DE SAMCTÛ FELICC NATAL. IX, VERS. 300 ET SEQQ
Ergo veni, Pater, et socio mihi jungere passu : Dum te circum agens operam per singula auco.
Ecce vides islam, qua jamia prima receptaU Porlicus obscure fuerat prius obruta tecto ; Nunc eadem nova pigmentis et culmine crevit Ast ubi conseplum quadrato tegmine, circa Vestibulum medio reseratur in aethera campo* Hortuhi* ante fuit maie culto cespite, raram lrea viiis oras nullos prebebat ad usns.
Interea noms amor incidit, hoc opas isto Adiicare loco : namque hune deposcerecuitum
Ipsa videbâtur; venerandam ut martyris aulam Eminus adversa foribus de froatc reclusis, Laetior illustraret honos ; et aperta per arcus Lucida frons bifores nerfunderet intima laroo Lumine, conspicui ad faciem conversa sepokri» Ouo tegitur posito sopitus corpore martyr» Qui sua fulgenlis solii pro Hmine Félix» Atria bis gemino patefactit lumine valvis Spectatovans, gaudetque piis sua mœnia vinct Cœtibus, atque amplas populis rumpentibus aulas Laxari densas numerosa perostîa turbas.
Ipsaque, qua tomulus sacrati martyris exstat» Aula novos habitua senio purgata resumpsiu
Trina manus variis operata decoribus iUam Excoluit; bijuffi laqueari et marmore fabri» Pictor imaginions divina ferentibus ora.
Ecce vides, quantus splendor, velut aede renata Rktaal insculptum caméra crispante lacunar* in lia» menutur ebur ; tutoque superne Penaentes lychni spiris retinentur ahenis, Et medio in vacuo Iaxis vaga lumina nutant Funibus ; uudantes flammas levis aura fatigat. Quœque prius pilis stetit, haec modo fulta coiumuis, Yilia mutatosprevit cœmenla métallo.
Sed sursum redeamus in atria, coospice rursum Impositas longis duplicato tegmine celua Portitibus, metanda bonis hahitacula digni» Quos hue ad sancti justum Felicis honorent Duxerit orandi studium, non cura bibendL t Nam quasi contignata sacris cœnacula tectis, Spectant de superis altaria tota feneslris, Subquibus intus habent sanctorum corpora scdem« Namque et aposlolici cineres sub cœlite mensa Denositi, placitum Christo spirantis odoretn Pulveris inter aancta sacri libamina reddunt.
Hic pater Andréas, hic qui piscator ad Argos Missus vaniloquas docuit mutescere linguas : Qui postquam populos, ruptis errons iniqui Ketibus explicuit, traxitque ad retia Chrisii, Thessalico6 fuso damnavit sanguine Patras.
Hic et praecursor Domini et Baptista Jokannest Idem Evanselii sacra janua, metaque legis : Hospes et ipse mei veniens Felicis ad aulas, Parte sui cineris fraternum funus honorât»
Hic dubius gemino Pidymus cognomine Thomas Adjacet; hune Christus pavidae cunctamlbe mentis
8>ro nostra dubitare fide permisit, ut et nos ucducefirmati,DominumaueDeumque trementes) Vivere post mortem vero latemur lesunt Corpore, viva suàe monstrantem vulnera carnis; Et veniente die, qua jam manifestas aperta Luce Deus veniet, cruciata in carne coruscum Agnoscant trepidi, quem confixere rebelles.
Hic medicus Lucas prius arte, deinde loquek. Bis medicus Lucas; ut quondam corporis aegros Terrena curabat ope, et nuncmenilbus segris Composuit gemino vitae medicamlna libro.
His socii pietate, flde, virtute, eorona, Martyres, Agricola, et Proculo Vitalis adhaerens, Et quae Chalcldicis Euphemia martyr in oris. Signât virgineo sacratum sanguine littus. Vitalem, Agricolam, Proculumque Bononia condit* Quos jurata fides pieutis in arma vocavit, Parque salutiferis texlt Victoria palmis, Corpora transfixos trabalibus incliu clavis.
Hic et Nazarius martyr (quem munere fido Nobilis Ambrosii substraU mente recepi) Culmina Felicis dignatur et ipse cohospes, Fraternasque domos privatis sedibus addit.
Quamvis sancti omnes toto timul orbe pcrununf Sint ubicumque Deum : quo pnegentantur ubique, Corporis ut sua membra Deo; sed débita sanctis Sunt loca corporibus ; neque Untum qua jacet
[ora
Totum corpus» ubt positorum gratia vivlt :
Sed quacunque pii est pars corporis, et tnantll
1199 EGL
Goatestaute Deo meriti documenta bcatî.
Magna et in exiguë sanctorum pulvere virtus Clamât apostolici vim corporis, indice Vcrbo.
Forte reqmratar quanam ralîone gerendi Sederit haec nobis sententia, pingere sanctos Haro more domos animantibos adsimulatis.
Actipile, et paucis teolabo exponere causas.
Quos agat hue sancti Felicis gloria eœtus, Obecarum nolli : sed turba frequenlior bis est Husticitas non cassa fide, neque docu legendL lise assueu diu sacris servira protonis, Ventre Deo, tandem converlilur advena Christo, THint sandorom opéra in Christo miratur aperta.
Cernite quam molti coeant ex omnibus agris, Quamque pie rudibus decepli mentibus errent* Longinquas liquere domos, sprevere pruinas Non gelidi fervente fide; et nunc ecee fréquentes Per totam et vigiles extendunt caodia noctem : Laetitia somnos, tenebras funalibus arcent.
Verum utinam sanis agerent haec gaudia votis, Nec sua liminibus miscerent pocula sanciis. Quamlibet haec jnjuna cohors potiore resuhet Obsequio, castis sanelosquoque vocibus hjnmos Personat, et Domino cantatam sobria laudem Immolât. Ignoscenda tamen poto talia parvis Gaudia quae dncunt epulis, quae mentibus error Irrepit rudibus; nec tantae conscia culpae Simplicitas pietate cadit, maie credula sanetos Perfusis halante inero gaudere sepulcris.
Ergo probant obili, quod damna vere magistri? Mensa Pétri recipit, quod Pétri dogma réfutât?
Ûnus ubi'|ue calix Domini, et cibus unus, et una Mensa, domusque Dei. Divendant vina tabernis ; Sancta precum domus est ecclesia : aede sacratis Liminibus serpens : non bac maie ludus in aula Debetur, sed pœna tibi : ludibria misées Suppliciis inimice triis : idem tibi discors Tormentis ululas, atque inier pocula cantas. Felicem metuis, Felicem spernis inepte, Ebrius insultas, reus oras ; et miser ipso Indice luxurios, quo vindice plecteris ardens.
Proptérea visum nobis opus utile, totis Felicis domibus pictura illudere sancta; Si forte altonitas haec per spectacula mentes, Agrestum caperet fucata coloribus umbra, Quae super exprimitur titulis, ut littera monslret Quod manus explicuit : dumque omnes picta vi-
[cissim Ostendunt releguntque sibi, vel tardius escae9 Sunt memores, dum grata oculis jejunia pascunt; Atque ita se melior stupefactis insérât usus, Dum fallit pictura famem : sanctasque legcnti Hislorias, castorum operum subrepit boneslas Exemplis inducta piis ; potatur hianti Sobrietas, nimii subeunt obtivia vint.
Dumque diem ducunt spatio majore tuentes, Pocula rarescant, quia per miracula tracto Tempore, jam paucae superant epulantibus horae.
Quod superest ex his, quae facta et picta vi-
[demus, Materiam orandi pro me tibi suggero, poscens, Hem Felicis agens, ut pro me seoulus ores.
Ceux qui voudront lire une description non moins curieuse que la précédente, dans les œuvres do saint Paulin, évoque de Noie, pourront consulter son poëme xxv, de sancto Felice natal. f carmen x, tom. II, p. 159 sqq.
