ISI
res se sisterent, transi] iendaprimum eis porticus erat ; quippe quœ foribus illis objecta erat. Omissis testibus aliis innuraeris audiamus can. 11. Gregorii Neocœsariensis, aut si quia sit alius ejus auctor, gravis certe et an* tiquitate venerandus , « npwnùAvtrtç *i*> rîç itvAqc toû tOzTiiptou iartv, « fletus extra januam oratorii est. » Blinde subjungit , n à*p6a*<ç
t'6o$t rnç iriûnç h TÛvapOw, « Auditio intra
portam in narthece. » lion igitur eis porta m, ad quam poricus pertingebat, sed intus eamdem, seu intra oratoriutn in quo canfabantur divina officia, legebantur divinœ Scripturœ, pronuntiabanlur de pulpito ad plebem sermones; quarum omnium rerum auditioni obstrictum erat genus pœnitentium secundum, hoc est auditores.Similiter Basilius ad Amphilochium can. 56* de voluntaKo homicida. quem ante orania stationi fletus per quadriennium addicit, sic decernit : « Débet quatuor annis deflere stans extra fores oratorii. » Itemque de incestuoso qui propriam sororem vitiavit : « Triennio defleat stans ad fores domus oratoriœ. » Non igitur reum ordinis flentium amandat procul extra oratorii val vas ad aream aliquam sub dio, sed stationem ad oratorii vaivas assignat, et canoni satisfit, si propler januam consistât, dum limon oratorii non iransiliat. Et vero si poBDiteutibus istiusmodi orandum sub dio fuisset, periclitandum illis de morte fuisset ingruente imbrium vi,aliave tempestate.
3. « Ingressis ecclesiœ januas primum occurrebat pars illa navis quœ nwrthex dicebatur, eratque pœnitentium auditoram statio. Toto enim cœlo aberrarunt qui narthecem auditorum locum ac stationem existimarunt esse port i eu m extra ecclesiœ sanctœ ambitum et laquearia structam, tectoque humiliorem : satis enim superque jam ostensum est, auditores consti tisse intus sacram ecclesiam, flentesque in ipso vestibulo seu porticu. Sa* pientius itaque locum Gregorii Neocœsariensis h tû vepdaxc, Baromus, tom. II, ad ann. Christi 263, n. 29, sic exponit, in loeo quem nartheca vocant, seu in ferula : quam vulgaris interpres, qui multis fraudi fuit , dum vertit in porticu. Hujusce vero dénominations causam congruentem nullam video, prœter eam quam tradit Joannes Meursius in suo Lexieo grœcobarbaro : « Quia, inquit, ibi pœnitentium statio erat sub eccle- « siasticœ disciplina censura ferula : id « enim, id est ferulam, sonat narthex. Flen- « tes autem, quasi projectitii et alieni ab in- « gressu ecclesiœ manuumque impositione « sacerdotal i, non dignabantur nomine filio— € rum sub ferula constitutorum, juxta illud € PauH Hebr. xn : » Quod si extra disciplinam estis ; ergo adulteri, et non filii estis.
k. « Audientes pœnitentes loeo intus ecclesiam antecedebat aliorum }>œnitentium ordo, qui vrawwripivoe , id est substrati seu prostrati dicebantur. Atque isti simulque audientes una cum cateenumenis atque energumenis, ad vocem diaconi proclamantis : « Éxeant qui non communicant, de ecclesia ; * ante offertorium discedebant : remanentttras tamen adusque finem collecta pœ-
nitentibus quart® classis, quî grœce <rwt *r&ur+ latine consistentes nuncupabantur; eorumque statio ac ordo, o**r«w, id est con*trtentia quarti generis pœnitentium , qui a tergo populi ad Eucharistiœ participationem admissi, exsortes tamen erant sacrœcommunionis. Quœ ultima populi versus sacrarium statio, a Basilio dicitur ftiMfc , id est participatio, nimirum communionis.
