‹ Dictionnaire de cas de conscience; (volume 2)Chapitre 381 sur 402 · II · texte numérisé non relu

II

ut ex Augustino docet angelicus Doctor 1-2, q. 30, art. 1. Jam vero deceptio circa objectum aufert consensum, ac propterea impedif translationem dominii, ut palet exemplo dolis relictœ pro virgine, quae si accipiatur a puella solum putative tali, ab ea restitui débet, nisi cum ipsa a majori Pœnitentiario fuerit dispensatum. Addo quod eleemosynarum donatores fuerint etiam decepti circa causam Gnalem. Licet enim amor Dei sit causa faciendi eleemosynam in cowmuni, tamen proxima causa ob quam Ot eleemosyna huic vel illi in parliculari, est ipsius miseria quam représentât, et cui propterea quis subvenire intendit. Cum igitur error circa causam Gnalem périmât consensum , et actus subslantiam lollat, sequitur quod Gctus pauper rei sibi data? dominiutn non comparaverit.

Ratio secundae partis est quia ille, quantumvis piger, erat (amen vere pauper. Adverlit tamen, et quidem recte, Petrus Marcbantius quod cum dicat Apostolus, Si quis non tult operari, non manducet, inertes id genus personae non merentur excusationem. Dictum est enim homini : In sudore vultus tui vesceris pane tuo ; et de muliere laudanda : Digiti ejus appréhender unt fusum.... Quœsivit lanam et linum, et operata est consilio manuum suarum.

— « Un confesseur sage doit obliger ces sortes de mendiants à travailler ; et s'ils gagnent plus qu'ils n'ont besoin, à donner quelque chose aux vrais pauvres à litre de pénitence, si ce n'est à titre de restitution. N'est-il pas vrai que ces gens-là débutent par vous dire qu'ils ne peuvent pas en gagner, et souvent même qu'ils contrefont les estropiés, les impotents? etc. Or, n'est-il pas vrai que par là ils trompent, et que si ou connaissait bien leur état on leur ferait observer la règle de saint Paul : Si quis non vult operari ? etc. »

Restitutio ex injusta acceptione.

Casos IX. pag. 11. Vendilor, cum noctu mustum duceret ad emptorem, advertit raediam ejus pariem effluxisse. Unde ne conqueratur emplor, dolium implevit aqua. Q. an et cui reslitutioni subjaceat.

R. 1° venditorem lencri ad aliquam reparalionem , lum quia vendit aquam pro muslo, tum quia per banc aquœ mixtionem mustum fit deterius, quai gravis e>t emploies damnificatio. Porro damni auclorem ad illud reficiendum lencri nemo c moralistis amlii^it.

R. 2° Vel mustum per aqua? mixtionem ila dcterioratur, ul inutile sit ad usus ab emplore intentos : < t tune vendilor ad inlcgram reslilutionem tenetur, cum emptor damnilicelur in toto ; vel mustum per aqua; mixtionem non redditur lolalilcr inutile emptori ; et lune tenetur restiluerc ad ralam damni, videlicet pretium pro aqua repoi talum em piori restitucntlo, ut datum inter et acccplum servetur .equalilas.

Casus X. pag. 2't. Tilius subripiens Cftto

decem Iritici roros , exemplo suo efficaciter ad idem faciendum movitJoannem, q;i alioqui non erat furaturus. Q. an restituore teneatur in locum Joannis, posilo quod is non restituât.

R. Negat. Ratio est quia Titius relative ad Joannem non fuit causa furti, seu positiva, seu negativa, sed tantum occasio furandi. Causa porro ab occasione caule secerni débet: causa enim vel producit effe ctum, vel in effectum induit physice aut moi aliter : occasio autem movel affectum ; unde occasio movet solum objective, non autem movet causaliter. Jam vero in casu Titius non influxit in furtum Joannis positive aut négative. Non positive ; neque enim ex parte Tilii inlervenit mandalum, vel consilium, vel consensus, vel palpatio, vel participatio. Non etiam négative : nec enim ex officio tenebatur furtum Joannis impedire. Ergo fuit tantum furti hujus occasio, quatcnus pravo suo exemplo Joannem ad furanduni induxit ; quod quidem adversatur charitati, non autem justili;e, cujus solius violatio restiluendi obligationem inducit. Neque obslat propositio hœc 39 ab Innocenlio XI damnata : Qui alium movel aut inducit ad in fer endum grave damnum tertio, non tenetur ad restitutionem isdus damni illati. Quia intelligenda est de vera causa, non de occasione, ul docel Cardenas.

— « Si on ne peut nier que le sentiment de l'auteur ne soit commun, on peut nier qu'il soit vrai, et je le crois très-faux. On oblige à restituer celui qui a conseillé un larcin , et on ne veut pas voir que si verb;i movent, exempta trahunt. La loi 30, ff. ad legem Aquiï., dit tout uniment : Qui occasionem prœslat, damnum fecisse videtur. La proposition censurée par Innocent XI oblige à restituer, non-seulement celui qui inducit, ce qui appartient à la cause ; mais celui qui movet, ce qui s'entend fort bien de l'occasion donnée dans le sens de l'auteur. Voyez mon Traité de Jure, etc. part, il, c. 2, art. 6, sect. 1, n. 510. »

Casus XL pag. 47. Mario se accusanli quod centum ignolo cuipiam subripuisset, injunxit confessarius ut illa in pauperes dislribueret. Paruit Marius, sed paulo post resciviiPetrum esse rei dominum. Q. an denuo leneatur centum ista eidem reslituere.

R. Negat., dummodo debitam adbibuerit diligentiam ul dominum inveniret. Ratio est quia Alexander III, cap. *>, de Usuris, pr.ecipil ul qua^ inique per usuram parla sunt, pauperibus denlur, si non supersunt domini aut connu h.vredcs. Atqui ex communi doclorum sensu eadem est rei furtivaîcondilio, quae rei per usuram acquisiUc. Ergo si Ma rius debilam adbibuerit diligentiam ul dominum inveniret, resliluit quo meliori modo poluit, et juxta légitime prsesumplam domini volunlatcm, adcoque non csl denuo ad aliam reslilutionem obligandus.

— « Le meilleur parti dans ces sortes «le cas, c'esl de déposer la chose trouvée ou \olée dans les mains de l'administrateur de quelque hôpital, avec injonction de la rcu-

liGI

KLS

RES

dre au maitrc, si on le découvre dans la suite; et de l'appliquer aux pauvres, si on ne peut plus le découvrir. »

Gasui XII. pag, 50. Andréas furalus est pullum equinum qui adolevit. Q. un Lenealur restituere quantum valchal pullus lempore furti, au dcductis expensis quantum valet de pnesenti.

11. Teneri restituere quantum aclu valet. Ratio est quia, in rébus quai incremenlum habent ab intrinseco, incrcmentum rei pcrlinel ad cum rujus est rc^ . et se babet velut fruclus naturalis qui domino débet; r. ErgO ciini pulli adolescenlis inerementum sil ab intrinseco, necessarium est ut ad dominum perlineal, deduclis tamen expensis quas doiuinus facturus fuisset, et quidem sa?pe minori prelio quam fur ipse.

