Totum vero extra conebam basilic

spatium, alto et lacunato culmine geminis utrinque porticibus dilatatur, quibus duplex por singulos arcus columnarum ordo dirigitur. Cubicuia intra porticus quaterna longis basilicœ lateribus inserta, secretis orantium yel in Uge Domini meditantium, prœterea memoriis religiosorum ac familiariumaccommodatos adpacis œternœ requiem locos prœbent. Omne cubicuiuro binis per liminum frontes versibus prœnotatur, quos inserere his litteris nolui, eos tamen quos ipsius basilicœ habent aditus, acripsi ; quia possent $i usur-

Diction w. d'Archéologie sacrée . I.

pare velis, et ad tuarum basilicarum januas convenue, ut istud est :

Pax tibi sit, quiconque Dei peoelralia Christi Peclore padfieo candidus ingrederis.

Vel hoc de signo Domini (signo crucis) super ingressum picto hac specie qua versus indicat:

Cerne coronatam Domini saper altaria Christi Stare crucem, duro spondentem ceisa laborî Praemia : toile crucem, oui vis auferre coronam.

Alteri autem basilic®, qua de hortulo vel pomario quasi privatus aperitur ingressus, ni versiculi hanc secretiorem forem pandunt :

Cœlestes inlrate vias per smœna vireta, Christicolœ; et lsetis decethuc ingressus ao*iort:«, Unde sacrum meritis dalur exitus in paradisum.

Hoc idem ostium aliis versibus ab interiore sui fronte signatur:

Quisquis ab «de Dei perfectis ordine votis Egrederis, remea corpore, corde mane.

13. Prospectus vero basilicœ non, ut usitatior mos est, orientem spectat, sed ad domini mei beati Feiicis basilicam pertinet, memoriara (id tst tumulum) ejus aspiciens : tamen cum duabus dextra lœvaque conchulis intra spatiosum sui ambitum apsis sinuata laxetur, una earum immolanti hostias jubilalionis antistiti patet, altéra post sacerdo tem capaci sinu receptat orantes. Lœtissimt vero conspectu tota simul hœc basilica in basilicam memorati confessoris aperitur trinis arcubus paribus, perlucente transenna : per quam vicissim sibi tuta ac spatia basilica utriusque junguntur. Nam quia novam a veteri paries apside cujusdam monumenti interposita obstructus excluderet, totidem januis patefactus a latere confessoris quot a fronte ingressus sui foribus nova reserabatur, quasi diatritam speciem ab utraque in utramque spectantibus prœbet, sicut datis inter utrasque januas titulis indicatur. Ilaque in Ipsis basilicœ novœ ingressibus lu vçrsiculi sunt :

Aima domus triplici patet mnedientibus arcu, TesUturque piam janua tnna ûdem.

14. Item dextra lœvaque crucibus minio superpictis hœc epigrammata sunt :

Ardua floriferae crux cingitur orbe corona?, Et Domini fuso tincta cruore rubet.

Quseque super sfignum résident cœleste cohimbti Simplicibus produnt régna patere Dei.

Item de eodem :

Bac cruce nos mundo, et nobis interOce monda» Interitu culpae viviAcans animam

Hos quoque perfides nlaciios tibi, Christe, colwnbas, Si vigeat puris pax tua pectoribus.

15. Intra ipsam transennam (qua brève il* )ud, quod propinquas sibi basilicas prius discludebat, intervallum continuatur) e rè-

Sione basilicœ novœ super medianum arcum i versus sunt :

trcs

EGL

ECL

Ut médium valli pax nostra resolvil lesus, Et cruce discidium perimens duo fecit in unum : Sic nova, destructo veteris discrimine tecti, Culmina eonspicimns portarum fcedere jungi. . Sancta nitens fainulis interluit atria lymphia Cantharus, inlrantumaue manus lavât amne mi-

[niatro.

Plebs gemina Christum Felicis adorât in aula, Paulus apostolico quam tempérât ore sacerdos.

Hœc vero binis notata versiculis epigrammata super arcus alios dextra lœvaque sunt :

In uno boc :

Attonîtis nova lux ocnlis aperitur, et uno Limineconsiatenagemînas simul aspicitaulas.

In altero hoc :

Ter geminis genrînae patueront arcubus aube, Miranlurque suos per mutua limina collas.

Item in iisdem arcubus a fronte, quœ ad basilicam domini Felicis patel, mediana, hi sunt :

Quos devota Ûdes densis celebrare beatum Felicem populis diverso auadet ab ore, Per tripuces aditus laxos infundite cœtua, Atria quamlibet innumeris apatiosa patebunt. Qua sociata aibi per apertos comminas arcus Paulus in œternos antisies dedicat usus.

In aliis isti bini :

Antiqua digresse sacri Felicis ab aula, In nova Felicis culmina transgredere.