5. « Navim ingressis occursabat tabulatum, aut murus intermedius virorum stationem a feminis dirimens, pertingensque a primis ecclesiœ foribus adusque ambonem et sancluarium. Ex utraque parte ianuaoo currebat, cujus prœfectura incumbebat ex parte feminarum ostiariœ diaconissœ. Januœ vero, quœ viris aditura aperiebat, custodia pênes ostiarios clericos erat. In hisce sexuum separationibus ordines utraque ex parte servabantur pœnitentium et participantium, a nobis jam commemorati ; quibus ex parte feminarum adjungebantur sacrœ virgines ad intimam stationem sanctuario proximiorem:
sicut ex patte virorum intima occupât^ nt monachi, quo tempore proprias ecciesias non habebant , ut ex Dionysii Hierarchia eccletiastica , et ex Ambrosii Advirginem lapsam epistola coll igitur. Per géminé etiam navis«seu gremii latera, in quibusdam ecclesiis produeebantur hinc inde porticus areubus ve) columnis suffultœ, intra quas distincta erant sacella seu oraloria, ai secretius, si luberet, orandum : ut commémorât Paulinus in Epistola ad Severum, in quibus altaria erecta erant. Scribit etiam Ambrosius Epist. 99 ad tirginem Marcellinam sororem suam, postquam tumultum graphice descripsit ab ariana impératrice Justina contatum adversus ipsummet Ambrosium episeopum, quem plebs Mediolsnensis studiose custodiebat intra basilicam sacram q uam Juslina furens sancto episcopo et orthoaoxis eripi, et Arianis tradi, immissis intra illara armatisr contendebat: « Postquam demum JustinœG- « lius Valenlinianus imperator pacem de- « nuntiari, militesque extra basilicam occu- « patam pedes efferre jussit, seribit Ambro» « sius, in illa communi fldelium Iœtitia, mi- « lites ipsos irruentes in altaria osculis si- « gniticasse pacis indicia. » Igitur nuu unicum stabat intra id templum altare, sed plura hinc inde dispersa. His adde, majus altare, quod erecUun intus sanctuarium erat, fuisse armatislnaccessum, et cancellis circumelusura, iiluc enim aliis quibuslibet quam sacerdotibus et sacris diaconis secedere nefas erat. Altaria itaque illa, quibus nova pacis denuntiatione lœtantes milites oscula (igebanl, inferius per circuitum navis collocata erant, et hinc inde dispersa. Magnus prœterea Romœ pontife x Gregorius I, )ib. i, epist. 60 ad Palladium meminit ecclesiœ cujusdam, quœ tredecim altaria continebat. Quorsum vero tôt altaria, si semet duntaxat intra unam ecclesiam licebat offerre sacritlcium, utnonnulli putaverunt.
9. « Altéra ecclesiœ pars erat, utdictumest ambon, chorus nimirum muro cii cumseptus, ad quem gradibus aliquot ascendebatur éx
EGL
KGL
paululum subjecta navi. Situs erat ambonis intermedius navi et sanctuario. Ex ambone minores clerici psallebant, ut liquet ex praecitato canone Laodiceno 15. Ilemqae Carthaginensis quarti concilii can. 10, et ex Romano sub sancto Gregorio anni 595. Ibidem diaconus solemniter in missa sanctum concinebat evangelium, proclamabantur episcoporum edicta et jussiones , denuntiaoantur excommunicati, recitabantur ex diptychis fidelium tum viventium tura defunctorum noraina, legebantur a clericis lectoribus sacri libri, atque ad populum sermones habebantur. Supersunt Romœ integri duo vetustissimi ambooes auos prœsens dum essem incomitatu eminentissimi cardinalis Hieronynii Grimaldi Aouisextiensis archiepisoopi, exacte observavi. Horum unus est in ecclesia sancti Clementis, papœ et martyris ad Amphitheatrum; alter in ecclesia sanctorum martyrum Nerii et Achillei. Prior illeambon duo conlinet pulpita, singula utrique lateri cohœrentia » cum unicum fil sanctorum Nerei et Achillei pulpitum muro navis cohœrens.
7. « Quatuor ut plurimum erant in ambonibus portœ, ex quibus geminœ ad navim spectantes vocabantur £/»«fei, speciosœ, aliœ pariter geminœ ad sanctuarium prœbentes mgressum , dicebantur û/wi mAat, portœ sanctœ. Istarum cura et custodia subdiaconis incumbebat , quibus prohibent synodi Laodicenœ canones 21 et 22 ab his januis discedere, atque eisdem vêtant in sanctuarium et diaconium se ingerere.
8. < In ecclesiis Grœcorum locus erat araboni et sanctuario intermedius , qui nunc trbAfû», nunc <r«ltvc, nunc M** lesitur appellatus : eratque ambone seu choro paucis aliquot gradibus e'evatior : atque eousque ad eucharistiam pariicipandani procedebant laici, et cum eis clerici, qui ob aliquam culpam fuerant ad laicam redac.i communionem. Qua de re traclatum fuit in dissertatione 5 de veteribus olim in sacra Eucharistia adhibitis ritibus.
« Solea itaque interjacebat interambonem et sanctuarii cancellos. In hisce objectis sanctuario cancellis erant apud Grœcos dictœ sacrœ portœ. Mihi quidem adhuc incompertum est, utrum tempore Chalcedonensis syno li , senatus, qui ante cancellos considebat, essetintusan extra cancellos; an in sanctuario, an in solea. Certe vel principium ambitione, vel cleri socordia factuin fuerat, ut principes primum, deinde optimates aulœ, multa slbi indebita in ecclesiis Grœcorum nrœriperpnt; ut addisciuius ex congressu Theodosii Senioris cum Ambrosio Mediolanensi episcopo, coram quo suam ille excusât in sanctuario prœsentiam, eo quod nescivisset usum cœterarum a Constantinopolitana ecclesiarum, in qua patriarcha Nectarius
Ksum in sanctuario voluerat residere.