(!\srs XIII. pmj. 05. TitlUs fur.itus est vitulum valoris 10, illum enutrivit in bovem valentem 20, pOStea sensim deerevit ad 15. Q. secundum quem yalorem a eo debeat restitui.

11. Titium pi oui malœ Gdei possessorem teneri, 1° restituere bovem cujuscunque valoris sil de praesenli (detraétis tamen expensis quas fe( issel dominus),et damna, si quac ex furlo secula sint, compensare ; quia augmentant vél decrementum valoris est animali intrinsecum, proinde cedit in ulilitatem vel damnum domini, qui nusquam animalis dominium amisit ; 2° compensare damnum domino illalum, considerando valorem uovis relative ad tempus quo bovem vendidisset, quod unie > ex circumslantiis personne, officii, etc., collai potesi. Et si his bene pensatis res adhuc dubia permaneat, compensandum est damnum juxta valorem a prudenlibus et In àrle peritis taxandum.

— « J'ai dit dans le Traité de Jure, part, it, cb. 2, arl. 5, sect. 2, qu'un possesseur de mauvaise foi, dans les mains uuqu l le prix d'une chose a crû, et puis diminué, doit la restituer selon ie plus grand prix qu'elle ait eu. .lai cependant remarqué que comme cela souffre de grandes difficultés, le maître à qui on rend on bien ne doit pas être un exricleur impitoyable. »

Casus XIV. pag. 110. Ruslicus plerumque novas cabellas fraudai, quia audivil eas futilibu> de causis imposilas fuisse. Q. an lenealur restituere.

R< Vel id audivil ruslicus ex solo vulgi ore, vel a viris honestis et fuie dignis. Si 1°, peccat fraudando gabellai», quia cum vulgus obstrepere soleat, quando imponunlur vel augentur gabcllœ, etiamsi id ex justa causa flat, sirepitus et murmura vulgi non pnebent rationem vere probabilem, quœ ab hujusmodi vectigalium solutione excuset.

Si 2°, non peccal, quia cum probabiliter et non temere judicet gabellas hujusmodi contra juris leges fuisse imposilas, optime potesi ab earum solutione excusari. Hoc tamen inlelligendum est, dummodo absit periculum se familiamque suam, si a cttslodibus apprehendatur, depauperandi. Cum mitn periculo huic se suosque exponere nequcat,

non possel tune gabellas licite fraudaie, etiamsi contra jus et l'as impoaiUB fuissent.

— « Il faut toujours présumer pour la loi et pour le prince dont elle émane. Les honnétei gens sont souvent les premier! à crier, à se plaindre, à prêter aux souverains des motifs qu'ils n'ont pas. La grande règle doit être celle do saint Paul : Cui Iributum, tributum; cui vectigal, vectigal. »

Cas os XV. pag. 230. Àlaterfamilias ssape pecuniam clanculum subripit viro, autaliquid rei domeslica; vendit. Q. an jusliliam iœdat.

II. Vel id facit, quia vir, etsi saepe monitus de occurrentibus indigentiis, non vull necessaria providere ; vel id facit, quia non voit in administralione domus pendere a marilo. Si 1°, non peccal, seu pnecise expen leudo quantum sufficit , seu prudenter et discreie nonnulla vendendo.Tum quia marito domum moderari renuenle , administrait hujus devolvitur ad uxorein : tum quia vir non nisi irrationabiliter invitas esse potesi. Si 2°, peccat, tum quia usurpai jus competens marito, tum quia despolicus ilie modus de domesticis rébus, prœcipue autem alienando, disponendi, rationabiliter displicet viro non renuenti providere necessaria , quando admonelur. * De hoc satis in Diclionario.

Casus XVI. pag. 257. Mercator , emptore petente certam speciem mercis quam ipse non habet, fingit se ingredi domum ad eam sumendam ; at pergit ad vicini mercatoris domum , eamque prelio novem juliorum emptam statim revendit juliis duodecim. Q. an lucrum istud nihil habeat iniqui.

R. Vel prelium juliorum duodecim excedit limites pretii justi, vel non excedit. Si excedit, jam evidenler injustum est ; si non excedit, ila ut non superet prelium supremum, tune nihil habet injusti , cum liceat regulariler vendere summo pretio; nec quis, mercator prœcipue, teneatur merces vendere prelio quo ipse habuit. Sane si casab amico habuisset pretio iufra infimum , non teneretur eas vendere infra infimum. At hic advertendum, non omnes res quœ pro pretio infimo habent novem julios habere pro medio decem cum dimidio, et duodecim pro supremo. Esto enim id verifleetur de rébus, v. g. nobilioribus , non tamen de aliis omnibus verificatur. Quœdam enim, si pro inGmo prelio novem julios habent, pro medio habent julios novem cum dimidio , et pro supremo julios decem.

§ III-

Restitutio ob damnum.

Casus XVIL pag. 9. Capellanus cujusdam oratorii sacris indumentis destituti ad patroni preces sacra ornamenta a vicinis ecclesiis commodata accepit , ne visilator decrelum aliquod palrono indecorum conderel.

O. an aliqu.d iniqui fecerit capellanus.

II. Eum peccasse, 1° contra juslitiam, quia cooperalus est injustitia; palroni , qui tenetur oratorio decentia ad sacrum ornamenta suppeditare; 2° conlra religionem , quia per istam fraudis speciem impediit ne visitalor

per justum decretum cullui divino provideret ; '3 contra sinceritatem , cui hœc ejus simulatio conlraria fuit.

Casus XVIII. pag. 12. Deambulans quidam per montium cacumina, ubi pascebanl oves pluriinœ, canis ejus mansuetus ipsas lerrilavit , ita ut prœcipiles ruerint de montium vertice. Q. an damnum illud compensare teneatur.

R. Negat. Ratio est quia, ut qnis damnum reûcere teneatur , débet esse culpabiliter illatum , et non mère per accidens. Sed in casu damnum domino gregis illatum est sine eulpa, et mère per accidens. Gum enim canis supponatur mansuetus, dominus ejus nec prœvidet, nec prœvidere poluit terrorem ovibus incussum : cum oves lerrere, non sit canis mansueti , sed ferocis. Ergo non tenelur refleere damna ovium.

— « Cette décision est trop générale. Un maître peut prévoir que sou chien, quoique très-doux , courra après les brebis comme après les oiseaux, qu'il les effrayera, et que cela est plus dangereux quand elles sont sur le bord d'un précipice ou d'une rivière, que quand elles sont en plaine. »

Casus XIX. pag. 13. Sylvesler pauperrimus et copiosœ familiœ païens, ut cum illa duramliiemem tolerare possit, hic et illic ligna comburenila inquirit ; al cum non inveniat arida et infructifera , cœdit et aufert fructifera, vel quœ paucis post annis essent domino valde utilia. Q. an sit et quousque redarguendus.