Item:

Una fldes trino sob nomine quœ colit unum, Unanimes trino suscipit introitu.

16. In secretariis vero duobus, quœ supra dixi circa apsidem esse, hic versus indicat officia singulorum.

A dextra apsidis :

Hic locus est veneranda penus qua conditur, et qua Promitur aima sacri pompa ministerii.

A sinistra ejusdem :

Si quera sancta tenet meditanda in lege voluntas, Hicpoterit residens sacris intenderc libris.

Après avoir donné cet extrait de saint Paulin, dont l'iraportanct sera facilement comprise de tous ceux qui s'occupent d'archéologie chrétienne, nous ajouterons quelques notes empruntées au P. Lebrun, pour en exprimer certains passages, toujours au point de vue particulier de l'architecture sacrée.

1* Intra absidem. — Majoris altaris concham auœ Grœcis scriptoribus nude **yxn dicitur, latini inferioris œtatis passim absidam seu absidem appellavcre. Diserte enim Paulinus, er>ist. 12, nunc 32, absidam cum concha conîundit. Nec ablud t Walafridus Strabo, lib. de Rébus ecdesiast., cap 6, dum ait absidam es-e exedram separatam a templo, et Grœce xfafov vocari. Verum si res stricte > accipiatur, aliud fu t concha, aliud absida. \ Nam atatda proprie est semicirculus 4pfxv«to , qui ab inferion parte OwMcrfqjMov in altum assurait, et in absidem seu arcum, aut semicirculum siuuatur: coucha vero ipsius absidis pars inlerior in conchœ speciem superoe

camerata, curvataet sinuata. Unde recte Pau* linus apsidem a caméra, interiori scilicet, distinguit : apsidem solo et parietibus marmih ratam caméra musivo illusa ciarificat. Apsidem porro et absidam dici vulgo idem annotât Paulinus. Si quando autem plura essent aîtaria in templo aut asde sacra, uoumcjuodque absidam suam habebat. Léo Ostiensis lib. ui, cap. 28 : unicuique altari sua absida.

Notandum quoque ut plurimum absidam dici a scriptoribus ipsam concham, velipsam sacram mensam, seu altare, verbi gratia, cura in absidis repositas sanctorum rel quias scribunt, quas sud allaribus et intra aîtaria recondi sol i las notum est. Cangius in Constantinop. Christ., lib. in, pag. 45 et M.

2" Trichora sub altarla . — Rarius vero trichorum, nec unius certœ 'ïonstituteque significationis. Spartianusin PescemioNigro ; « Doraus ejus hodie Romœ visiturinCampo Jovis. quœ appellatur Pescenniana : in qua simulacrum ejus in trichoro constituit. » Ad quem locum Ha Isaacus Casaubonus : In trichoro, id est, in uno a trichons. Magnatum ©des et nalatia tribus distinctis partibus constare soient, quarum una ingreaienti adversa occurrit, duœ sunt ad latera: bas tripartitas domos architecti vocabant trichorœ, rpiycjpoL. Statius, Papinius in Tiburtino Manhi Yopisci :

Quid nunc ingenlia miror,

Aut quid partilis cfestantia tecla trkhoris?

Architecti nostri vocant hodie papiliones, quia harum partium (œdificii corpora vulgo dicimus) diversa tecta sic consurgunt, ut in metaturacastrorum separata totidem papDionum fastigia. Ita Gasaubbnus non omnioo maie.

Aliter Claudius Salmasius ad euradem locum : in trichoro domus, inquit, id est, in fastigio. Nam in fastigio domorum augustarum statua collocari solitae, ut et in fastigiis templorum. Vopiscus in Y ita Floriani: « Imago Apollinis, qu© ab his colebatur, ei summo fastigio in lectulo posita sine cujuspiam manu deprebensa est. » Fastigium autem tricborum dictum a forma trïangulari : nam *pi%vpQY et rpfymav idem. Omnia enim œdificiorum tecta apud veteres, aut erant plana, aut fastigiata. Sed minus bene Claudius.

Quid trichorum sit, non aliunde melius disces quam ex hoc loco Paulini : « Reliquiis apostolorum et martyrum intra absidem trichoria sub altariasacratis.» Vult intra majorem absidem duas alias absidas fuisse, sub quibus singulis singula erant altaria, vel potius unum altare in medio trichori positum, sive intertres absidas ; id est, in medio majoris absidis, ita ta m en ut duas alias latérales absides respiceret. Atque ita quoque Spartianus videtur intelligendus, ut statua Pescennini Nigri collocata sit in trichoro, id est in medio trichori ; nam totus locus tribus cosstans absidibus vel partibus dicebatur trichorus, vel trichorum.

Dixi unum altaref qtkia primis ecclesi* temporibus unicum plerumque altare in tem* plis erat, uti constat ex templo Tyri a Pau*

ils»

EGL