îrspecta etiam est Nicolai Romœ pontificis expostulatio apud Michaelera Orientis imperatorem, qui etiam inter sacra officia Constantinopolitanum patriarchamad suos pedes ôtyieere non verebatur Refert historjcus.
Nicolas solium imperatoris intra Constant!nopolis ecelesiam longe eminentius fuisse patriarchali sede. Il la sane «Chalcedonensis œcurarnicœ synodi expressio, actione i : Retidentibus magnificentissimis et gloriosissimis judicibus, et amplissimo senatu in medio ante cancellos sanctissimi altaris,
cv ru flirt* frporfiv xeeyitAlttv rtû crycoTocTov fofrut*-
t4/)côv vïdebitur ambigua, num intra, vel extra sacros cancellos sederent illi magistratus. Sed tamen minim est, si sanctuarium ecclesiœ Chalcedonensis tant® fuisset ampli' tudinis, ut ambitu suo tam multos antistites, tanquam numerosam optimatum et senalo* rum multitudinem complecti posset.
9. « Quartœ demum ecclesiœ partis diversa erant nomina, sanctuarium , secretarium, tribunal , sancta sanctorum Latinis; Gracia
vero îtp*tîïbv, cifov f*p«, t« «Eyue tôv ô/câv,
ky<unvf>iov > eratque pars ecclesiœ sacratis* sima penitissimaque. Hujus in medio situm erat sub tabernaculo altare primatum, ad quod sacerdos sacrum celebrans stabat TaCie ad populum versa : q»:o etiam si" tu pleraque adhuc Romœ visuntur altaria, prœcipua nimirutu quinque basilicarum prœceilentium , quœ patnarchales nuncupantur. Lateranensis , Pétri in Vaticano, Pauli in via Ostiensi, sanctœ Mariœ Majoris in Esquiliis, et Laurentii in a.^ro Verano, prœtereaque Cœciliœ trans Tiberim,Sabinœ, Alexii, Pancratii, Eu^tachii, Nerei atque Achillei. Tabernaculum vero altari. superpositum, fornix erat lapidea aut ex métallo quatuor columnis suslentata, qualis etiam nunc visitur in altaribus jam meraoratis. Eidem etiam nomen ciborii promiscue a Grœcis et Lalinis tribuitur, ut passim legitur in libio Pontificum Anastasii. Germanus insup r Constantinopolis episcopus istud describit, constans superne ampla testudine, et quatuor ioferne columnis aitare ambientibus. Quin etiam huic voci Grœcam tribuit etymologiam a M*ç seu x*6*i»y£,-, id est arca> et vpxv, quod est vidcre4
2uasi sit arca visionis , sêu manifestations omini Salvatoris. Latini vero ducunt a cibo id nomen, hoc est ab Eucharistico pane, quo ad perennem vitamalimur. Simile in prœcedenti disse, taiione vidimus de orario , cujus etymon Grœci , Latinique singuli ad propriam linguam référant. Nec desunt qui vocem mjsterium, alii ad Graecam, alii ad Hebraicam originem référant; hi ad radicem satar? alii ad Grœcum ^ quffi utraque vox significat abscondere, ctauàere et hebraice mistar, absconditum, res abdita, unde facile deducilur.myslmufii.
a 10. Sanctuariumjporro ipsum, interjectis cancellis, a reliqua Ecclesia fuisse -divisuro, non modo tradit Chalcedonense concilium, sed etiam meminit Gregorius Nazianze^ nus /uyxXiïoç cancelli, orat. 150, ex quo verbum Bei populo praodicabat. Eusebius etiam CaBsarieusis lib xHist. eccl., c. fe, loqueus de structura basilic® Tyri, a Paulino ejusdem civitatis episcopo dedicatœ, bœc dicit : « Locus erat sanctuarii in speciem quadra- « tam columnis subiimibusundîque circum-
Ef,L
ECL
12tt
« septus,quarum mediainterva..ainslorstitiis « ex ligno instar retis aut transennœ cancel- « latis in mediocrem et œquahilem longitudi- « nem circumclusa. > Additque : « altare in « sancluarii meditullio situm fuisse. » Ibidemque adjungit : « Àfronte hujus templi po- « situm fuisse fontem uberes aquas profun- « dentem,adquemmanusabluebantquicum- « quelocum sacrum ingressuri erant.» Paulinus etiam Nolanus episcopus aliorum meminit fontium, ad introitum ecclesiarum constitua torum, epist. 31 ad Aletium; quibus arguitur, consuetudiuem religiosara 'f quam Judœi servabant, manus abluendi ante sa* cras preces, quam refert Aristeas, lib. de Septuaginta interpretibus, adprimos quoque Christianos pervasisse, ideoque solitos fontes pro foribus ecclesiarum collocare.