R. Vel Sylveslri familia lignis ad propellcndum frigus indigens, est in extrema lignonum necessitale , ita ut probabilis habeatur timor periculi vitœ; vel est solum in gravi necessitale constiluta. Si 1", tolerandus est Sylvester, quia in tali necessitale omnia sunt communia; et sicut in pari casu dominus arborum cas cœderet ac comburerct, quamvis sint frugiferœ ; sic et id simili naturœ jure potest Sylvester. Si 2°, graviter redargui débet, ut constat ex propositione 36, ab Innocentio XI reprobata.

— « Un pauvre qui , même dans ce cas, couperait des arbres fruitiers, s'exposerait beaucoup. H faut donc lui dire loul uniment qu'il aille mendier du bois , et qu'après avoir exposé ses besoins à Dieu, il les expose aux Jiommes. »

Casus XX. pag. lo. Pelrus videns agrum suum ab auimalibus viciai damnificari , ea occidit , ut se indemnem servet. Q. an morlaliter peccaverit et ad reslilulionem teneatur.

R. Posilo quod casus procédai de columbis aliisque hujusmodi auimalibus, uti ordinarie contingit : vel Pelrus aliter damnum impodire non potest, vel potest. Si non potest (quod in piaxi moraliter impossibilecenseo), lune nec peccat, nec restitulionis oneri subjaccl; quia jus habens bona sua servandi , jus habei ea destruendi quœ iisdcm bonis nocent. Si vero alia via damnum avcrlerc polest , puta clamando, ingeniosis arlibus animalia arcendo, quia et salisfaclionem exigendo , ul pradicaie lolenl viri limoraH ; 1

lune iniquus est occisor, iniquus proinde damnifleator , el quidem graviter, si gravis sit materia. Unde tune ad ratam illati damni restituere lenetur.

— « Si cette décision peut servir dans un pays libre, elle ne peut servir en France, où les colombiers sont des servitudes imposées aux campagnes voisines. Mais les seigneurs qui multiplient trop les pigeons , ou qui ne les nourrissent pas en certains temps , peuvent être très-coupables devant Dieu. Voyez les résolutions de M. de la Paluelle. »

Casus XXI. pag-. 36. Franciscus ad oblinendum quod sibi debebatur, et alia quam occulta? subreptionis via assequi non poterat, violenter debiloris domum aperuit , et ablalo quod sibi debitum erat , ostium veliquid apertum ; unde ingressi latrones multa subripuere. Q. an damnum a furibus illatum reparare teneatur.

R. Negat., quia ea solum damni causa ad restitutionem obligat , quœ per se ad ejusdem damni productionem ordinatur. Atqui aperire januam non ordinatur per se ad damnum a latronibus inferendum. Non enim ex aperlura januœ per se et ut plurimum sequitur furlum. Ergo Franciscus non fuit causa proxima et per se hujus damni ; sicque ad nihil tenetur. Quod a fortiori certissimum erit si Franciscus, unice ad compensalionemsuam altentus, inadvertenter ostium domus reliquit apertum.

— « Il faut que l'auteur ait cru écrire dans un pays où il ne se trouve des voleurs qu'une fois dans un siècle. Partout ailleurs un homme qui n'est pas dépourvu de raison jugera aisément que laisser la porte d'une maison ouverte pendanl la nuit, c'est virtuellement inviter à faire un mauvais coup ceux qui en cherchent l'occasion. Tant pis pour lui s'il n'y pense pas, animadvertere débiterai, dit saint Thomas. On excepte cependant le cas d'une distraction comme invin~ cible. »

Casus XXII. pag. 37. Petrus mandatum dédit Caio ut cenlum furaretur Sempronio , prœvidens Caium data opportunilate plus subrepturum esse; quod et fecil, bis centum furando, quœconsumpsit, nec restituere polest. Q. an Petrus hœc ducenta restituere teneatur.

R. I Cm cri solummodo ad centum. Ratio est quia non lenetur in casu nisi ul mandans. Atqui non est mandans nisi in ordine ad centum; alia enim non subripuit Caius in gratiam Pétri, sed nomine proprio. Nec obstat quod prœvidcril Petrus Caium plura furalurum esse, quia pnevisio hœc non facit eum causain damni, sed dunlaxal mandatum ab co dalum , quod cum non fuerit nisi ad centum, eum solummodo obligat ad rcstilulionem centum. Alioqui si mandans Francisco prima vice occiderc Sergium, praividissel, ut praevidere polerat, eum post primum homicidium , alia cl alia deinceps patraturam esse, teneretur ad damnum non modo c Sergii morie secutum, sed ad ea cliam quœ scquerenlur ex morte cujuscunquc deinceps a Francisco occisi , posito quod nullus illa-

nrs

KF.S

(uni pcr luec Francisci bomicidia damnum reparant ; quod saur nomo divcrit. lia Arragonius, qui plores citât contra paucos.

— « Je n'aurais pas cru qu'on donnât encore de nos joirs de si pitoyables décisions. Bien loin d'exempter Pierre de restituer les deux cents livres que son mandataire a volées dans le cas dont il s'agit, je l'y croirais obligé, quand même il lui aurait défendu de le faire , parce que mandatum dédit periculosum ; ou, comme parle Ronifare VIII, cap ult. de llomicidiu, in <>, cum mandando in culpa furrit, et hoc evenirc possc debuerit co— gitare. Je dis la même chose du second cas : les difficultés que l'auteur y trouve ne sont que de pure imagination. »

Casus XXIU. pag. 38. Pelrus s;epe ad pu- Mica pabula deduxit oves, quœ quadam die vicinum agrura ingressa*, magnum segetibus detrimentum inlulerunt. Q. an ad bujus reparationem tenealur.

R. Negat. Ratio est quia, ut generaliler docent theologi , nenio ob danmum casuale in foro conscientirc restituerc lenetur. Porro damnum de quo in ca^u, mère casuale est ; cum pluries, et licite quidem , Pelrus oves suas ad ea pabula deduxisset, neque id unquam eontigissel,necexordinarieconlingenlibus debuisset damnum illud prsevidere.

Unde omissio diligentiœ in custodiendis ovibus qme stragem intulerunt, non fuit culpa theologica, sallem lata, sed damnum simpliciter casuale reputari débet.

