ; neqiic o\ ambone, nisi minores Sacerdotes. S.-d ([uando Antistes erat ad plebem concionaturus, apparabatur ci mobilis cithedra supra cclsiorcm. Altarisgradame regione ambonisat(pio navis. Eaque vigobat consuetiido tuni in Orientalibus , tuni in Occiduis Ectlcsiis. fire^'orius enim Nazian/.enus , oration. 150, ait %e concionante canccllos vim [)assos ac pêne erutos a coniluenlis pojmli frequcntia. Cancel'orum autciii objecta superius (Jictura est Sanctiiarium fuisse a leliquo templo divisum. Et de Chrysostomo Socrates jjrodit peculiare hoc ei fuisse, ut exira Sanctuarium, que mclius a populo audiri possct, in ambonem prodiret ad concionandun» , instar inferiorum sacerdotusn, quibus licitum non erat e Sanctwario serniocinari. Hue sjfectat pariter Prudentii basilicam Hippolyti niartyris describentis distichum , de sanctuario sic ioquens :
Fronte sub adversa gradibus suîilime tribunal ToUiiur, aniistes pncdicat Inde Deum.
« Et Sidonius Apollinaris in carminé eucharistico ad Fauslum llcicnsem ejuscopum ita concinit :
Seu le conspicuis gradibus vencrabilis ar« Coiicionuluniiii plebs sedula circunisislit, Exposilie legis bibat auribus ut luedicinam.
« Supra raomoralus Clemens meminitduorum, ut appeilat, Pastophoriorum in Ecclesiis exstruendorum,lib.viConstit.Apost.,cap.61.
Eadem signiiicat Paulinus nomine Sccrctariorum, qufe dicil esse ad absidem, epistol. 12 ad Severum. Cum vero absis peculiariter areus ipsum Sanctuarium superne coronans, facile colligitur gemina illa Pastophoria seu secretaria fuisse in fronte Sanctuarii hinc in- (ie collocata, quorum unum inserviebat Cut uiuitis visum est) recondendœ sacratissimœ i-^ucharislia) aut (ut alii multi oi)inanturj erat ipsa qusB nunc vocatur Sacristia et antiquilus Secrelarium, quodidem nomen nonnun- (juam Sanctuario quoque tribucbatur ut diversis paulu post testunoniis comprobabitur. (irœce eliam Sacristia (tz£joov/«/iov vocabatur, et Sacristiœ prrefectus, seuaidituus ^xiyoyû^a;. Latine sacrista, custos, œdituus. « Alterum vero secrelarium sou Pastophorium sacris ecclesiasticis libris recondendis usui erat. Testificatur Paulinus se quod ad lœvam erat sucretarium boc disticho inscri[)sisse :
Si quem facta lenet medilandi in lege voluiilas, Ilic poteiit residens sacris iuteadere libris.
« Idemqup, dealtero secrelarioad dextram sito a se descripti Templi, scnbit a sesuper- [jositum fuisse distichum istud :
Hic locus est, veneranda peims (|uo condi-
[lur, et quo Promitur aima sacri pompa niinlilerii.
15. (fSacrae reconditorium Eucharistiœ soJebat antiquis ut plurimum esse armarium ac rcpositorium ad Sanctuarii latus, ut colligi-
tur ex super allegatis (]lemer.tis et Paulini locis. At vero secundum Turonense Concilium can. 3 proliibct in imaginario ordine componi Doniinicum corpus, sed jubet in altari reponi sub titulo crucis.Poterat ([uideui esse loculus allaure dis[)0situs in illn crucis mediana parte, qua duo ligna rectum et transversum , conmiiltebantur ; aut certe litulus crucis pro ipsamet cruce ubi usurpatuf, ut velit concilium Eucliaristiam in medio a'taris recondi intra loculum situm su!) pede crucis. Alibi pra3terea soleijat divinum sacramentum reponi et asservaii intra sus|)ensam sujira sanctum altaro columbam, vel pyxidem, vel arculam auream, vel ai'genteam, ut colligitur ex supplice libello quem œcumcnica.» quintœ synodo clerici et monachi Antiocheni obtulerunt , actione 1. Severum Pseudopatriarcham hoeieticum accusantes subreptarum furto columbarum ex auro fabricalarum , quœ fuerant ad sacras arasappen-œ, itemque aliarum argentearum quœ fuerant in liaptisteriis collocatœ, ad commuuicaiidos (ut conjicio) recens, pro vigentetuncconsuetudinç, baptizatos. Legimus insuper in BasiliiGraece conscripta Vita Ampliilochioattributacolumbis argenteisinclusamde more fuisse in templis Eucharistiam. Quem riium suspendendi vasculo augustissimura sacramentum, quoil funiculo senco elevari aut remitti olim ad populi communionem soleret, vidimus adusque nostram eetatem perdurasse in metropolitana Aquarum Sextiarura basilica. Sed.jam prorsus inolevit, introductis commodioribus tabernaculis ])rimario allari superpositis. Exstat Venantii Fortunali carmen de turri, quam Félix lîituricencis episcopus ex auro fabricari curaverat, ad conihmdum intus vivificum Sacramentum. Is verè Félix huic Turonensi secundœ synodo legitur subscriptus. Asservatœ prœterca in templis Eucliaristiee exemplum Labet Optatus Milevitanus lib. II contra Parmenianum, in illo Donatistarum scelere, «qui, fucta in Ecclosiam « ortliodoxam iriu[)tiOi]e, ue[)romplum in.;e « sacratissimi corpuris sacramentum cani!)us « devorandum projecerunt , sed conversi « canes ad sacrilegos, ncn Eucharistiam, sed « illos impios dentibus et eiferatà rabie lace- « rarunt. » Taceo epistolam ad Jacobum fratrem Domini, quœ me:;iinit asservalionis sacrorum IVagmentorum hujus Sacramenti intra Sacrarium, quœ Clementi papœ atiribuitur , quae quidem pseudepigiapha et supposititia est , àpus tamcn antiquum,et demonstrans prisci tempoiis usum.
1(). « Secrctarii vocabulum diversa sigiiiQcat. Primum apud jurispei-itos usurpatur [)i0 secieto juiicis auditorio , in riuo scoi'suni tum partes, tuin testes audiebanlur. Apud ecclesiastiacos vero scriptores diversa conuotal : nunc ipsùm conclave, in quo vasa sacra et alla ad sacrilicium spectantia, omnisqiie ad templi eu! tum et ornatum pertinens supellex asservatur : nunc illam etiam Sanctuarii partem, in qua vêla, vasaque et indumtnta sacra ad sacrihcium decenler aj)parabantur tum in diaconio, tum in mensa prolhcsis, ut superius descrij)si : nunc de-