il. « Prœterea ita disponebatur ecclesiarum situs, ut ad Orientem spectarent. Clemens papa et martyr de ecclesiœ structura loquens lib. h Constitutionum, c. 6 : « Pri- « oium quidem, iuquit, sit longa et ad Orien- « tem conversa. » Hoc idem significat Tertullianus ad versus Valentinum c. 2. ldemque asserit Paulinus in relata ad Severum epist. 12. Hoc idem attestatur loco citato Eusebius, de structura memoratœ Tyri ecclesiœ. Qui prœterea lib. m Vitœ Guiistantini, cap 36, describens fundatum a Maguo Constantino in loco Dominiez Resurrectionis Umplum, très illius partes ad Orientem prospexisse perhibet. Templi quoque Salomonis ante* riorem partem solis ortum prospexisse testantur oculati testes Aristeas, et Josephus, atque ex horum testificalione Ribera, in opère suo de Templo Judaico, et Baronius ad annum Christi 57, numéro 103. Quia etiam quam plurimis veterumauctorura testificatio* nibus convincitur, religiosum apud Komanos fuisse ante prœdicatam Cbristi tidem, ut quatenus fleri posset, dum falsis numinibus cultum adhibebant aut sacrificabant, id agerent converso ad ortum aspectu. Hune ritum N uni a m regem Romanis deos invocantibus prœscripsisse tradit Plutarchus in ipsius Vita, Eodem referunlur hi Virgilii versus lib. vin iEneid. :
Surgit et aetherei spectans orientia solis Lumina, rite cavis undam de flumine palmis Sustulit, ac taies effundit ad aethera voces.
Eiusdem ritus idem pariter meminit jEneid. lib. xn :
Illi ad surgentem conversi lamina solem Dant fruges nianibus salsas.
Quo loco Servius ait : « ÏMsciplinam cœre- « moniarum secutusest, ut Orientem spec- « tare diceret eu m, qui esset precaturus. » His adde Ovidium lib. îv Fast. :
Iîis dea placanda est, haec tu conversus ad ortum Die qualer.
Sed et Vitruvius De templorum Architectura lib. >v, cap. 5, hœc prodit : « Mdes aua tem sacrœ aeorum immortalium ad regioo nos quas spectare debent, sic erunt con- « stituendœ, uti, si nulla ratio iropediverit. • liheraque fuerit potestas , œdis signum
« quod erit in cella coliocafuro, spectet ad « vespertinam cœli regionem,ut qu» adieriut « ad aram immolantes, aut sacra faeientes « spectent ad partem cœli orientis, et simu- « lacrum quod erit in œde. Et ita vota sus- « cipientes contueautur œdem et orientem « cœli. » Quo etiam argumente* Tertullianus in Apologetico dicit : « Sed et plerique * vestrum affectatione aliqnando cœlestia « adorandi, ad solis ortum labia vibratis. » Hue pertinet dictum istud Latini Parati in Panegyric. * Ut divinis rébus opérantes in « eam cœli plagam ora convertimus a qua lucis exordium est. »
« Denique Clemeus Alexandrinus lib. ni Stromatum, solemnem plane fuisse hanc ad Orientem conversionem in actibus ad religionem spectantibus inoicat.
12. « In sanctuario, prœter intermedium altare, géminé hinc inde mensœ collocatœ erant,' quales etiam nunc conspiciuntur marmoreœ in sanctuario commémorât» sanctorum martyrum Nerei et Achillei Ecclesiœ. In ea quœ ad lœvam erat reponebantur vasa sacra cum suis velis, simulque panis consécration^ sacrœque communiom destinatus, parti m etiam eulogiis post sacra ra synatim distribuendis assignatus. Mensam istam Grarci nptâttw id est propositionem, et faxtm'o» vocant, cujus accessum etiam ipsis subdiaconis, neenon sacrorum vasorum contactum interdicit Laodicena synodus canon. 21. In altéra ad dexteram erecta m en sa reponebantur sacra episcopi vel sacerdotis sacrificaturi vestimenta.
13. « Per interiorem sanctuarii circuitum dispositœ erant exedrœ pro sacerdotibus, atque his editior cathedra episcopalis in medio ac intimo sanctuarii hemicyclo e regione altaris; adeo ut sedens episcopus et altare et populum recta prospiceret. Huiusmodi visitur solium, in illo sanctorum Nerei et Achillei1 sanctuario ex quo sanctus papa Gregorius ( ut ipse de se perhibet) sermonem olim die horum martyrum nataJitio ad populum habuit. Propterquœ venerandœ antiquitatis vestgia, sedulo admonuit, insculptis marmoris litteris , nunquam satis laudatus ejusdem ecclesiœ titularis cardinalis Çœsar Baronius, ne quis posthac ejus speciem immutaret, aut lapidera moveret. Cujus etiam curam et ministerium sacerdotibus oratorii sanctœ Mariœ dictœ in Vaiiiceila, fecit attribui. Ista vero pontificia sedes, tribus est elevata gradibus supra continuas utrobique dispositas ex marmore cathedras. De cathedra episcopi sic Augustinus scribit psal. cxxvi. « Quo modo vinitori altior Jocus « fit ad custodiendam vineam, sic et episco- « pis altior locus factus est et de isto loco « periculosa redditur ratio. » Liturgia etiam Chrysostomi sedem vocat episcopalem quœ sursum est cathedram. Clemens papa et martyr lib. ii Constitutionum apostolicarum cap. 61, similiter docet in medio sanctuarii; sedere episcopum id est in medio penitioris ■ parietis, qui sanctuarium a tergo ambit. Additque sacrum clerum ad ejus utrumque la tus assidere.