— « Je crois au contraire, 1° que Pierre a péché toutes les fois qu'il n'a pas veillé sur son troupeau ; 2° qu'à moins qu'on ne le suppose plus slupide que ses moulons , il a pu et dû prévoir que le mal qui avait manqué dix fois d'arriver , pouvait arriver une fois. En fait de brebis un jour ne répond pas de l'autre. 11 ne faut qu'un mâtin qui passe, l'ombre d'un loup, un bélier en chaleur, pour les porter d'un lieu à l'autre. D'ailleurs, si l'auteur croit qu'on n'est tenu sub gravi à restitution que lorsqu'on est coupable d'une faute théologique grossière , il se trompe beaucoup. Quoiqu'une faute vénielle oblige à beaucoup moins qu'une faute mortelle, le dommage qu'elle a causé peut être si grand, qu'on soit tenu sub mortali d'en réparer une partie. Voyez mon Traité de Jure, chap. 2, art. 3. »

Casus XXIV. pag. 38. Titius puellam suœ condilionis sub spe futuri matrimonii defloravit. Modo eam ducere volens , obstat pater puelhe, damni eidem per deflorationem illali compensationem preetendens , ut alleri sibi bene viso filiam nuptui tradat. Q. an justa sit patris prœtentio.

R. Negat. Ratio est quia Titius ex vi con - Iraclus tenetur puellam ducere, cum ad eam ducendam, non aulem dotandam se obligaverit, et id acceptaverit puella. Unde si banc ducere paratus sit, maxime cum ejusdim sit condilionis, abunde satisfacit. Quomodo si Paulus vendat domum Joanni cum pacto ut inlra mensem solvat pretium, ex quo contrai lum socielatis iueat cum Francisco, Jouîmes, si prœlixo tempore paratus sit

pretium Bolvere, el Paului neceptare nolit, non tenetur de damno quod Paulus infferret, quia id omne fecit, ad quod faciendum se obligavcrat.

— « Ce point serait jugé différemment en différents tribunaux. Le séducteur d'une fille l'ait injure à ses prie et mère, el on dirait qu ils ne sont pas obligés à garder un indigne accord qui s'est l'ait sans leur participation : cependant î'aulcur des Conférence» d'Angers pense comme notre casuiste. »

Casus XXV. pag. 87. Mulier proprium lactans infantem , alterum lucri causa lactandum recepit, qui defectu lactis utrique sufiieienlis paulalim viribus deslilulus moritur. Q. an dicta mulier graviter pecraverit , et ad aliquam percepta» pecunia* rcslitulionem teneatur.

R. Ad nihil tencri, si non advcrlerit se suflicientem pro duobus lactis copiam non habere, et aliunde omnem quam debuit in infaotis hujus cura diligenliam adhibuerit. Si vero nutrimenti defectum, et ex hoc gravem pueri languorem praevidit, vcl, ut fieri solet, debitam in puero nuiriendo et curando diligentiam omisit, tune et homicidii rea judicari débet; et ne lucrum ex violata justitia referai, velut malsa fidei possessor, obligari débet ad reslitutionem pecuniaî receplae, non quidem intégra*, sed juxta viri prudenlis judicinm.

— « Si l'auteur n'excuse pas de péché et de restitution , ce n'est pas sa faule. Son inadvertance vient à tout propos. J'aurais cru qu'il ne faut à une nourrice qu'une étincelle de jugement, pour voir si elle peut nourrir deux enfants à la fois, ou si elle ne le peut pas, et qu'elle doit plus en vertu de l'homicide dont elle est coupable, qu'on ne peut lui devoir en vertu des faibles soins qu'elle a pris. »

Casus XXVT. pag. 128. Antonius occidit Marinum ex inadvertentia solum veniali. Q. an sub gravi culpa teneatur resarcire damnum occisi familiae indeseculum?

R. Negat. Ratio est quiasicutsi in Marini occisione nulla prorsus intervenisset culpa, ut si per casum omnino fortuitum vel molum primo primum occisus fuisset, Antonius ad nullam omnino damni reparationem teneretur; sic nec ulla ei gravis imponenda est obligatio propter inadvertentiam mère venialem : cum aeque repugnet ut effectus sua causa major admiltalur, quam ut admiltalur effectus absque ulla causa. Ita Lessius, Lugo.elc.

— « Il n'y a qu'à rétorquer l'argument, et dire qu'un homme qui ne laisse pas d'être coupable, ne doit pas élre ménagé comme un homme qui csl innocent. Or, Antoine est coupable, puisqu'il a commis un vrai péché, quoique léger. Ajoutez avec Lessius que, quand il s'agit d'homicide le péché va aisément au mortel, et que dans, le doute le préjugé ne doit pas être en faveur du meurtrier. Voyez l'endroit que j'ai cité dans la petite remarque sur le cas XXIII. »

Casus XXVII. pag. 134. Antonius nonnullas arbusculas in campo aiieno recidit >

valoris lune nummorum decem,sed, ut spes erat, valituras triginta post annos duodecim. Q. quid campi domino restituere teneatur.

R. Restiluendum esse juxta viri prudentis arbitrium. Siquidem ex una parte restitutio non est tantuuimodo commensuranda valori prœsenli rei, in qua damnum proximo i lia— tum est, sed etiam valori quem ea res in futurum habitura prudenler judicabatur : ex aliavero parte, cumid quod cstinspe so!a non tantivaleat ac quod est in re, et arbusculœ variis in toto decennii lapsu înfortuniis obnoxiœ sint, consequens est quod hœc ex aequo et bonoaviro prudente definienda sint.

— « Si Antoine avait volé une poule à un homme qui aurait aisément pu s'en procurer une autre, serait-il, au bout de dix ans, obligé de restituer tous les oeufs et tous les petits qu'elle aurait pu avoir par elle-même ou par les poulets qui en seraient provenus? Non , comme je l'ai dit dans la dernière édition du Traité de Restitutione , pag. V03. Or, on ne peut dire la même chose dans le cas présent; à cela près qu'un homme dont on coupe les jeunes arbrisseaux ne peut se dégoûter d'en planter d'aulres , dans la crainte d'un nouvel accident. Et alors sa perte est sur le compte du malfaiteur. »

Casus XXVIII. pag. 139. Famuli qui Joannis armenta ducebant ad paslum, ea hue et illuc , inscio Joanne, vagai i permiserunt ; unde ingens frugibus Sempronii damnum secututn est. Q. an Joannes de damno illo teneatur.

R. Negat. * Dummodo Joannes famulos suos prudenler elegetit, iisque, quantum ferebat conditio sua , invigilaverit. Ralio est quia tune alieni damni causa non fuit, seu mandato, seu suasione aut impulsu , seu etiam negligentia. Porro qui in alterius damnum non influxit, ad ejus reparationem non tenetur : etsi aliquando ad eam obligelur a judice, qui prsesumit eum débita quoad famulos suos diligentia usum non fuisse.

Casus XXIX. pag. 163. Marcus ira commotus in Philippum, voluitœdes ipsius succendere, sed ex errore succendit domum Alberti amici sui. Q. an damnum Alberti reparare teneatur.