« Les temples des chrétiens étaient autrefois disposés, dit le cardinal Bona, de manière à présenter, autant que possible, une certaine ressemblance avec l'ancien temple de Jérusalem, et à s'en rapprocher le plus possible. Us étaient composes de différentes
EGL
[>arties et de divers édifices, qu u serait trop ODg de décrire en particulier. Il y a d'ailleurs dans leur explication de graves difficultés , qui agitent inutilement l'esprit des érudits et qui ne peuvent être résolues facilement. Laissant de côté les dissertations étendues, et presque superflues, je traiterai brièvement des choses qui se rapportent directement au but que je me propose d'atteindre. On est incertain sur la forme des églises avant le rècne de Constantin. Eusèbe, qui nous apprend qu'elles furent entièrement détruites par I ordre de Dioctétien, ne nous dit pas quelle était leur forma II est à croire cependant que le très-pieux empereur s'appliqua à restaurer et h agrandir celles qui avaient échappé à la ruine générale et qu'il adopta, dans la construction de nouvelles églises le plan de celles qui avaient été bâties auparavant, et que nous connaissons actuellement par le témoignage des auteurs. Eusèbe, au livre m de la Vie de Constantin (Chap. 3k et suiv.) décrit avec une grande exactitude de détails le temple bâti
1>ar cet empereur à Jérusalem. Il décrit plus onguement et plus exactement encore, au livre x de son Histoire ecclésiastique, chap. fc, un autre temple, avec toutes ses dépendances, élevé è Tyr par Paulin, évêque de cette ville, et construit avec la plus grande magnificence : c'est à ce même évêque que Eusèbe dédia ce livre d'histoire, eornme il paraît d'après le commencement de ce même dixième livre. Saint Grégoire de Naziau/e a décrit aussi fort élégamment, dans l'oraison funèbre de son père, le temple que celui-ci construisit à tfazianze. Dé même saint Paulin de Noie nous a laissé, dans son épftre à Sévérus (Epis t. 12) et dans les discours 9 et 10 sur la fête de saint Félix, la description de l'église qu'il avait fait bâtir à Note et
Su'il avait dédiée à saint Félix. (Nous avons onné ci-dessus ces divers passages des écrits de saint Paulin.) Des monuments bistoriques auxquels nous venons de faire allusiou et de plusieurs autres encore tant grecs que latins sur le même sujet, on peut conclure que les églises, dans l'Eglise grecque comme dans 1 Eglise latine, avaient la même disposition. Et d'abord en ce qui concerne la position, elles étaient établies de manière à ce qu'elles fussent dirigées vers le lever du soleil au temps de l'équinoxe. Tertullien offre un témoignage précis à ce sujet, au chapitre 16 de son Apologétique : t Inde suspicio, dit-il, quod innotuerit dos ad Orientis regionem precari.» Faisant allusion, au chap. 3 contre les valenliniens, aux églises des chrétiens, comme le reconnaissent les sectaires eux-mêmes, le même auteur dit : € Nostr© eolatnbœ domus siraplei, editis semper et apertis et ad lucem. Amat figura Spiritus sancti orientem. » L'auteur des Constitutions apostoliques, au livre u, chapitre 61, s'exprime de même : « Que l'église, dit-il, soit allongée en forme de vaisseau et tournée à l'orient ; » « Ecclesia. sii longa ad instar navis ad orientem conversa. » Eusèbe dit expressément que l'églûe Mû
iioi
EGL
BGL
r saint Paulin était dirigée vers les rayons u soleil levant. Saint Isidore de Se ville, au livre xv des Origines» chap. fc, dit « que lorsque les anciens construisaient un temple, ils le tournaient à l'orient de l'équinoxe , afin que celui qui était en prières fut tourné vers le véritable orient, » « Anliqui, quando templum construebant » orientera spectabant œquinoctialem, ut qui depreoaretur rectum aspiceret orientem. » J'ai traité plus amplement de ce sujet dans le Traité de la divine psalmodie, chap. ft, | 2. Cette coutume était autrefois si exactement suivie par les moines de Tordre de Citeaux, que non-seulement le maître autel était tourné vers l'orient, mais encore tous les autres autels étaient placés dans la même direction. Cependant Paulin de Noie nous dit, dans sa 32" epitre, qu'il s'écarta de cet usage dans la construction d'une basilique qu'il fit bâtir. « Celte basilique , dit-il, n'est pas tournée vers l'orent, selon la coutume la plus usitée, mais du côté de la basilique de mon maître et patron saint Félix, vers son tombeau. » « Prospectus basilic®, non, ut usitatior mos est, orientem spectat, sed ad domiui mei bcati Felicis basilicam pertinet, memoriam ejus aspiciens. » Wilfria Strabon donne des explications pour rendre raison de ce que tous les autels ne sont pas tournés vers rorient dans la même église {Chap. k) « cognoscimus non errasse illos vel errare, qui tem- )lis vel noviter Deo constructis, vel ab idoorum squalore mundatis propter aliquam ocorum opportunitatem in diversas plagas allaria statueront, quia non est locus ubi non sit Deus. Verissima enim relatione didirimus in ecclesia, quam apud JEHiam Constaotinus imperator cum matre Helena super sepulcrum Domini mirœ maguitudinis in rotunditate constituit; itemque Romae in (emplo, quod ab antiquis Panthéon dictum a beato Bonifacio papa, permittente Phoca imperatore, in honorem omnium sanctorum consecratum est : in ecclesia quoque beati Pétri, principis apostolorum, altaria non tantum ad orientem, sed eliam in alias partes esse distributa. Haec cum secundum voluntatem vel necessitatem l'uerint ita disposita, improLare non audemus. Sed tamen usus frequentior et rationi vicinior babet in orientem orantes converti, et pluralitatem inaximam ecclesiarum eo tenore constitui. » Procope, liv. i de la Guerre de Perse (De Bello Persico)i chap. 17, rapporte que les temples de Diane et dîphigénie, dans la ville de Comana, furent consacrés & Dieu par les chrétiens, sans rien changer à leur structure : dans ces temples et autres semblables, il a été nécessaire d'accommoder la position de l'autel à la disposition des lieux.
Quelles étaient Jes principales parties ou membres de chaque église ? les auteurs cidessus cités nous l'ont appris. La première partie s'appelait le parvis, atrium, ou le vesfcbule, vestibulum. C'était un espace clos, vaste et carré, ayant des portiques appuyés sur des colonnes, ou de tous les côtés, ou de trois côtés, ou de deux côtés, ou même seu-
lement d'un côté, devant l'entrée de la basilicme, et au-dessus il y avait des cellules, cetlas. Au milieu et en plein air, devant les portes, il y avait des eaux jaillissantes, ou des fontaines, des bassins et des vases, afin que les chrétiens n'entrassent pas dans les temples sans avoir les mains lavées. Eusèbe, dans la description qu'il nous a laissée de la basilique bâtie à Tyr par saint Paulin, s'exprime dans les termes suivants : « Hic sacrarum expiationum signa posuit , fontes scilicet ex aaverso ecclesiœ structos, qui in-» terius sacrarium ingressuris copioses latices ad abluendum ministrarent. * Paulin de Noie dit aussi qu'il y avait une fontaine pour une destination semblable dans le parvis de la basilique du Vatican (Epis t. 33, ad Aiethium) : « Ubi cantharum ministra manibus et oribus nostris fluenta ructantem fastigiatus solido œre tholus ornât , et inumbrat, non sine mystica specie quatuor columnis salientes aquas ambiens. » Le même saint Paulin s'exprime ainsi sur le même svyet dans sa 12* épître à Sévérus :
Sancla miens famulis interluil alria lymphis Canlbarus, intrantumque manus lavât amne ministre.
Ainsi saint Léon le Grand fit placer une fontaine du même genre devant la basilique de Saint-Paul et y plaça cette inscription :
Unda lavât carnis maculas, sed crimina pnrgat, Porificatque animas mundior amne fldes.
(Voyez la fin de celte inscription dans le texte latin qui suit la traduction que nous faisons de cet intéressant chapitre du livre du cardinal Bona.)