HÎ4
ik € Veruntamen ex ista cathedra, quœ divtnis ofBciis inserviebat, sermôcinari non soiebant ad populum episcopi; neque ex ambone, ntsi minores Sacerdotes. Sod quando Artistes erat ad plebem concionaturus, apparabatur ei mobilis cathedra supra eelsiorem. Al taris gradum e regione ambonisatque Davis. Eaque vigebat consuetudo tum in Orientalibus , tum in Occiduis Eeclesiis. Gregorius enim Nazianzenus , oratioo. 150 , ait se concionante cancellos vim passos ac
Ene erutos a confluentis populi frequentia. ncellorum autem objecta superius dictam est Sanctuarium fuisse a reliquo templo divisum. Et de Chrysostomo Socrates prodit peeuliare hoc ei fuisse, ut extra Sanctuarium, quo melius a populo audiri posset, in ambonem prodiret ad ooncionandum , instar inferiorum saoerdotum, quibus licitum non erat e Sanctuario seitnocinari. Hue spectat pariter Prudentii basilicam Hippolyti martjris deseribentis distichum , de sanctuario sic loquens :
Fronte sub adversa gradibus sublime tribunal Tollitur, an listes pnedicat inde Deum.
«Et Sidonius Apollinaris in carminé eucharistioQ ad Faostum Reiensem episcopum ita çanciqit :
Seu le oonspicute gradibus venerabilis ara» Goncionaturum plebs sedula circumsistit, Exposita* legts btbat auribus ut médicinal».
«Supra memoratus Cleraens meminitduorum, ut appellat, Pastophoriorumm Eeclesiis exstruendorum,tib.viCopstit.ApostMcap.61.
Eadera signifleat Paulinus nomine Sécrétariorum, quœ dicit esse ad absidem, epistol. 12 ad Severum. Cum vero absis peculiariter arcus ipsum Sanctuarium superne coronans, facile colligitur gemina illa Pastophoria seu sécréta ri a fuisse m fronte Sanctuarii hinc inde collocata, quorum unum inserviebat (ut multis visura est) recondendœ saeratissiraœ Eucharistiœ aut {ut alii multi opinantur) erat ipsa quœ nunc vocatur Sacristia et antiquitus Secretarium, quod idem nomen nonuunquam Sanctuario quoque tribuebatur ut divérsis paulo post testimoniis comprobabitur. Grœce etiam Sacristia ffxtvoyiAaxtov vocabatur, et Sacristiœ prœfectus, seu œdituus «MvoyvX«;, Latine sacnsta, custos, œdituus, « Alterum vero secretarium seu Pastophorium sacris eccîesiasticis libris recondendis usui erat. Testificatur Paulinus se quod ad lœvam erat secretarium hoc disticho inscripsisse :
Si quem facta tenet meditaodi in iege voluntas, Hic poteritresidens sacris intendere libris.
« Idemque, de altero secretario ad dextram sito a se descripti Templi, scribit a se superpositum fuisse distichum istud :
Hic locus est, veneranda penus, quo condi-
n*™-.. i . [tur» e* <IU°
Promitur aima sacri pompa mioisterii.