R. Affirmât. Ratio est quia quicunque per actionem formaliter proximo injut iosam directe vel indirecle proximo damnum inlulit, hoc ipso ad ejus reparationem tenetur, licet illud inferendo ignonmrit qualilaicm particularis persona; cui nocebal. Sic (|ui scienter peecat eum conjugata, culpam cl pœnas adultorii incurrit, licet ignoretquis sit maritus uxoris ad quarn accedit. Pari ter qui Pelrum occidît, ratus se occidere Paulum . damna ex homieidio seculo repara rc tenetur. Krgo et in casu tenetur Marcus illatum amico suo damnum resarcire, eum obligatio reparandi damnum non sit desumenda ex aclione formaliter injuriosa proximo, ut ex adduclis homicidii et adulterii exemplis manifestum esl.

Casus. XXX. pag. Mk. Petronius eifeni i% (lonio Lucii, et ad alia distraclus, non co-

DICTIONNAIRE DE CAS DE CONSCIENCE. l-G !

gitat de claudendo diligenler ostio. Unde ingressi fures grave Lucio damnum inlulerunt. Q. an Petronius jacturam hanc reparare teneatur.

R. Negat. Ratio est quia Petronius, quam vis per omissionem diiigeniiae hujus quam accuraiiores adhibere soient, faciliorem furibus in a3des Lucii aditum reliquerit , non fuit tamen vel voluntaria furti causa, vel reus culpœ juriJicœ aut théologies; contra juslitiam commutalivam ; eum omissio diligentia; in claudendo ostio ex simplici, eaque viris eliam sapientioribus ineiitabili distractione suborta sit. * Sane suspicacior maritus in his mentis alio raptœ casibus quandoque fores domus sua; apertas rclinquil.

C\sus XXXI. pag. 242. Commodalarius dubitans an equus per incuriam suam subreptus fuorit, petit an equi pretium refundere domino teneatur.

R. Quod si de incuria sua certus non est, et quod propterea fur equum abslulerit, non tenetur equi pretium, ullamve hujus pretii partem solvere domino. Ralio est quia, quando non constat certo de culpa , slal in possessione innocentia, nec quis ad restitulionem certam tenetur ob purum dubium de damno illato.

— « Quand j'ai de bonnes raisons de douter de ma négligence, je doute nécessairement de mon innocence. Mais comment puis-je me croire sûrement innocent, quand j(* doute si je le suis? Et sur quoi fonder mon innocence ? est-elle plutôt en possession, que le défaut decette même innocence? A la bonne heure donc que je ne sois pas obligea restituer tout, comme si j'étais bien sûr de mon tort; mais que je ne sois pas dispensé de toute restitution, comme si j'étais bien sûr que je n'ai rien à me reprocher. »

Casus XXXII. pag. 2G8. M;evius, etsi diligentiam omnem adhibuil, non poluit certo scire an influxerit in homicidium. Q. an ad damni refusionem teneatur.

R. Huncquidem esse irreguiarem, de quo alibi ; sed non leneri ad reparationem damni, quia nemo ad reparationem certain tenetur pro puro dubio ut casu pra^ced. dictum est. * Vide animadversionem in hune casum.

§ IV

Restitutio ex conlractu.

Casus XXXIII. pag. V9. Tilius bona lide Jacobo, prœsenli pecunia vendidil bovem , qui post horas vix quindecim periit latente morno, ut co aperlo compcrlum est. Q. an venditor ilefectum hune inculpabililer Ignora ns, teneatur acceptum pretium restiluerc ?

R. Affirmât. Licet enim ob bonam fldem non pcccavcril Titius, tamen quia latens il, fectus, propter quem bos slaiim periit, mit circa subslanliam (bos enim graviter infirmus, et quidem inutilis emplori, veiulilus c>l prosano), scquiUircontraclum hune, fuisse nu.lum ratio ne hujus erroris, qui tollit conscnsuni ad valorem contractua omnino neçrsiarium. (Inde Tilius, qui damnum illud reGcere aliter non polest, quam per resiitu-

KF.S

timiciii prctii, pretium illud rcstitucrc lenetur.

— « On ajoute communément qu'un homme qui de bonne fui aurait vendu sa marchandise telle i Quelle est, sans vouloir la garantir, ne sérail tenu d'aucun événement. Mais on ajoute aussi qu'en eh irgeanl l'acheteur d'un tel risque, il devrait lui vendre à meilleur compte. »

Cvsus XXXIV. paif. 175. Bernardus vendidit equum Sempronio, cui occultum ejus \ilium non aperuil, cum super eo minime fuerit intenogatus, scieim tamen equum ah illo emptum non iii, si vilium illins manileslassel. Q. an peccaveril et ad reslitutionem tencatur.

R. Si defectus equi talis est ut eum reddat alteri inutilcm vel noxium, venditor graviter peccavit, et ad rescindendum contractum tenetur, quia tuncreus est doli gravis et dantis causam contractui. Si vero equi defectus non reddat equum noxium aul inutilem ad tinem ah omptore inlcnlum, tune Bernardus, qui de defeclu interrogatus non est, neque peccavit, neque restiluere tenetur, dummodo juxta rationein defectus descenderit in pretio. Katio est quia defectum occullans in tali casu utitur jure suo, nec ulli facit injuriam. Vide S. Thouiam, 2-2, q.73, a. 3, in cor. * Sed et ritle quœ fusius dixi in Tract, de Contractions.

CAsisXXXV.pcn;. 220. Sacerdos abamico monilus valorem moneta: brevi a principe diminulum iri, muluo daî J anni certamduplarum quantitatem, cum pacto ut sibi solutions tempore reddantur juxta valorem quem actu habent dum traduntur. Q, an licite.

R. Affirm. Seclusis mendacio ac dolosa invilatione, a quibus merito prœsumitur sacerdos abhorrere. Ratio est, 1° quia duplaî ilhe reipsa tanti valent, cum dantur : ac pro tanlo impendi possunt a Joanne, nisi diu différai ; 2" quia pariicularis notitia quam habel mutuans, non reddit eum deterioris condilionis, nec auferl communem duplarum œstimationem, cui innititur justus earumdem valor. Dum ergo cas mutuo dat sub pnedicto pacto, utitur jure suo, sicut qui vendit merces pretio currenli, etsi particulari nolitia sciât earum pretium proxime ob supervenluram illarum copiam imminuendum esse; 3° quia muluatarius posset hujusmodi duplas in mutuum recipere,cum pacto easdem reddendi in eodem valore; quamvis crederet probabililer earum valorem paulo post adaugendum esse. Quare igitur non idem eril in pnesenli? Ita Bonacina, Lessius, Lugo, etc.

Casus XXXVI. pag. 235. Filius, cui constat paternam ha?redilatem non sufficere pro solvendis debilis quae p.iter suus contraxit partim ex contractibus licilis , partim ex usurariis. Qu.erit an debila illicite contracta prius solvere debeat, quam quœ fuerunt licite contrael,:.