L'évêque Synésiusfait également mention de l'eau lustrale placée dans le vestibule des églises lEpist. 121). Quand on ne pouvait pas avoir de fontaines ni de puits, on creusait des citernes, au témoignage de saint Paulin de Noie, dans son poëme ix de Nartali sancti Felicis , où il fait la description de la basilique qu'il avait fait bâtir. (Voyez encore le texte latin ci -dessus. )
Aujourd'hui, à l'entrée des basiliques, ou place des bénitiers ou des vases que l'on remplit d'eau sanctifiée par la bénédiction du prêtre et mêlée de sel , avec laquelle les fidèles se mouillent le front quand ils entrent dans les églises.
La seconde partie était la cour même de la basilique, à laquelle on pénétrait par trois portes, dont celle du milieu surpassait les autres en grandeur et en décoration. Prèsde la porte , à l'intérieur de l'église, se trouve le narthex , lieu dans lequel se tenaient les infidèles dans le voisinage de la porte, et ensuite les catéchumènes et les pénitents du second degré. Après le narthex vient le tu»* ou le temple proprement dit, séparé du narthex par des chancels ou des barrières, dans lequel les pénitents du troisième degré oocupent la partie inférieure. Ensuite venaient les fidèles, suivant la distinction du sexe et du rang, car les hemmes y éla ent séparés des femmes, les vierges des feqames mariées,.
tus
EGL
EuL
les religieux des séculiers. Les pénitents du quatrième degré priaient avec les fidèles, quoique privés delà participation aux sacrements, jusqu'à ce qu ils eussent obtenu une absolution plénière. A ceux-là, saint Eloi de Noyon assigne une place du côté gauche de /église, (Bomil. 8 ad pemitentes) : « Pourquoi donc, dit-il, êtes-vous placés du côté gaucbe de l'église ? ce n'est pas sans raison que l'usage de l'Eglise a réglé cela, mais c'est parce que le Seigneur, au jour du jugement, placera les brebis , c'est-à-dire les bons, à sa droite, et les boucs, c'est-à-dire les méchants, à sa gauche. » La séparation des hommes d'avec les femmes, comme coutume très-ancienne , est mentionnée par Philon , de la Vie des suppliants, par les Constitutions apostoliques hb. h, cap. 61, par saint Augustin, de Civit. Deif lib. xxu, cap. 8, par saint Cyrille de Jérusalem , in prœfat. Catecheseon, par l'Ordre romain et par d'autres encore qu'il est inutile de nommer dans une matière si généralement connue. Origène nous apprend que les vierges étaient séparées des femmes mariées, dans son traité 26, in Matthœum : « La tradition, dit-il, nous a appris qu'il y a dans l'église un lieu particulier où Tes vierges doivent se tenir pour prier; il n'était point permis aux femmes mariées de se tenir dans ce méqie endroit. » Saint Ambroise est d'accord avec l'auteur cme nous Tenons de citer, dans son écrit ad r$rginem fapsam, cap. 6 : «Je trouve, dit-il ,
3u'on a donné ailleurs aux femmes un enroi t élevé, avec des barrières, afin qu'elles fassent séparées de la compagnie des hommes. » Amphiloque rapporte que Basile ordonna de placer des rideaux aux clôtures, et ai une femme était surprise à passer la tête au travers pour regarder , elle était excommuniée.
La troisième partie renfermait le sanctuaire, ou le presbytère , qui était dans l'abside, entourée de chancefs ou de murs. Là s'élevait le maître-autel, et à côté un autre petit autel que les Grecs appellent prothèse, sur lequel on préparait l'offrande du sacrifice. La aussi se trouvaient les sièges des prêtres et des clercs , selon l'ordre et la di-
Jnité de chacun , et au point le plus élevé tait le siège épiscopal que Prudence appelle sublime tribunal dans son hymne de saint Hippolyte : saint Grégoire de Nazianze, dans son Songe plusieurs fois cité, appelle le siège épiscopal te trône sublime. Il était plus élevé que les autres sièges , afin que de là l'évéque pût apercevoir l'assemblée.
Il était autrefois défendu aux séculiers d'entrer dans le sanctuaire lui-même. Le second concile de Tours, can. 4, a fait cette défense dans les termes suivants : « Que la partie qui est divisée par le chance], du côté de l'autel, soit ouverte seulement aux chœurs des clers qui chantent. Que le saint des saints cependant, suivant la coutume , soit ouvert aux laïques et aux femmes, pour prier et pour communier. » Charlemagne a introduit ce canon dans ses Capitulaires, lib. vu, <*p< 203* La même défense a été faite par le
concile de Home tenu sous le papeEugèneH : « Que nul laïque , dit-il, ne puisse se tenir dans le lieu ou sont les prêtres et les autres clercs, et que l'on appelle le sanctuaire, pendant qu'on y célèbre la messe, afin qu'on y puisse librement et solennellement faire les divins offices. » Léon IV, dans son synode, renouvelle la même prescription, et ajoute : « Que les séculiers ne prétendent pas se te* nir dans l'enceinte sacrée, excepte du consentement de l'évéque. » Saint Ambroise, évéque de Milan, ne voulut pas le permettre même à l'empereur Théodose, au rapport de Théodoret (Lib. v, tap. 17), de So/omène (Lib. vi, cap. 8k) et de Nicéphore (Lib. xn, cap. 41).
« Christianorum templa sic olim erant disposita, ut veteris templi Hierosolymitani, quantum fieri poterat, similitudinem quamaam prœseferrent, et ad illius formam proxime accédèrent. Ea consiabant variis membris et œdificiis, qu» si vellera singillatim describere , nimis in longum hic liber protraheretur. Hultœ enim occurrunt in eorum explicatione diflicultates , quœ eruditorum torquent ingénia, nec facile expediri possunt. Prolixis igitur ac fere inutil i bus disputationibus omissis, ea breviter attingam, qu© ad
ftropositura mihi argumentum spectant. Qwe uerit ecclesiarum forma ante Constanlinum, incertum est; nam Eusebius, qui eas, jussu Diocletiani solo œquatas scripsit, earum formam non descripsit. Gredifrile tamen est piissimum principem amplioribus quidem spatiis eas instaurasse, sed ex iis quie do structœ fuerant, œdificii typum sumpsisse, qui in veterum scriptorum lucubrationibus usque in hodiernum diem perstat. Eusebius lib. ni de Vit. Constantini, 34 et seqq. Templum Hierosolymis ab eo constructum gra-
f)hice pingit. Fusius autem et accuratius ib. x Histor., cap. kt aliud templum cum omnibus suis «dificiis describit , quod m urbe Tyro magnifiée erexît illius civitatis episconus Paulinus, cui idem Eusebius hoc mirabile ecclesiasticœ Historiœ opus dedica* vit, ut ex initio hujus libri decimi apparet. Gregorius quoque Nazianzenus ecclesiam quam pater Nazianzi exstruxerat, eleganter expressit oratione quam in funere ipsiuspatris recitavit. Paulinus item Nolanus exactam basilic» delineationem nobis reliquit ep. 12, ad Severum, et Natali ix ac x sancli Felicis. Ex his et aliis antiquorum monumentis aperte colligitur Grœcorum et Latinorum templa ejusdera olim schematis fuisse : et primo quidem, quod attinet ad situm, ita erant disposita, ut ad ortum solis œquinoct alem verterentur.Tertullianus testis est in Apologetico, cap. 16 : inde suspicio quodinr notuerit nos ad Orientas regionem precari ; et adv. Vaientihianos , cap. 3 , alludens ad christianorum ecclesias, ut ipsimct sectarii agnoscunt, ait : « Nostrœ columbœ domut simplcx, editis semper et apertis et ad lucem. Amat figura Spiritus sanctx orientent. Auctor libri a nos toi. Constat,* lib. h, cap. 61 : £*»
ISMffi
EGL
ECL
ctesia sit longa ad instar navis ad orientent conversa. » Eusebius te rn plu m Paulini testatur sese ad radios solis orientis aperuisse. Isidorus lib. xv Origin., cap. k. Antiqui, quando templum construebant, orientent speciabant œquinoctialem, ut qui deprecaretur rectum aspiceret orientent. Sed de hac re ejusque causis fusius egi in Tract, de divina Psalmodia, cap. 6, § 2. Hic autem mos adeo exacte a monachis nostris olim servabatur, ut non sol lira majus altare, sed et reliqua omnia ad orientera versa sint. Paulinus tamen Nolanus, epist. 12, asserit sein basilica
Îuam œdificavit hune morem neglexisse.