15. «Sacrœ reconditorium Eucharistiœ solebat antiquis ut plurimum esse armarium ac repositorium ad Sanctuarii latus, ut colligi-
tur ex super allegatis Clementis et Paulini locis. At vero secundum Turonense Concilium can. 3 prohibet in imaginario ordine componi Bominicum corpus, sed jubet in allari reponi sub titulo crucis.Poterat quidera esse loculus affabre dispositus in illa crucis mediana parte, qua duo ligna rectum et transversum, committebantur ; aut certe Utulus crucis pro ipsamet cruce ubi usurpatur, ut velil concilium Eucharistiam in medio altaris recondi intra loculum' situm sub pede crucis. Alibi prœterea solebat divinumsacramentura reponi et asservari intra suspensam supra sanctum altare columbam, vel pyxidera, vel arculam auream, vel argeuteam, ut colligitur ex supplice libello quem œcumenicœ quintœ sjnodo clerici*et monachi Antiocheni obtulerunt, actione 1. Severum Pseudopatriarcham hœreticum accusantes subreptarura furto columbarum ex# auro fabricatarum , quœ ftierant ad sacras aras appensœ, itemque aliarum argenteArum quœ fuerant in Baptisteriis collocalœ, ad communicandos (ut con-
Iicio) recens, pro vigenle tune consuetudîne, taptizatos. Legimus insuper in Basilii Grœce conscripla Vita Amphilochio attrtbuta columbis argenteisinclusamde more fuisse in templis Eucharistiam. Quem ritum suspendendi vasculo augustissimum sacramentum, quod funiculo serico elevari aut remitti olim ad populi communionem soleret, vidimusadusque nostrem œtatem perdurasse in metropo- Htana Aquarum Sextiarum basilica. Sedjam prorsus inolevit, introductis commodioribus tabernaculis primario altari superpositis. Exstat Venantii Fortunali carmen de turri,
Siam Félix Bituriceneis episcopus ex auro bricari curaverat, ad condendum intus vivificum Sacramentum. 1s verè Félix huic Turonensi secundœ Sjnodo legitur subscriptus. Asservatœ prœterea in t emplis Eucharistiœ exemplum habet Optatus Milevitanus ub. ii contra Parme nia nu m, in illo Donattstarum scelere, «qui, facta in Ecclesiam « orthodoxam irrupuone, depromptum in Je « sacratissimi corporis sacramentum canibus « devorandum projecerunt , sed conversi « canes ad sacrifegos, non Eucharistiam, sed « illos impios dentibus et efferatâ rabie lace- «rarunt. » Taceo epistolam ad Jacobum fratrem Domini, quœ meminit asservationis sacrorum fragmentorum hiyus Sacramenti intra Sacrarium, quœ Clementi papœ atiribuitur, quœ quidem pseudepigrapha et supposititia est, opus tamen antiquum,et demonstrans prisci temporis usum.
16. « Secretarii vocabulum diversa significat. Pnmum apud jurisperitos usurpaiurpro secreto judicis auditono , in quo seorsura tum partes, tum testes audiebantur. Apud ecclesiastiacos vero se. iptores diversa connotat : nunc ipsum conclave, in quo vasa sacra et alia ad sacrificium spectantia, omnisque aa templt cul tum et ornatum pertinens supellex asservatur : nunc illam etiam ?>anctuani partem, in qua vêla, vasaoue et niduroeuta sacra ad sacrificium decenter apparabantur tum in diaconio, tum inmeesa protbesis, ut su^rius descrîpsi : nunc de-
set
raum pro toto ipso sanctuario usurpantur. Sic emm tertium Carthagine habitum concilium inscribitur : In secretario basilics Re*> stitut®. Et quartum Carthasinense similiter: In secretario. Sextumque ibidem : In secretario basilicœ Fausti. Septimum pari ter in eadem civitate : In secretario basilicœ Restituée. Et Milevitanum : In secretario basilic» ; stque Africanum plenarium : In secretario basilicœ. Cœsaraugustanum : In secretario i Arelatense secondum, can. 15, diserte secretarii nomine sanctuariura exprimit. Libe* nitus diaconus, in Breviario, c. 13, vocat secretariutn , ecclesiœ sanctœ Euphemia locum in quo Synodus inita est Cnalcedonensis. Denique Gregorius Magnus lib. n, epist. W , sanctuarium similiter secretarii appel latione désignât.
« J7. Grœca etiam vox p*?*. duplex ecclesiostiçum significatum coraplectitur, seclosis aliis et profanis significationibus. Nam prieterquam quod sanctuarium persgpe signiQcat, usurpatum pariter pro ambone legitur, vocisque origo ac etyroon utrique rei convenit : r.*p* Toy e*i;t*v, ab ascenaendo. Gregorius Nazianzenus , Invectiva 1 in Julianum, fiostquam retulit istum militiœ Christian® nfamem desertorem, olim in Ecclesia clericum lectorem fuisse, subjungit, ambonis ascensu honoratum; siquidem ex ambone legebatur; solis vero sacris clericis, quales minime censebantur lectores, sanctuarium ingredi licebat, ut perspicue decernunt Laodicenœ synodi canones 21 et 22.
« 18. Denique baptisteria non intra, sed extra ecclesiam constructa erant : quale hodie visitur Constantinianum juxta basilicam Lateranensem,quam utramquefabricam Constantius a fundamentis erexerat. In primariis item Etruriœ civitatibus Florentia et Pisis, metropolitanarum basilicarum baptisteria sejuncta ab eis cernuntur, veterisque hujus consuetudinis certain fidem facit Cyrillus, catech. Mystag. 1 ; Paulinus etiam in sœpius prœfata epist. 12, baptisterium refert a se mter duas basilicas exstructum. *
flous terminons cet article Eglise en insérant ici la traduction du i'r chapitre du Raiionale divinorum officiorum de Guillaume Durand. On y trouvera de très-curieux renseignements sur la signification symbolique des diverses parties d'une église, donnés par un écrivain du xiu* siècle.