R. Debere utraque eodem gradu solvi pro rata lueredilatis, si bona sint tanlum perso-

ualiler obligala. Katio est, 1 quia oblige tio aliis BDte alios satisfaciendi non evinciturex jure, cum in eo nihil quond punctum istud slalnaliir; -1" quia soh endi ohiigatio in debilore provenit a lege juslilia' ( onnniitati v;c, qiW et <|iialitatein rei ad rem respicit, et unicuique suum reddi juhcl; non spectando an illud vel licite acceptum fuerit, vel cum allerius injuria cujus rcparalionem curare pertinel ad aliam specicm justitia1, nempe ad vindicativam. Cum ergo quilibet ev creditoribus jus habeat ad rem sibi debilam ex respectivo contraclu , ideo ne alicui damnum inleralur, solulio in casu singulis creditorihus ad rata m facienda est, servata scili tel proporlione qua est inter singula crédita, adeo ut cui plus dehetur, plus ei detur proportionaliler , et minus, cui minus. Unde régula hœc : Qui prior est tempore, potior est jure, valet quidem inter creditores ejusdem rei hypolhecarios, non autem inter creditores mère personales. * Sentcntiam hanc late propugnavi in Tract, de Jure et Justitia.

Cascs XXXVII. pag. 2V3. Agricola bona lide bovem émit a Lucio fure, et paulo post revendit Sempronio, et nutnmos quatuor in ea revendilione lucralur. Audit subinde bovem hune a Lucio fuisse subreptum Joanni. Q. ad quid Agricola teneatur respeclu Joannis.

R. Vel Agricola bovem hune a fure émit minori pretio quam intrinsece valeret ( soient enim fuies rem ahlatam minoris vendere quam valeal), et lune si nuiiimi illi qualuor intégrant justum bovis pretium, tenetur eos, detractis expensis , reddere Joanni, quia lune non sunt fructus industrie, sed pars valoris et pretii intrinseci ipsius bovis. Vel illum a fure émit juslo pretio; et tune Agricola ad nihil tenetur : ii enim quatuor nummi non sunt fructus bovis, neque pars intrinseci valoris ejusdem, sed merus industrie fructus. Vel demum una portio, puta duo ex bis quatuor nummis necessaria erat ad integrandum justum pretium bovis; et tune Agricola potest duos retinere ut fructum industrie, duos vero, deductis impensis, restiluere Joanni.

— « Cette décision est juste, en supposant qu'un homme qui a acheté de bonne foi d'un voleur n'est pas tenu de rendre la chose volée, ou son prix, etc., quand il en connaît le maître après coup. J'ai suivi le sentiment contraire dans le même Traité de Jure, etc., part, n, cap. 2, art. G, sect. 3, n. G31 et seq. »

Casls XXXVIII. Cœlius mutuat Livio pecuniam ad decem annos, eo pacto ul si intérim contrahen'.ium alter moriatur, debilor sit liber ; si autem supervixerint ambo, muluatarius daredebcat aliquidullrasortem.

Q. an talis contraclus licitus sit.

R. Affirmât. Si id quod a mutuatario dandum est supra sorlem, ita delerminetur, ut uterque vere subsit œquali periculo amissionis et lucri aequalis. Ratio est quia in hoc casu plena est aequaliias, cum uterque idem subeat periculum lucrandi vel amillendi rem eequalem. Neque hic proprie est

mutuum, vcl societas. Non mutuum , cum dans pecuniam non possit cani rcpeterc in oinni éventa. Non societas, cum nihil in commune conferatur. Est ergo Judus sortis, et conventio supra vilain et mortem fundata, qua? sub prœdictis conventionibus licita est. De hoc alibi.

Restitutio ex mandata et consilio.

Casus XXXIX. pag. 195. Famulus ex domini mandato subripuit Philippo niodium trilici, de quo nihil participavit. Q. an ad rcslitutionem obligetur.

11. Obligari. si dominus ipse non restituât. Ratio est quia tam jubens seu mandans , quam exsecutor seu mandatarius sunl causa totalis furti; licet ille magïs principaliter, isle minus. Uterque igitur tenetur ad integratn rcslitutionem rci ablalee : mandans quidem prius et independenler,ut itadicam, a quoeunque alio, ut pote causa principalior; mandatarius vero in ipsius defectum. Nec obestquod exsecutor famulus nihil participavetit de furto. Id enim ostendit quidem dominum ex alio etiam titulo, nimirum rei accepta» vel consumpta*, ad restilutionem teneri ; al non eximit famulum ab onere resliluendi, | osito quod dominus non restituât. Sicut nec eximerclur ab obligalione damnum e succensis ad domini mandatum segetibus proflu' ns resarcire, eo quod nihil inde percepisset lucri.

Casus XL. pag. ead. Idem famulus de prœsenli impar reslituendo, obtinet a Philippo condonalionem furti. Q. an condonatio haec ipsum etiam mandanlem a restitutione liberct.

R. Negat. Ratio desumîtur ex inox diclis. Hcrus enim, ut pote mandans, est causa primaria damni, famulus autem causa minus principalis. Porro licet causa minus principal is a reslitutione liberelur, quando rei dominus causam magis principalem a restitutione eximit, non lamen e converso. Sed quemadmodum restituent causa .minus principali iu defectum principalioris, Iutc adhuc lonolur isli damnum compensare, ita supposita eliam condonalione facla causœ minus principali, principalior causa adhuc resliluere tenetur. Nec obslat quod forte dominus rei furlo ablatœ ignoret cui causai condonel, et credat se principaliori condonare : quia profecto motivum quo inclucilur ad condonalionem, estimpotentia petentis. Ergo hune solum, et ex tali molivo absolvit ab obligalione restiluendi.

Casus XL1. pag. 30. Pelrus vidons aperlam Sempronii ofÛcinam dixit Marco : Si xiunc ex Sempronii merci bas accipercs, nenio videret. Quo audito Marcus |)lura subripuit. Q. an non facla per Marcum reslitutione, Pelrus ad aliquid tenealur.

II. Ad nihil teneri. Ratio est quia per taie diclum Pelrus non iniluxil in furlam, cum nec (lederit mandatum, nec consilium, DOC alio modo se habucrit ut causa furti. Nec obstit quod fiirlum non fuisscl commissum.

si Petrus lalia efl'atus non esset : hinc enim solurn colligilur Petrum fuisse furti occasionem, non autem fuisse causam, cum explicari non possit quem et cujus generis influxum habuerit in furtum illud. Porro si fuit simplex occasio, non autem causa, jam non tenetur reslituere , quia solum contra charitatempeccavit, non contra juslitiam. Nec obslat propositio 39 ab Innocenlio XI damnata, quia hœc procedit de causa damni, non de simplici occasione.

— « Voilà ce qu'on appelle éluder les censures. On a déjà remarqué que la proposition condamnée par Innocent XI dit simplement : Qui alium movet aut inducit ad inferendum grave damnum tertio, non tenetur ad restitutionem istius damni illati. Or il est sûr que dans le cas dont il s'agit, Petrus movit et induxit Marcum ad subripiendas Sempronii mer ces. Donc, ou il n'est pas nécessaire d'être cause, dans le sens rigoureux de l'auteur, pour être obligé à réparer un dommage où Pierre a été plus qu'une simple occasion. Qui ne voit en effel que le discours qu'il a tenu à Marc est un conseil, et même plus qu'un conseil? N'y a-t-il de conseil que quand on dit formellement, je vous conseille, etc. ? Proposer un vol, en montrant à un homme peu scrupuleux combien il est aisé à faire, c'est le conseiller très-elficacemenl. »

Casus XLII. pag. 37. ïilius volenti furari decem, suasit ut furaretur Yiginti. Q. ad quid tenealur.