rospectus, inquit , basilicœ, non, ut usitatior mos est, orientent speclat, sed ad domini mei beatiFelicis basilicampertinet,memoriam ejus aspiciens. Quod vero non omnia altaria quae in eadem ecclesia sunt, ad ortum respiciant, sic excusât WalfridusStrabo cap. 4 : Cognoseimus non errasse illos vel errare, qui iemplis vel noviter Deo constructis, vel ab iaolorum squalore mundatis propter aliquam locorum opportunitatem in diversas plaças altaria statuerunt, quia non est locus ubi non sit Deus. Verissima enim relations didicimus in ecclesia, quam apud Mliam Constant inus imperator cum matre Helena super sepulcrum Domini mirœ ntagnitudinis in rotunditate eonstituit : itemque Rotna in templo quod ab antiquis Panthéon dictum a beato Bonifacio papa, permittente Phoca imperatore, in honorent omnium sanctorum consecratum est : in ecclesia quoque beati Pétri principes apostolorum, altaria non tantum ad orientem, sed etiam in alias partes esse distributa. Hœc cum secundum voluntatem vel necessitatem fuerint ita disposita, improbarenon audemus. Sed tamen usus frequentior et rationi vicinior habet in orientent orantes converti, et plurctlitatem maximam ecclesiarum eo tenore constitua Narrât Procopius lib. i de Bello Persico, cap. 17, Dianœ et Iphiçeniœ templa in urbe Comana Deo a christianis consecrata fuisse, nihil immutata structura : in quibus aliisque similibus necessarium fuit ad vêterem situ m altaris constructionem accommoda re.
« Partes vero seu membra prœcipua cujusque templi quœnam fuerint, prœcitati auctores docuerunt. Prima pars atrium seu vestibulum dicebatur, spatium scilicet, clausum, amplum et quadratum, porticus habens columnis suffultas vel in omnibus lateribus, vel in tribus aut duobus, sive in uno duntaxat ante aditum basilicœ et desuper exstructas cellas. Médium erat sub dio positum patenti planifie, et ante fores aquœ salientes, seu putei et canthari ac conchee, ne chrïstiani il lotis manibus templum adirent. Eusebius in descriptione templi a Paulino exstructi : Hic, ait, sacrarum expiationum signa posuit, fontes scilicet, ex adverso ecclesiœ structos, qui interius sacrarium ingïessuris copiosos latices adabluendum ministrarent. Eidem lotioni positum fontem in atrio basilic» Vatican*» Paulinus Nolanus commémorât, epist. 33 ad Alethium : Ubi cantharum ministra manibus et oribus nostris (luenta
ructantem fastigiatus solido œre thotus ornai, et inumbrat, non sine mystica specie quatuor columnis salientes aquas ambiens. » Idem, epist. 12, ad Severum :
Sancta nitens famulis interluit atria lymphis Canlharus,intrantumque manus lavât amne ministre.
c Ita Léo Magnus fontem cum cantharo ante basilicam sancti Pauli condidit, addito hoc epigrammate :
Unda lavât carnis maculas, sed crimina purgat,
PuriOcatque animas raundior amne fldes.
Quisque suis mentis veneranda sacraria Pauli
Inçrederis, supplex ablue fonte manus.
Perdiderat laticum long&va inenria cursus
Quos tibi nunc pleno cantharus ore vomit, Provida pastoris per tolum cura Leonis
Hœc ovibus Christi larga fluenla dédit.
« Meminit etiam aquœ lustralis in vestibulo templi Synesius episcopus, epist. 121, et ubi fontes, aut putei haberi non poterant , fodiebantur cisternse, ut Paulinus testis est Natali ix sancti Felicis in descriptione templi a se constructi.
Forsitan hœc intercupidus spectacula qugras Unde replenda sit haec tôt fonlibus area dives Cum procul urbs, et ductus aquae prope nullus
[ab urbe Exiguara hue tenui demiltat limite guttam. Respondebo : nihil propria nos ûdere dextra, Nil ope lerrena conûdere : cuncta poienli Deposuisse Deo, et fontes prasumere cœlo. Denique cisternas ads'ruximus undique tectis, Gapiuri fundente Deo de nubibus amnes, Unde fluant pariter plenis cava marmora labrîs.
« Hodie in atriis basilicarum conchœ et labra ponuntur, et aqua sale conspersa ac sacerdotali benedictione sanctificata repleutur, (jua fidèles frontem aspergunt cum templum ingrediuntur.
« Secunda pars ipsa aula basilicœ erat, ad quam patebat aditus per très portas, quarum média magnitudine et ornamentis alias superabat. Proximus januœ iutra ecclesiam occurrit narthex , locus in quo primum viciniores portœ infidèles, tum catechumeni et
fœnitentes secundi ordinis commorabantur.
ost narthecem sequitur naon, sive ipsum templum, cancellis vel tabulatis a nartheco separatum, in quo stabant inferiorem parlera occupantes pœnitentes tertii generis : post quos manebant fidèles, servata sexus et ordinis distinctione ; nam viri a mulieribus, virgules a nuplis, monachia sœcularibus, sepa~ rati erant, pœnitentes quarti gradus orabant cum fidelibus, a sacramentorum participa* tione abstinentes, donec plenariam absolulionem conseguerentur. His Eligius Noviomensis in sinistra parte templi stationem assignat, hom. 8, ad pœnitentes: Cur ergo in sinistra parte ecclesiœ positi eslis ? non sine causa usus Ecclesiœ hoc obtinuit , sed quia Dominus in judicio oves, hoc est justos a dextris, hœdos vero , id est peccatores a sinistris ponet. Mulieres autem a vins vêtustissima consuetudine ciarissime ostendunt Philo de Vita supplicum, Constitutions aposlolicœ lib. u, cap. 61, ÀugustinusdaCtWf. Dei9 lib. xxn, cap. 8, Cyril tus Hierosolymit.
un
EGL
ECL
in prœfetione Catecheseon, Ordo Ronaanus, et alii quos in re nemini ignota inutile est receasere. Virgines quoque seorsim anuptis stetisse Origencs docet tractât. 36 in Matthœum : Venit, inquit, ad nos traditio talis, quasi sil aliquis locus in tempto , ubi virgihibus quidem consistere licet et orare Deum , experte autem thorum virilem hon fermittebantur in eo consistere. Consentit Àmbrosius, ad Virginem lapsam, cap. 0 : Aiicubi »nvenio datum locum mulieribus in sublimi spécula prope testudinem clathris interpositis, ut a virorum eonsortio et eolloquio subducerentur. Narrât Amphilochius prœcepisse Basilium9 ut vêla e speculis suspenderenturf et si quœ mulier deprehensa esset caput emittere ad respiciendum , dum sacra agebanturt extra communionem fier et.
« Tertia pars sanctuarium, sive sacra ri uni, vel presbyterium complectebatur, quod erat sub abside cancellis vel parietibus conclusu m, in eo altare majus eminebat, et aliud minus quod Grœci prothesina vocant, in quo dona préparant ui\ Erant et clericorum et presbyterorum subsellia pro cujusque gradu et dignitate, et in loco édition sedes episcopalis , quam Prudenlius, hymno de sancto HippolyiOy sublime tribunal vocat, et Nazianzenus in sœpe citato Somnio sublimem thronum. Ideo autem altiorerat ut ex ea possct antistes populum monere, circumspicere et custodire.