Considérons d'abord une église et ses diverses parties. Le mot église a deux si-
Sifications : il désigne un édifice matériel, ns lequel les divins offices sont célébrés; ou un édifice spirituel, qui n'est autre que l'assemblée des fidèles. L Eglise, c'est-à-dire le peuple qui la compose, est convoquée par ses ministres et réunie dans un seul lieu, par la vertu de celui qui fait demeurer d ins sa
spirituelle est formée de la reunion de plu- Diction*. d'àrchéologik sacrée. I.
KL
sieurs individus. Le mot grec «■*•«<«, église, assemblée» est traduit en latin par convocation réunion, parce que l'Eglise appelle les hommes à elle; mais ces titres conviennent mieux à l'Eglise spirituelle qu'à l'église ma* térielle.
L'église matérielle est le type de l'Eglise spirituelle, comme nous aurons occasion de le démontrer en traitant de sa dédicace. L'Eglise est appelée catholique, c'est-à-dire universelle, parce qu'elle est établie et répandue dans tout l'univers, et que la multitude des fidèles ne doit former qu'une seule assem*» blée, ou bien parce que dans l'Eglise est conservée la doctrine nécessaire à tous*
L'église est aussi appelée en grec tpnaga-
Se, en latin congregatio y nom choisi par i juifs pour désigner les lieux de leur culte. Le terme synagogue leur appartient plus spécialement, quoiqu'il puisse s'appliquer à une église. Les apôtres ne désignent jamais une église sous ce titre, probablement pour éviter la confusion.
L'Eglise militante s'appelle aussi Sien, parce que, durant son pèlerinage ici-bas, elle a toujours en vue la promesse d'un repes céleste; Car Sion signifie attente. Mais l'Eglise triomphante, notre demeure future, la patrie de la paix, est nommée Jérusalem ; car Jérusalem veut dire la vision de la paix. L'Eglise est aussi appelée maison de Dieu, et quelquefois la maison du Seigneur, d'autres fois basilique (maison royale), car c'est ainsi que se nomment les demeures des rois de la terre; et avec d'autant plus déraison oe titre
(>eut-il s'appliquer à nos maisons de prières, a demeure du Roi des rois I Elle s appelle encore temple, de tectum amplum (toit ample), lieu où I es sacrifices sont offerts à Dieu; ou bien tabernacle, et tabernacle veut dire hôtellerie, comme nous l'expliquerons plus tard en traitant l'article Autel; nous dirons pourquoi e le est appelée l'arche du Testament. Parfois eilc est désignée sous le nom de martyrium, lorsqu'elle est élevée en l'honneur de quelque martyr; de chapelle (1), de communauté, de sacrifice, de sacellum, quelquefois de maison de prières, de monastère, d'oratoire, quoique ce dernier titre s'applique en général k tout lieu consacré à la prière.
L'Eglise encore est appelée le corps du Christ et aussi une vierge, selon les paroles de l'Apôtre : A fin que je puisse vous présenter comme une chaste vierge à Jésus-Christ (II Cor. xi, 2), quelquefois épouse, parce qu'elle est
(1) En beaucoup d'endroits les prêtres s'appellent chapelains ; car anciennement, lorsque les rois de France allaient à la guerre, ils portaient avec eux la chape du bienheureux Martin, que Ton gardait dans une certaine tente où la messe se disait, et cette tente se nommait chapelle (capella), aà fient de ema (chape). Nous pouvons observer ici qu'en accordant autrefois au mot chapelle une plus grande extension qu'à présent, une aile additionnelle était appelée chapelle. Ainsi, dans l'église de Haddinham (Cambridge), on lit sur un cuivre, dans l'aile du nord, ces paroles : OraU pro anhnabut fundatorum huju* eapetlœy c'est-à-dire pour ceux qui ont construit l'ah> elle-même.
EGL
dit : Si quelqu'un veut me suivre, qu'il se renonce lut-mime, qu'il prenne sa croix et qu'il me suive [Mat th. xxi, 18). D'autres sont bâties en forme de cercle (1), pour démontrer que l'Eglise s'est étendue dans toute la circonférence du globe, selon ce verset duPsalmiste : Et leurs paroles retentiront jusqu'aux extrémités du monde (Psal. xvin, *), ou peut-être, parce qu'en quittant le cercle de ce monde, nos fronts seront entourés d'une auréole de gloire. Le chœur se nomme ainsi en raison de la mélodie du chant exécuté par le clergé, ou bien à cause du rassemblement des fidèles pour les divins offices. Le mot chorus yietit de chorea, ou de corona ; car autrefois les officiants formaient un cercle comme une couronne autour de Faute), et chantaient les psaumes tous ensemble. Mais Flavien et Théodore ont enseigné la manière de chanter à deux chœurs, qu ils avaient reçue de saint Ignace, qui, lui-même, Ta apprise par inspiration. Les deux chœurs ae chantres représentent les anges et les Ames des justes, lorsqu'ils s'excitent mutuellement et avec joie dans ce saint exercice. Quelques-uns pensent que le mot chorus vient de concorde, dont la charité est la source ; parce que celui qui n'a pas la charité ne saurait chanter avec l'esprit convenable. Nous expliquerons encore, dans notre quatrième livre, ce que signifie le chœur, et pourquoi les plus élevés en dignité y occupent les dernières places.