R. Teneri solum ad decem. Ratio est quia Titius solummodo influxit in damnum decem, cum fur jam esset a seipso determinatus ad furandum decem priora. lia Médina, Solo, etc.

Casus XLIII. pag. 50. Mari us dubitat 1° an per malum quod dédit consilium luerit causa damni; 2° an fuerit causa aborlus fœtus animali. Q. an damnum compensare debeat, et an sil irregularis.

H. Affirmât, ad ulrumque. Ralio primae partis est quia, cum certo conslet dalum esse consilium aJ iulerendum damnum, et dubium solum sil an influxerit in damnum, possessio non est pro libertate consulcntis, sed pro consilio; quemadmodum si certo conslet votum fuisse emissum, tantumque dubitetur an cum requisita inlentione possessio est pro voto. Si autem possessio est pro consilio, lola possessio est pro influxu in damnum; sicquelitulo talis consilii tenebilur Titius illalum damnum compensare, ul docet Lugo, disp. 19, n. 21.

Ralio secumhe partis est quia, cap. 12 et 13 (/'; Hotnicidio valu»/., expressim decernitur, quemeunque de homieulio volunlario dubium, ut in prœsenti est Marius, cum fœtus supponatur animaîus, pro irregulari habendum esse, uli supra diclum est. Y oyez Iure-

GULAHITAS.

— « Dans un doule bien fondé, si le conseil qu'on a donné a été ou n'a pas été la cause du dommage d'un liers, il faul restituer iecundum m nsuram dubii. Je dois moins à un homme à qui je n'ai peut-être fait au-

RES

RFS

Clin tort, qu'a celui à qui je 1019 sur d'avoir cause du dommage. »

Gasi s XLIV. pag, .">7. Pelro dlcenii se velle doc te sequenli eqiram Joannis furari, ait

Lucas : Facilius est et/uum furari tempore missœ, quo etiam canes ab&unt, ()uo audilo t'etrus tempore sacri equam furatur. Q. au Pelro non restituente, teneatur Lucas ad restitutionein equi.

H. Teneri. Ratio est quia, sicut qui pnrato furari post octo (lies su ad cl liodie furari, lenetorin ejus defectum restituere; quia fur inlra octo dits potuisset impediri, vel mutarc voluntaleni; ila tenelur Lucas in casu propter eamdeni ralioncin in defecturn Pétri restituere, quia causa fuit ut Pctrus tali tempore furtum securius commitlcret, a quo potuisset nocturno tempore impediri.

§ VI

Rcstifutio ex scandalo et taciturnitale.

Casus XLV. pag. 2^3. Laerlius subripuit triticum coram Francisco, qui malo ejusdem exemple) duclus, pariter subripuit oleum. Q. an Francisco non restituente teneatur Lacrtius damnum utrumque reficere.

H. Negat. Eo quia neque fuit causa physica, neque moralis ablationis olei ; cum, ut supponitur, neque jusserit, neque consuluerit, neque de furto isto Franciscum laudaverit, nec ullo alio positivo actu in illud influxerit, aut ratione officii illud impedire teneretur. Quapropter débet quidem restituere ablatum a se furtum, vel prelium ejusdem, seque de scandalo alleri dato in conlessione accusare ; at non tenetur olei damnum reficere. Ita DD. communiter.

— « Ce sentiment n'est pas le plus commun chez les théologiens exacts. On l'a déjà combattu ci-dessus, cas X. »

Casls XLVL pag. 61. Paulus cum posset impedire damnum vicino suo a fure inferendum, non impedivit accepta pecunia ut laceret. Q. 1° an damnum illud compensare teneatur? 2° an pecuniam acceptam retinere possit?

U. Posseeum pecuniam banc, nisi furtiva sit, retinere; quia sicut hanc propter onera alia retinere poteral, ita et propter servandum silentium tempore quo furtum commissum est. Licet enim peccaverit tacendo, illa tamen culpabilis omissio erat, pretio sestimabilis.

— « L'auteur ne dit rien sur la première partie de ce cas. J'ai soutenu dans le Traité de Jure, etc., qu'un homme qui reçoit de l'argent en pareil cas pour se taire est tenu à réparer le dommage au défaut du voleur , parce qu'en vertu du silence qu'il lui a promis à prix d'argent, il l'a rendu plus sûr de son coup et plus hardi à le faire. Je répèle ici qu'il ne peut garder l'argent qu'il a reçu, et qui n'est que le prix de son iniquité. »

Casus XLY1I. pag. 2i1. Facto a judicibus edicto, quod omnes qui auferunt uvas, ultra damni refectionem teneantur solverc fisco duos aureos, Caius vineae custos, ctiamsi viueat aliquos uvas auferre, tacet, eo quod ab

lus raunera accipiat. <J. ad quid in foro conscientirc teneatur.

R. Caium teneri, 1" restituere stipendia; quia b89C acceperat Ob pactam vinearum cu- Btodiam, quant non exercail ; 2 resarcire damna ab uvas aaportantibui illa ta, si ea ipsi non refleiant, quia ba;c causavit, non impediendo aut denuntiando asportantes, prout lenchatur ex officio. Nonnulli eum etiam obliganl ad solvendos aureos fisco ob dcnunlialionis omissionem. Alii tamen cum communius ab hoc oncre excusant, quia nullumest fisco acquisitum jus ad has mulet as anle judicis sentenliam, qua proinde quocuii(|ue modo impedila , ad nihil leneii débet, prsesertim cum officium ejus non esset liscum mulclis dilare, sed vinearum dominos a damno per custodiam immunes servare. Honacina, Sporer et alii ipsum excusant a restitulionc rnunerum qua; ab uvarum pranlonibus recepit, quia licet peccaverit contra justiliam, asportationem permittendo, non tamen peccavit contra juslitiam, munera accipiendo, cum haec ipsi data fuerint in recompensalionem favoris pretio œstimabilis quem fecil transportanlibus.

— « Celle dernière partie de la décision est si mauvaise, que je ne m'arrêterai plus à la réfuter. Il y a plus de difficulté à définir si un garde de vignes est obligé à dédommager le fisc de l'amende qu'il lui a fait perdre par son silence. Les plus rigides théologiens ne sont pas d'accord sur ce point. Je crois que tous les gardes qui manquent à ce devoir sont tenus à restituer au fisc, parce qu'en vertu du pacte qu'ils ont fait avec ceux qui les ont mis en place, ils sont tenus à découvrir ces sortes de maraudeurs. Il est vrai que les derniers ne sont tenus à l'amende qu'en vertu de la sentence du juge; mais dès que les premiers ont manqué à une obligation stipulée et acceptée, ils y sont tenus avant toute sentence. Voyez mon Traité de Jure, dernière édition, pari, u, c. 2, a num. k3i. »

Casus XLV11L pag. 254. Famulus videns alium conservum res domini subripientem, lacet. Q. an tacendo juslitiam violet, adeoque ad restitutiouem teneatur.