« In ipsum autem presbyterium nefas olim fuit sœcularibus ingredi, ut Germanus Constantinopolitanus docet, hanc sacratiorem templi partem latissime explicans in Yheoria rem m ecclesiasticarum. Vetuit hoc concilium Turonense u, can. 4, statuens, ut pars illa quœ a cancellis versus altare dividitur, choris tantum psallentium clericorum pateat. Ad orandum vero et communicandum laicis et feminis, sicut mos est, pateant sa ne (a sanctorum. Quem canonem Capitulari suo inseruit Garolus Magnus, lib. vu, cap. 203. Hoc idem sancivit synodus Romana sub Eugenio H, cap. 33 : Vt nulli laicorum liceat in eo loco, ubi sacerdotes reliquive clerici consistent , quod presbyterium nuncupatur , quando missa cefebratur9 consistere, ut libère ac honorifice possint sacra officia exercere. Repetit hoc decretum in sua synodô Léo IV, et addit, ne sœculares intra sacros cancellos teutent accedere, nisi episcopo permittente. At Ambrosius Mediol. ne Theodosio quidem imperatori hoc permittere voluit, ut narrât Theodoretus lib. v, cap. 17, Sozomenus, lib. vu, cap. 2fc, et Nicephorus lib. xii, cap. 41.
« Plura de templis eorumque structura et œdificiis scire cupienti abunde satisfacient Léo Allatius in tractatu de Narthiœ veteris ecclesiœ et de templis recentiorum Grœcorum, itemque, in dissertatione de solea veteris ecclesiœ, édita iuter ejjus Syminicta , de qua etiam diffuse agit vir eruditissimus Petrus Possinus in Glossariof tom. I Georgii Pachymœris ; Julius Cœsar Bulengerus Opusc. de templo ; Jacobus Goar in notis ad Euchologium} pag. 13 et seqq Legendus quoque
Procopius de JEdiQeiis Justiniani, qui lib. i# templum sanctœ Sophie et sancti Michaelis in Anaplo discribit, et lib. v, templum Deiparœ Hierosolymis magnificentissîme constructum. »
Nous allons continuer de donner quelques extraits du savant ouvrage du cardinal Booa. Celte citation, que nous regardons comme utile aux archéologues studieux, désireux de puiser aux sources mêmes, sera laite en latin, comme celles que nous avons données précédemment de saint Paulin de Noie.
« Inlege evangelica certa locaab apostolis eorumque successoribus délecta sunt extra quœ illicitum foret sacrificium offerte, nisi nécessitas, cui parent omnes leges, dispensationi in al quo casu locum esse suaderet. Hinc Cyrillus Alexandrinus, libro adversus Aothromorphilas , cap. 12: «Donum, ait, « sive obi «tio, quam mystice celebramus, in a solis orthodoxorum sanctis-ecclesiis offerri « débet, neque alibi omnino.Quisecusfaciunt, « aperte legem violant. » In eamdem sententiam loquitur Basilius, lib. deRaptismo, cap. 8 : « Nobis periculosum est maie obiti mante dati, si loci rationem neglexerimus, maxice me si sacerdotii mysteria in locis profanis « celebraverimus: propterea quod ea resint dicium haberet coutemptus in célébrante, « offendiculum quoque generaret. » A t< mporibus igitur apostolorum loca fuisse Deo dicata, quœ a quibusdam oratoria ab alîis ecclesiœ dîcebantur, inquibus populus orare, verbum Dei audire, synaxim agere et corpus Christi sumere consueverat. Paulus apostolus adCorinthios scribens, Ép. I, cap. u, lestis locupletissimus est. ConvenimUbus , induit, vobis in ecclesiam audio scissuras tsse inter vos. Et paucis interjectis : Nunauid domos non habetis ad manducandum et bioen~ dum , aut ecclesiam Dei contemnitis ? Etsi enim nomen ecclesiœ pro ûdelium cougregatione fréquenter sumatur, hic tamen ab Apostolo pro ipso loco, in quem illi convemebant, usurpari evidens est. Quem locum exponens Basilius in Regulis brevioribus, interrog. 310 , ait : « Quemadmodum ratio « non permittit ut vas ullum commune iu « sancta introferatur , eodem modo etiam « vetat sancta in domo communi celebrari. » Hoc ipsum confirmât Augustinus, quœst. 57 in Levilicum : « Ecclesia dicitur locus quo « Ecclesia congregatur. Nam Ecclesia homi~ « nés sunt, de ouibus dicitur : ut exkiberet a sibigloriosam Ecclesiam. Hanc tamen vocari « etiam ipsamdomum orationum, idem Apo- « stolus testisest ubi ait : Nunguid domos non « habetis ad manducandum et bibcndum, outec* « clesiam Dei contemnitis ? Et hoc quotidiaous « loquendi usus obtinuit, ut ad ecclesiam « prodire, aut ad ecclesiam confùgere oon « dicatur, nisi qui ad locum ipsum parieteso que prodierit, vel confient , quibusEc- « clesiœ congregatio contmetur. » Ejusdem apostolici temporis aliud testimonium ad ecclesiarum nostrarum originem compro* bandam rrofert Nicephorus , lib. u , cao. 8-
tGL
ex Svodk) sancti Pétri în Antiochcna cathedra suocessore, nsserente in domo illa,in qua Christus hoc sacrificium instituit, et in qua Spiritus sanctus advenit , taoquam in prima christianorum Ecclesia Jacobum priiuum Hierosolymorum episcopum consecrfttu m fuisse , et septem aiaconos ordinatos. Koma item ab apostolis dedicatas ecclesias eo ipso tempore quo fidem ibi prœdicare «œperunt , ostendit Baronius , anno Chri$ti 57, irajn. 100. Exstat in bibliotbeca reginœ Suecke codex antiquissimus, in quo aliquot fragmenta ex diversis martyrologiis in unum compacta sunt v simul cum fragmenta Ordinis Romani de ritu baptismi. In uno autem ex dictis fragmentis hœc leguntur Kalendis Augusti. Romœ, dedicatio primes ecclesiœ a beato Petro constructœ et consecratœ. Eadem verba reperiuntur in vetustissimo martyro- Iogio sancti Hieronyminomine insignito, et a Luca Dacherio tom. IV sur Spicilegii edilo: itemque in alio nuper Lucœ evulgato a viro eruditissimo Francisco Maria Florentine), cui alia consonant ab eodem in notis indicata. Quœ autem fuerit ecclesia prima prœ omnibus in Urbe consecrata, an ea quœ in Exquiliis titulus Eudoxiœ, sive sancti Pétri ad Vincula postmodum dicta fuit : an titulus Pastoris nunc sanctœ Pudentianœ in colle Viminali; an vero alia , idem diligenter exquirit exercit. u , ad diem priraam Augusti, in qua multa congerit de primi , secundi et tertii sœculi ecclesiis. Eamdem veritatem confirmant antiqui Patres. Tertullianus de Idolat., cap. 7 : « Tota die ad hanc partem « zelus fidei perorabit ingemens ebristiaa num ab idohs in ecclesiam venire, de ad- « versarii oiïicina in domum Dei. » Idem de Virginibus velandis , lib. xm : « Certe virgi- « nitatem suamin ecclesia abscondant, quam « extra ecclesiam celant, Timent extraneos, « revereantur et fratres aut constanter au- « deant et in vicis virgines videri , sicut au- « dent in ecclesiis. » Et de Pudicitia, c&p. iv, nefarios quosdam submotos ait , non modo limine, verum omni ecclesiœ tecto. lrenœus et Origenes altaris et ecclesia meminerunt:
ilte lib. iv, cap. 20 et 3k; hic homilia 11 io Numéros Zeno Veronensis , sermo de PsaL cxxvi : « Conventus , inquit , eccle- « siarum , quos ad secretam sacramentorum « religionem œdificiorum septa concludunt , « consuetudo nostra domum Dei solita est nuncupare. » Optatus Milevitanus, lib. n, ait Donatistas inter quadraginta et quod excurrit basilicas non habuisse locum Rom® ubi colligerent, id est sacrificium offerrent. Eusebius denique lib. vm Eccles. Hist., cap. % edicta imperatorum promulgata fuisse scribit de evertendis christianorum ecclesiis , ex quibus manifeste deducitur eas dudûm exstilisse. Facta est hœc eversio imperante Diocletiano. Sed et tempore Philippi Cœsaris quinquaginta et amplius annis ante Diocle- Uanum christianos ecclesias ha uisse ex eo constat quod idem Eusebius narrât lib. vi, cap. 3fr. Cum enira Philippus utpote christianus in vigilia Paschœ ecclesiam ingredi vellet, ab ecclesiœ aditu ob scelera quœ