L'exèdre est une abside ou une voûte sé-
1>arée un peu du restç du temple ou du paais, et il est ainsi appelé parce qu'il avance un peu au delà du mur (en grec, iîitya) : il représente la portion des lidèles qui est unie au Christ et è l'Eglise. Les cryptes, ou caveaux souterrains que l'on trouve sous certaines églises, signifient les ermites qui se dévouent à la vie solitaire. La cour ouverte ou parvis, c'est le Christ par lequel nous avons entrée à la Jérusalem céleste : on l'appelle aussi porche, qui vient de porta, porte, ou parce qu'elle est ouverte, aperta. Les tours sont les prédicateurs et les prélats de l'Eglise, qui sont ses forteresses et sa défense, selon l'expression de l'Epoux des Cantiques : Votre cou est comme la tour de David, aui est bâtie avec des boulevards (Cant. iv, 4). Les pinacles des tours signifient la vie ou l'esprit d'un prélat qui doit toujours aspirer vers le ciel.
Le coq qui est placé au sommet de l'église est l'emblème des prédicateurs; car le çoq, toujours vigilant, même au milieu de la nuit, annonce les heures, réveille ceux gui sont endormis, prédit l'approche du jour, s'excite d'abord lui-même à chanter en battant des ailes. Il y a un sens mysté-
(1 ) Il est probable que l'auteur a en vue fei l'église du Saitu-Sepolcre, qui est le prototype des églises de cette forme. Où sait qu'il en existe encore quatre en Angleterre, et deux qui sont en ruines, savoir : celles de Temple, à Stackby (Lincolnsnire), et l'église du cbftieau de Ludlow.
EGL
neux dans toutes ces particularités. La nuit, c'est ce monde ; ceux aui dorment sont les enfants de ce monde qui s'assoupissent dans leurs péchés. Le coq, c'est le prédicateur
Îui prêche avec hardiesse et excite les enormis à se défaire des oeuvres de ténèbres, en s'écriant : Malheur i ceux qui dorment ! Réveillez-vous, vous qui dormez (Ephes.
v, 14). Ils annoncent encore l'approche du jour lorsqu'ils parlent du jour du jugement et de la gloire qui sera révélée.
Semblables à des messagers prudents, ils commencent par s'arracher eux-mêmes au sommeil du péché, par la mortification de leurs corps, avant d avertir et de réveiller les autres. Aussi l'Apôtre dit : Je châtie mon corps et je le réduis en servitude ( I Cor. ix, 27).
De même que la girouette fait face au vent, ces prédicateurs vont courageusement à la rencontre des âmes rebelles, armés de menaces et d'arguments, de peurqu'on ne leur reproche d'avoir abandonné les brebis et de s'être enfuis lorsque le loup arrive (Joan. x, 12). Le cône, c'est-à-dire le sommet de l'église, qui est d'une grande hauteur et d'une forme ronde, signifie que la foi catholique doit être gardée fidèlement et inviolablement. Celui qui ne la conserve pas, cette foi, dans son intégrité et sa pureté, périra indubitable* ment.
Les vitraux d'une église figurent les sain* tes Ecritures : ils protègent contre la pluie et le vent, c'est-à-dire contre toute chose nuisible, mais ils transmettent la lumière du vrai soleil, c'est-à-dire Dieu, dans le cœur des fidèles. Ces vitraux sont plus larges en dedans qu'en dehors, parce que le sens mystiaue est plus ample et précède le sens littéral. Les fenêtres sont encore la figura des sens corporels, qui doivent être feriu es aux vanités de ce monde et ouverts po ur recevoir librement tous les dons spirituels.
Par le treillage des fenêtres, nous devons entendre les prophètes ou les docteurs le*
81us humbles en dignité de l'Eglise mili • mte. Chaque fenêtre est souvent divisée par deux meneaux : ce sont les deux préceptes de la charité; ou bien ils signifient que les apôtres furent envoyés à leur mission deux par deux. La porte de l'église est le symbole du Christ, selon ce verset de l'Evangile : Je suis la porte (Joan. x, 9;. Les apôtres sont aussi appelés des portes. Les piliers de l'église représentent les évoques et les docteurs, qui soutiennent l'église spécialement par leur doctrine.
Ceux-ci, en raison de la majesté et de la clarté de leur mission céleste, sont appelés argent, selon le verset du Cantique des cantiques : /{ fit des colonnes d'argent (Cant. vin, 9). D'où Moïse fit placer à Feutrée du tabernacle cinq colonnes, et quatre autres devant l'oracle ou le saint des saints.
Quoique les piliers dépassent le nombre de sept, cependant on les appelle les sept colonnes, d'après ce texte : La Sagesse s'est bâti une maison (Prov. vin, i) ; eile a taillé
EGL
EGL