R. Cum distinclione : Vel isti famulo specialiter cominissa est cura et custodia rerum domeslicarum, vel non. Si 1°, ejus silentium est contra juslitiam, si absque gravi sui periculo impedire valeat damnum domini, clamando aui resistendo; cum enim illud ex olficio teneatur impedire, eo ipso quo non impedit, deest muneri suo,adeoqiie si fur non solvat, in ejus locum solvere lenetur. Si 2°, subdislinguo : Vel videt conservum res domini subripere et congregare animo asportandi et fugiendi; et tune dico cum communion silentium ejus adhuc esse conlra justiliam cum obligalione reslituendi ; nisi potens clamare clamel, et furtum impedial, sicut et extraneorum furtum impedire tenetur : in his enin) casibus famulus est quasi custos rerum domini cerla mercede ad avertendam earum jacturam conductus. Vel videt famulum aliquid quidem subripere,

sed non animo illud asportandi el fugiendi ; et tuncdico silentium ejus esse tantum contra charitatem, quatenus non évitât malum proximi, cum polest. Caeterum cura ex officio ipsum avi rlere non teneatur, non obligatur ad solvendum, fure non solvente. lta Giribaldus. de Restit., cap. 3, dub. 5, n. V3.

— « La dernière partie de cette décision ne vaut rien. Il en résulterait qu'un domestique qui voit un de ses camarades prendre souvent quelques bouteilles du meilleur vin et des liqueurs les plus chères, user le linge de son maître, etc., n'est tenu à rien de plus vis-à-vis de ce mène maître, que ne le se-' rail un étranger, sous prétexte que son compagnon n'emporte rien hors de la maison et qu'il ne veut pas s'enfuir avec sa proie. Conséquences que personne ne passera.

Voyez le petit livre que j'ai donné à l'usage des officiers de maison, domestiques, etc. »

§ VII

Reslitutio pr opter homicidium casuale.

Casus XLIX. pag. 128. Petrus occidendo Antonium defectu piense advertentiae venialem tantum culpam admisit. Q. an sub gravi culpa teneatur damnum inde proli ejus subsecutum resarcire.

R. Negai. Quia sicutcum nulla est culpa, ut in moiibus primo primis, nulla est obligatio reslituendi; sic ubi levis est culpa, gravis restituendi obligalio induci non polest, etc. * De his jam supra § III ; cœleros casus ad hanc materiam spectantes passim in hujus operis decursu proposuimus.

§ VIII

Causœ a restitutione excusantes.

Casus L. pag. 22b\ Ruslicus certus de debilo olim contracto, incertus vero an suo crédit ri nunc delunclo sa isfecerit, exislimal se immunem ab onere solvendi istius haeredibus, co quod hic et nunc dubium sit

an adhuc sit debitor. Q. an sana sit heee rusticana doctrina.

R. Negat. Ex quo enim rusticus ille dubitat an sit adhuc debitor, potius judicare debel se non esse immunem ab onere solvendi haeredibus créditons , cum in eo casu possessio stet pro obligalione certo contracta, quam sane non adéquat, neque lollit solulio dubia; sicut dubium de voto adimpleto, aut de olficio persoluto, non eximitab onere implendi votum el recitandi officium. Nec est quod dicatur, in dubio meliorem esse conditionem possidentis. Ex hac enim régula potius eruilur ruslicum in casu ad solvendum teneri, cum ex dictis possessio stet pro obligalione certo contracta. Tenetur ergo incasu soherc hœredihus defuncli, et quidem in iutegrum, nisi terlus sit de partiali solutione jam facta, ut contra Laymanum recte tradit Merolla : possessio enim stat pro obligalione lolali, et exseculio obligaiionis, ulpotequid facti, non prœsumilur, nisi probetur. Hinc sicut in dubio an quidquam olficii recitaverim, teneor tolum officium recilate, ita a pari, etc. * Non est utique laxior ista hsec auctoris nostri resolutio. Quidin casu duuii paribus hinc et inde mo~ mentis suffulli faciendumnobis videatur, jam pluries diximus.

Casus LI. pag. 267. Mercator fraude et dolo emplores inducit ad cmendum pretio supremo : at se immunem crédit a restituendo, eo quod supremum pretium sit intra justi prelii latitudinem. Q. an bene sentiat.

R. Negat. 1° Quia dolose induclus ad cmendum pretio supremo non censclur voluutarie in id consensibse; 2' quia per dolum hune privatus est jure quod habent emptores emendi ab aliis pretio infimo vel medio eamdem mercein. Quapropter in casu tantum emptoribus refici débet, quanii minoris émissent ab aliis, si mercatoris fraudem ac dolum cognovissent. Sed de hoc jam supra, ut et de nonnullis aliis ad hanc materiam spectanîibus.

SACERDOS. Vide verbum Cklebrans.

SACRILEGIUM.

Casus I. pag. 45. Petrus, fracta capsula confessionalis in ccclcsia positi, ubi sicerdos breviariurn aliosque libros pro audiendis confessionihus utiles asservare s det, et Ireviarium cl libros alios subripuit. Q. an in sentenlta eorum qui negant ad sacrilegium sufficere pnecisefurari rem in ccclcsia, adhuc Petrus sacrilegium commiserit.

R. Negat. In hac enim negante sentenlia, furlum non est sacrilegium ratione loci sa- ( ii, nisi sit de rébus cor.slitutis sub jure ecclesia?, quia vel illi IradiUo sunt in custodiam aul pignus, vel alio simili modo in ca d -posiWc sunl. l'orro non ita se habent l.reviaiium aliive libri in capsula pnedicta dépnsili, quia omnia DSC par ai cidens sunl in ecclesia, nec ullo modo sunl sub jure eccle-

siae, sed se habent uti selbe quas pro sui commoditale miltere soient nobilcs ad ecclesiam. Unde sicut in hac sentenlia, qui taies sellas in ecclesia existenlcs furaretur, non committeret sacrilegium, ul inter aiios docet Diana; sic nec in prais,vtti Petrus juxla eamdem senlenliamdiccndus est sacrilegium commisissc.

— « Il en aurait peu coulé pour ajouter que le sentiment le plus commun, le plus naturel, h; plus sûr pour la conscience et pour la confession, regarde tout vol fail dans la maison de Dieu comme un sacrilège, selon ce mot si connu de Jean \ III, can. 21 , XVII, q, k : Sncrilegium committitur aufe i oido s(irrn)i ilr sucro , tel non sacrum de sacro, vel sacrum de nonsacro. Ces paroles,

Page 1