commiserat ab episcopo exclusus, et non niai peracta pœnitentia admissus fuit : sive id Romœ contigerit sub Fabiano papa, ut putat Baronius, anno 246, sive Antiochiœ sub sancto Babyla, ut refert auctor Chronici Alexandrini, ex narratione Leontii episcnpî Antiocheni , et confirmât Chrysostomus îû Orat. de eodem sancto Babyla contra génies, tacito taraen nomine imperatoris. Nec desunt testimonia ab his etîam qui foris sunt. N*m Philo Judœus, libro quem inscripsit de Vit* contemplaiiva, seu de virtutibus supplicwn, vitam primorum christianorum describens , si Eusebio credimus, lib. n Hist., cap. 17, et Hieronynao, lib. de Scriptoribus etclesiasticisy in singulis eorum domiciliis sacellum quod dam fuisse ait, quod semneum vocabant, in quo remotis arbitris sanctions vite mysteria peragebant.Lucianus quoqiieethnieus, qui apostolorum temporibus vixit, res christianorum déridons in Philopaire , Critiam quemdam introducit, qui cum ab al i quo fidehum christianus fieri suaderetur, ab eo deductus est in locum ubi conventus christianorum agebatur. « Pertransivimûs , inquit , ferreaa « portas et œrea limina; multis autem supe- « ratis scalis, in domum aurato fastigio insi- « gnem ascendimus, qualem Homerus Me- « nelai fingit esse. Atque ipse quidem omnia « ilia contemplabar, quœ inaularis ille ado- « lescens. Video autem non Helenen, me* « hercle, sed viros in faciem inclinatos et « pallescentes. » Scio in dubium revocari a quibusdam criticis an hic dialogua a Luciano scriptus sit; fatentur tamen auctoris esse ejusdem temporis, qui Trajano imperatori ob victoriam in Oriente partam hac compositione gratulari voluerit. Est et apud Lam-
I)ridium de ecclesiis christianorum lucuenlum testimonium ; cum enim christiani locum quemdam qui publicus fuerat , ut ërigeretur in eo ecclesia , occupassent, po-
Einarii autem dicerent eum sibi deberi f ampridius ait Alexandrum imperatorem rescripsisse, melius esse utquomodocunque illic Deus coleretur, quam dari popinanis. « Quamvis autem et communi usu nullum ponatur discrimen inter templum et ecc'esiam, primis tamen sœculis templi nomine non utebantur christiani, sed ecclesiœ. Templa enim tune vocabant ur inçentia œdiûcia, m quibus animalia idolis immolabantur.
Hinc beatus Hieronymus, epist. ad Riparium adv. Vigilantium : « Mortuo cadaveri atque « polluto prœbebant excubias, ut post multa a sœcula Dormitanlius somniaret, imo eru- « taret immundissimam crapuîara, et cum « Juliano persecutore sanctorum basilicas « aut destrueret, aut in templa converteret. » Hinc etiam Valerianus imperator, teste Flavio Vopisco, ad senatum scripsit : « Miror « vos, Patres sancti, tandiu de aperiendis « libris sibyllinis dubitasse, perinde qua» « in christianorum ecclesia, et non in tem- « plo omnium deorum tractaretis. » Templi vero nomen primitivœ Ecclesiœ Patres ideirco non usurpabant, ut non solum à rilibus ethnicorum, sed etiam a vocabulis se abhorrere indicarent. Atque ideo gentiles illud
EGL
JEGL
identidem inculcabant, nulla esse Christianis tcinpla, sec ta m esse irreligiosarn, et quœ uullum coleret Deum, ut testantur illorum temporum scriptores : Arnobius lib. vi Contra génies; Minutius Félix in Octavio ; Lactantius lib. vi divin. Institut., cap. 2 ; Clemens Alexandrinus lib. vu Strom. ; Origenes lib. vin contra Celsum : qui omaes respondebant nulla Christianis esse templa, qualia apud nationes erant, sublimibus elata fastigiis, quibus pularent Divinitatem concludi : nullas habere aras ad ostentationem ex* structas : nullas i m mol are victhnas, neque thus adolere : Beum istis non indigerc, uec habitare in templis manufectis, ut Paulus dixit, Actuum xvu, disputans cum Athéniensibus, impium esse Numinis majestatem unius œdiculœ angustiis circumscribere ; çum homines Jatius habitant, in nostra mente tempium illi dedicandum esse, in nostro peo tore consecrandum. Sicloquitur Minutius Félix, sic Origenes, sic Lactantius. Hujus autem elegantissima verba hœc sunt in fine libri de Ira Dei : « Sit nobis Deus non in (emplis, « sed in corde nostro consecratus. Destruc- « tibilia sunt omnia quae manu Gunt. Mun- « demus hoc tempium, quod non fumo, non « pulvere, sed malis cogitationibus sordida- € mr : quod non cereis ardentibus, sed cla- « ritate acluce sapientiœ iiluminalur. » Hoc ille contra paganos, qui solam externam speciem attendentes, in quo verus Dei cultus consisteret ignorabant. Quod si nomine templi non sacrilega gentium delubra, non dœmonura fana, sed loca Deo vero sacrata intelligantur, in quibus fidèles coogreg.iri solebant ut Beum precarentur, sacra mysteria celebrarent, et alia religionis officia obirent, nemo inQcias ibit, sua semper christianis fuisse templa, sive conventicula, qua voce Arnobius, lib. iv, Ammianus Marceilinus, lib. xxvu, et alii usi sunt, quocunque tandem nomine vocarentur.
« Sœviente persecu tione , cum ab omni prorsus conventu imperatorum ediclis Christiani excluderentur, quocunque loco poterant ad peragendam synaxim conveniebant.
Testimonium de hoc perhibet Diouysius Alexandrinus apud Eusebium lib. vu Histor.f ubi, cap. il, conventus sibi interdictos assetït, et cap. 22 sic loquitur : « Cumque « ab omnibus fugaremur, atque opprime* « remur, nihilominus tune quoque festas
< egimus dies. Quivis locus, m quo varias
< œrumnas singillatim pertulimus, ager, « inquam, solitudo, navis, stabulum, car- « cer instar templi ad sacros conventus per- « ageudos fuit. » In carceribus sacriQcium offerri consuevisse ex actis sanctorum Processi et Martiniani, Clementis Ancyrani alioruinque martyrum, passim didicimus : et ex Cypnano qui epist. 5 hortatur cierum ne gfomeratim ad martyres in carcere visitandos concurrant, et ut presbyteri qui illi apud confessores offerunt, singuli cum singulis diaconis per vices alternent. Legimus etiam apud Metaphrasten in Vita sancti Luciani, presbyteri et martyris, quod iu die Theophani® rogatus a discipulis in carcere
celebravit. Sed cum deesset altare Dec metu persecutorum posset inferri, sanctus martyr dixit : mensa vobis erit hoc pectus meum, non futura Deo minus honesta ea quœ fit ex inanimi materia : tempium vero sanctum vos mihi eritis me omni ex parte rirciundantes; sacro, igitur, cœtu eum in orbem circumstante , ut scribit Philostorgîus in lib. u Hist. eccles., cap. Il, tanquam jam morientem9 Ecclesiœ speciem ita simid et mu~ nimentum eo prœbente, ne ea quœ a piis peragebantur, vider entur, sacrum egit, se*pie primum et alios mysteriorum participes effecit. Verba Philostorçti, tacito ejus nomine, ut solet, exscripsit Nicephorus, lib. vin, cap. 31. Hune autem Lucianum sus sectœ martyrem Ariani preedicabant, sed ab hac suspicione libérât eum Baronius anno 311 et 318, et in notis ad Martyrologium. Apollonius Brixiensis episcopus in sindone cœlitus demissa missam in carcere celebravit, ut refert ex Mombritio Bollandus, die 15 Februarii. Romœ clam celebrandi locum prav bebant ampli recessus subterranei in cryptis arenariis ; a quibus tamen excludebantur, cum vehementior persecutio urgebat, ut docent littera Cornelii papœ ad Lupicinum episcopum Viennensem. » (Hic card. Bona describit Romanas Catacumbas, sed nos prietermittimus hanc descriptionem ut pote alibi jam suffîcienter expressam.) — Voyez Catacombes.
« Sed his omissis, ait card. Bona, revertor ad templa quœ, ubi feliciora illuxerunt tempora, ad honorem veri Dei, tum a Constantino imperatore, tum ab Helena ejus matre, tum ab aliis eorum exemplo ubique gentium exstructa sunt, ut Euseoius in Historia et in Vita Constantini9 Nicephorus lib. vin, cap. 30, et alii passim eedesiastici scriptores recensent. Tune magnifica illis nomma a sauctis Patribus tributa sunt. Dicebantur enim evançelica auctoritate dormis Dei et domus orattonis, tanquam locus ad colendum et orandum Deum specialiter deputatus. A Gratis kyriaca, a Latinis dominica dicta sunt : cujus nomenclature rationem reddit Eusebius oratione de Laudibus Constantini, cap. 17 : « In urbibus, inquit, ac pagis, in « agrîs ac desertis barbarorum locis fana ac « delubra in honorem uniuS omnium Régis « ac Domini dedicavit, unde etiam Domini vo- « cabulo honorata sunt, non ab hominibus, « sed ab ipso omnium Domino cognomentum « sortita. Ab eo quippe donumcaappellantur. » Antiochiœ nobilissimum tempium fuisse,
auod Dominicum aureum vocabatur, tradit [ieronymus in Chronico. Cypriauus, lib. de Opère et Eleemos., malronam divitem reprehendit, quœ in dominicum sine sacrincio ibat. Factas cœdes in dominico et altare de dominico sublatum conqueruntur Marceliinus et Faustinus presbyteri Luciferiani partis schismaticœ adversus Damasum in libello Precum ad imperatores. Régula sancti Pachomii, cap. 51 : « Si nécessitas impule- « rit ut mouacbus foris maneat, vel in do- « minico manebit vel in monasterio ejus- « dem ûdei. » Augustinus, lib. xxji de Cm-
EGL
tate Dei9 cap. 10, memorias appellat dicens : « Nos martyribus nostçis non templa sicut « diis, sed memorias , sicut bominibus mor- « tuis, quorum apud Deum vivunt spiritus, « fabricamus. » A Grœcis martyria nuncupantur, quœ in honorem martyrum erecta sunt. Eusebius, lib. m de Vxta Constantini> cap. fc8, scribit Constantinopolim maxirois ab eo niartyriis ornatam fuisse. In actis concilii Chalcedonensis sœpe memoratur raartyrium sanclissimœ el pulchre victricis martyris Eunhemiœ, in quo îllud celebratum est. Marcus aiaconusin Vita sancti Porphyrii : « Cum ei occurrissom in gradibus martyrii. » Et infra : alvimus in marlvrium gloriosi mar- « tyris Timothei. » Agit de hac voce Baronius in notis ad Martyrologium, die 6 Julii. In eodem Martyrologio locus, in quo plura martyrum corpora sepulta sunt/ concilia martyrum nuncupatur die 23 Junii. Synodus Laodicena, can. 9, statuit ne fidèles orationis causa eant in cœmeteria, aut quœ dicuntur martyria hœreticorum. Sic apostolia, dicebantur, quœ apostolorum; et prophetea quœ prophetarum memoriœ dicata erant.
Sozomenus lib. vin, cap, 17 : a Ru fin us con- « sularis in suburbio Chalcedonis maçnam « ecclesiam in honorem Pétri et Pauli exstruxit, et apostolium ab ipsis appellavit. » Theodorus lector, lib. i : « Reliquiœ sancti « Samuelis in ejus propheteo sunt positre. » Eucteria quoque et proseucteria a Grœcis, a Latinis oratoria omnes ecclesiœ sœpius vocantur : quœ vero ampliores et augustiores sunt, usus obtinuit, ut basilica nominentur : quamvis nonnulli quascunque ecclesias basilicas vocent. Occurrit passim hoc nomen apud Hieronymum, Augustinum, Paulinura et alios ; quod a gentilibus, ut alia multa, acceplum est. Erant enim basilicœ regum habitacula vel publica œdiûcia, in quibus judicia eierceri, atque a mercatoribus et nummutariis negotia tractari solebant, quorum structuram describit Vitruvius lib. y ; demum ea vox ecclesiis christianorum tributa est, vel propter œdificii roagnificentiam, vel quia ibi, ut ait Isidorus, lib. xv Origin., cap. 4>, Régi omnium Deo cultus et sacrificia offeruntur : vel quia profanœ basilicœ in ecclesias Christi conversa sunt, ad quod alludere videtur Ausonius in gratiarum actione ad Gratianum Augustum pro suo consulatu dicens : « Basilica olim nego- « tiis plena, nunc votis pro tua salute sus- « ceptis. » Tituli denique dicuntur, ut apud Anastasium in Marcello papa : « Hic viçinti « quinque titulos in urbe Roma constituit « propter baptismum et pœnitentiam, et « propter martyrum sepulturas. » Pr udentius, hym. xa de Coronis :
Parle alia titulum Pauli via servat Ostiensis.
« Mos olim Christianorum fuit, ut cum ab ethnicis lidei causa vexabantur, in areis et cœineteriis, in quibus martyrum corpora quiescebant, ad synaxim peragendam conveuirent, ut supra ostendimus : postquam vero Dei nutu exstinctis tyrannis et profligato Çthuiciiûio, Romanum ixnperium crucis glo-
riam agnovit ; cum jam liceret palam et ubique Christo Deo engere templa, in iis prœcipue locis excitari cœperunt, in quibus paute ante congregari, et clam mysteria eelebrare consueverant : atque inde originem traxisse mihi videtur celeberrimus et inviolabilis Ecclesiœ ritus, ut sine martyrum reliquiis nullum templum nullumve altare œdificetur.
Cœpit hic primum in EcclesiaRomana observan, et ab ea ad alias dimanavit. De Felice I, suromo pontifice, sic scribit Anastasius : « Hic constjtuit supra sepulcra aut merporias « martyrum missas celebrari ; » quia fortassis de hoc legem edidit, ne aliter fieri posset. Prudentius postquam locum descripsit, in quo repositum luit sancti martyris Hippolyti corpus, ita canit :
Ula sacramenti donalrix mensa, eademque Cuslos fida sui martyris apposita,
Servat ad aeterni spera Judicis ossa scpulcro Pascit item sanctis Tibricolas dapibus.
Concinit Prudentio Paulinus Natali ix sancti Felicis :
Speclant de superis altaria tota feneslris, Sub quibus inlus habent sanclornm corpora sedem. Namque et apostolici cineres sub cœlite menât Depositi, placitom Christo spirantis odorem Pulveris inter sancta sacri libamina reddunt.
« Idem initio epistolœ il, ad Sève ru m, reliquias ad basilicam dedicandam necessarias esse asserit , eique mittit ad hune affectum particulam ligni sanctœ crucis. Ambrosius, epist. 54, ad Marcelliuam sororem : c Cum « basilicam, inquit, dedicare vellem, mihi « tanquam uno ore interpellare cœperunt di- « centes, sicut in Romana, sic basilicam de- « dices. Respondi » faciam si martyrum reli* « quias invenero. » Invenit autem sanctorum Gervasii et Protasii corpora , et basilicam Romano more dedicavit. Idem initio libri de Hortationc ad virginitatem de reliquiis sanctorum Vitalis et Agricolœ serraonem habens ait : « Munera salutis accipite, « quœ nunc sub sacris altaribus recondun- « tur. » Uieronymus adversus Vigilantium, qui ausus est martyrumcuHum impiis scriptis convellere : a Maie ergo facit Roma nus episco- « pus, qui super mortuorum hominum Pétri < et Pauli secundum nos ossa veneranda , « secundum te vilem pulvisculum , offert « Domino sacrificia, et tumulos eorum Christi « arbitratur altaria. » Augustinus, lib. xx , contra Faustum Manicliœum , cap. 21 : « Po- « pulus christianus memorias martyrum re- « îigiosa solemnitate concélébrât , et ad exei- « tandam imitationem, et ut meritis eorum « consocietur, atque orationibus adjuvetur : « ita tamen ut nulli martyrum, sed ipsi Deo « martyrum sacrificemus, quamvis in mémo- « riis martyrum constituamus altaria. » Et sermone 113, de diversis, qui est de sancto Cypriano, eleganter ostendit templum ibi constructum, in quo sanguis Christi bibitur, ubi et ille suum fudit. Gregorius Magnus , lib. vi, epist 45 , Leontio Anminensi facultalem tribu it ecclesiam dedicandi, « in qua, « inquit , reliquiarum sanctuarium volumus « collocari. » Et infra, epist. 50, episcopo
EGL
EÇl
me
Santonensi reliquias mittit pro consecrandts altaribus. Agit de eadem re, lib. vu * indict. % epist 11, 12, 73, 7fc> 85 ; lib. ix,ep. 26 ; lib x, epist. 12, et libro i Dialog., cap. 10. Gregorius Turonensis in Vita sancti Senoch abbatis, « erecto altari , et loculo in eo ad re- « cipiendas sanctorum reliquias prœparato, « ad benedicendum invitât episcopum.» Apud Sozomenum, lib. v, cap. 8 : a Zeno episcopus « Gazœ ecclesiamœdificavit, al tare in ea erexit, « ibique reposuit reliquias raartyrum.»Theophanes inJustiniano facta refert apud Constante no poli m encœnia apostdLorum ,' et recondita lipsana Andreœ et Lucœ apostolorum, quœ solemni pompa a Menna episcopo in templum delata sunt. Cum vero hic mos ab iconomachis convelli et abrogari cœpisset , septima synodus , can. 7, statuit , ut quœcunque tetnpla sine martyirum reliquiis consecrata erant, in iis reliquiœ cum precibus coosuetîs ponerentur : et si quis templum sine reliquiis consecraret, deponeretur, tanquam transgresser ecclesiasticarum traditionum. Hujus Christian® consuetudînis testis est vel invitus vir impius et christiano nomini infensissimus Eunapius Sadinius , qui in Mdesio fani Serapidis ruinam deplorans, ibi monachos introductos, et raartyrum reliquias coliocatas rabiosissime exaggerat.
Quod si aliqua sacella sive oratoria in villis erigebantur, confcilium Epaunense, can. 25,
t)ronibuit ne reliquiœ sanctorum in illis colocarentur , nisi clericos vicinœ parochiœ adesse contingeret, qui sacris cineribus psallendi frequentia famularentur. Lego etiam apud Theodoretum et Sozomenum erecta quandoque templa super tumulos confessorum. llle enitn in Hist. reliçiosa, cap. 24, loculo Zebinœ monachi maximum templum inœdificatum *cribit. Hic lib. vm Rccles. Hist., cap. 19, de sancto Nilamnone monacho agetis , qui mortem a Deo impetraverat , ne orius episcopale subiret, ait : « Templum « super ejus sepulcrum indigenœ construxe- « runt. » Autiquissima tamen et ubique recepta consuetudo fert , ut martyrum reliquiœ in altarium consecratione adhibeantur, quorum animos sub altari Dei Joannes in cœlis vidit, cap. vi Apocalypsis. Hœc autem martyrum vencratio ex eo dogmato fid i ofta est , Îfuœ sanctorum communionem credimus et atemur. Fidèles etenim, ut hoc ractis profiteremur. in iis locis ad orationem et ad divina mysteria participanda conveniebant, in
auibus sanctorum lipsana posita erant. Per la siquidem reprtesentatur Ecclesia triumphans, quœ sic aliquo modo cum militanti communicat, et sacriQcio nostro interest. Nam licet ipsa lipsana et ossa sanctorum absente anima sensu careant, respectum nihilominus dicunt ad animam quœ in cœlis est, et ipsis inest semen quoddam resurrectionis et œternitatis. »
La notice suivante, extraite de la Notilia ecclesiastica sœculi h , dissertât. 10 , de Cabassut, est donnée comme elle a été écrite par l'auteur. Elle renferme des renseigne-
ments fort intéressants : nous la considér rons comme un excellent document à consulter
1. «Veteres ecclesiœ, ilto sa item quœob amplitudinem et hominum confluentium frequenliam, basilicœ vocabantûr, quatuor constabant partibus: quarum prima, quœin-
Eressuris obvia erat, Grœce ptonaon, irpfooov, atine vestibulum seu porticus dicebatur, atque pro foribus ecclesiœ structa erat : non tamen sacra censebitur, etsi sacrœ structura proxime actfaceret. Secunda pars Grœce >*~jç9 Satine navis, seu gremium denomioabatur : hue populus ad divioa officia conveniebat. Tertia pars aliquot gradibus supra navim assurgens Grœce dicebatur «^v, de du et a voce ab «vaMv?» quod est ascmdere, latine vero suggistum nominabatur. Isto ex loco Scripturœ sacrœ ad populum legebantur, et sermones a concionatoribus, episcoporum constittttiones, imperatorum etiam edicta quandoque promulgabantuft, psalmi etiam solemniter concinebantur, aliœqne divini oflîcii partes. Frustra igitur vir quidam doctissimus chorum ab ambone sejungit : cui refellendo sulBciat Laodicenus canon 15 : « Non oportere prœter canonicos cantores, qui arabonem ascendunt, et ex membrana legunt, ahquos alios cancre in ecclesia. » Quarta dcnique pars ecclesiœ Grœcis Up*™!™ neenon àyi*<j7Tipt.oi0, itemque Uph* fou*, Latiois sonttuarium, sacranum, sanct'um altare dicebatur, eoque loco divina mysteria et sacrificia solemni ri lu celebrartantur
2. « Ut autem singillatim quos diximus partes exploremus. Vestibulum ac porticus nihil aliud erat quam tectum humilions sîtus, ab ecclesiœ tecto ; quod sublimius erat distinctum ; columnis aut arcubus suffultum, qualia visuntur ante plerasque Romœ basilicas sacras. Hic locus cura non esset mûris conclusus, ventis et solaribus raiiis pervius et apertus erat. Hic assentiri minime possum scriptori, tametsi peritissimo, qui pœnitentium secundœ classis, hoe est auditorum stationem in illa porticu collocat ; depellitque al ea primum, hoc est flentium ordinem, quos ad arenm sub dio vult onjnino ablegatos. Jn primis enim certum indub.tatumque est, auditores pœnitentes fuisse intus ecclesia m admissos, eorumque stationem ideo dictam audientium fuisse, quia lectiones Scripturarum audiebant, quœ divinum prœcedebant officium; et ûnitis lectionibus psalmodiam, deinde missam catechumenorum dictam, postmodum Evangelii cantum, postremo evangelicam prœdicationem distincte et intelligibiliter audiebant; et post alkjuos sacerdotum preces super istis pronuntiatas, foras voce diaconi dimittebanlur. At nihil horum sub porticu fiebat, aut fieri audirique poterat, sed intra ecclesiœ fores et limina. Prœterea quis nesciat distinctas fuisse à lugentibus auditorum stationes? At vero innumeris et perspicuis priscorum Patrum testificationibus liquido constat lleiK tium seu lugentium locum fuisse ad fores ecclesiœ, quarum tamen limen transUire vetobantur. At vero ut ad metam illam audito-