XXXVIII ENCYCLIQUE IMMORTALE DEI
rum mortalium curare commoda, alteri cœlestia ac sempitenia bona comparare.
29. Quidquid igitiir est in rébus humanis quoquo modo sacrum, quidquid ad salutom animarum cultumve Dei pertinet, sive taie ilhid sit natura sua, sive rursus taie intelligatur proptor causam ad quam refertur, id est omne in potestate arbitrioque Ecclesiae : cetera vero, quœ civile et politicum genus complectitur, rectum est civili auctorilati esse subjecta, cum Jésus Ghristus. jusserit, quse Gœsaris sint, reddi Cœsari, quae Dei, Deo.
30. Incidunt autem quandoque tempora, cum alius quoque concordiae modus ad tranquillam libertatem valet, niinirum si qui principes rerum publicarum et Pontifex Romanus de re aliqua separata in idem placitum consenserint. Quibus Ecclesia temporibus matern» pietatis eximia documenta prfebet, cum facilitatis indulgentiœque tantum adliibere soleat, quantum maxime potest.
VI. — 31. Ejusmodi est, quam summatim attigimus, civilis hominum societatis christiana temperatio, et haec non temere neque ad libidinem ficta, sed ex maximis ducta verissimisque principes, qure ipsa naturali ratione confirmaiitur.
Talis autem conformatio reipublicae nibil habet, quod possit aut minus videri dignum amplitudine principum, aut parum décorum : tantumque abest, ut jura majestatis imminuat ut potius stabiliora atque augustiora faciat. Immo, si altius consideretur. habet illa conformatio perfeclionem quamdam magnam, qua carent ceteri rerum publicarum modi : ex eaque fructus essent sane excellentes et varii consecuturi, si modo suum partes singulae gradum tenerent, atque illud intègre efficerent, cui unaquœque prîeposita est, officium et munus.
32. Rêvera in ea, quam ante diximus, constitutione reipublicae, sunt quidem divina atque humana convenienti ordine partita : incolumia civium jura, eademque divinarum, naturalium, liumanarumque legum patrocinio defensa : ofûciorum singiilorum cum sapienter constituta descriptio, tum opportune sancita custodia. Singuli homines ia hoc ad sempiternam illam civitatem dubio laboriosoque curriculo sibi sciunt prœsto esse, quos tuto sequantur ad ingredieudum duces, ad perveniendum adjutores : pariterque intelligunt, sibi alios esse ad securitatem, ad fortunas, ad commoda cetera, quibus communis hœc vita constat, vel parienda vel conservanda datos.
33. Societas domestica eam, quam par est, firmitudinem adipiscitur ex unius atque individui sanctitate conjugii : jura officiaque inter conjuges sapienti justitia et aequitate reguntur : debitum conservatur mulieri decus : auctoritas viri ad exemplum est auctoritatis Dei conformata : temperata patria potestas convenienter dignitati uxoris prolisque : denique 11-
but, puisque l'une a pour fin prochaine et spéciale de s'occuper des intérêts terrestres, et l'autre de procurer les biens célestes et éternels.
29. Ainsi tout ce qui dans les choses humaines est sacré à un titre quelconque, tout ce qui touche au salut des âmes et au culte de Dieu, soit par sa nature, soit par rapport à son but, tout cela est du ressort de l'autorité de l'Eglise. Quant aux autres choses qu'embrasse l'ordre civile et politique, il est juste qu'elles soient soumises à l'autorité civile, puisque Jésus-Christ a commandé de rendre à César ce qui est à César, et à Dieu ce qui est à Dieu.
30. Des temps arrivent parfois où prévaut un autre mode d'assurer la concorde et de garantir la paix et la liberté, c'est quand les chefs d'Etat et les Souverains Pontifes se sont mis d'accord par un traité sur quelque point particulier. Dans de telles circonstances l'Eglise donne des preuves éclatantes de sa charité maternelle en poussant aussi loin que possible l'indulgence et la condescendance.
I VI. — La doctrine catholique sur l'indépendance el les rapports des deux puissances sauvegarde les droits et tes devoirs de chacune.
31. Telle est, d'après l'esquisse sommaire que nous en avons tracée, l'organisation chrétienne de la société civile, et cette théorie n'est ni téméraire ni arbitraire, mais elle se déduit des principes les plus élevés et les plus certains, confirmés par la raison naturelle elle-même. Cette constitution de la société politique n'a rien qui puisse paraître peu digne ou malséant à la dignité des princes. Loin de rien ôter aux droit de la majesté, elle les rend au contraire plus stables et plus augustes. Bien plus, si l'on y regarde de plus prés, on reconnaîtra à cette constitution une grande perfection qui fait défaut aux autres systèmes politiques, et elle produirait certainement des fruits excellents et variés, si seulement chaque pouvoir demeurait dans ses attributions, et mettait tous ses soins à remplir l'office et la tâche qui lui ont été déterminés.
32. En effet, dans la constitution de l'Etat, telle que nous venons de l'exposer, le divin et l'humain sont délimités dans un ordre convenable, les droits des citoyens sont assurés et placés sous la protection des mêmes lois divines, naturelles et humaines ; les devoirs de chacun sont aussi sagement tracés que leur observance est prudemment sauvegardée. Tous les hommes, dans cet acheminement incertain et pénible vers la cité éternelle, savent qu'ils ont à leur service des guides surs pour les conduire au but, et des auxiliaires pour l'atteindre. Ils savent de même que d'autres chefs leur ont été donnés pour obtenir et conserver la sécurité, les biens et les autres avantages de cette vie.
33. La société domestique trouve sa solidité nécessaire dans la sainteté du lieu conjugal un et indissoluble ; les droits et les devoirs des époux sont réglés en toute justice et équité ; l'honneur dû à la femme est sauvegardé : l'autorité du mari se modèle sur l'autorité de Dieu : le pouvoir paternel est tempéré par les égards dus à l'épouse et aux enfants ; enfin.
EXCYGUQUE
beroram tuitioni, commodis, institntioni optime consulitur.
34. In génère rerum polilico et civili, leges speclant commune bonum, neque voluntate judicioque fallaci multitudinis, sed veiitate justitiaque diriguntur : auctoritas principum sanctitudinem quamdam induit humana majorera, contineturque ne declinet a juslitia, neu modum in imperando transiliat : obedientia civium habet honestatem dignitatemque comiteni, quia non est hominis ad hominem servitus, sed oblemperatio voluntati Dei, regnura per homines esercentis. Quo cognitoac persuaso. omnino ad justitiam pertinere illa intelliguntur, vereri majestatem principum, subesse constanter et fideliter potestati publicae, nihil sediliose facere, sanctam sorvare disciplinam civitatis.
35. Similiter ponitur in officiis caritas mutua, benignitas, liberalitas : non distrahitur in contrarias partes, pugnantibus inter se prseceptis, civis idem et christianus : denique amplissima bona, quibus mortalem quoque hominum vitam christiana religio sua sponte explet, communitati societatique civili omnia quaeruntur ; ita ut illud appareat verissime dictum, « pendet a religione, qua Deus colitur, rei publicae >> status ; multaque inter hune et illam cognatio et » familiaritas inlercedit i. »
VII. — .36. Eorum vim bonorum mirabililer, uti solet, persecutus est Augustinus pluribus locis, maxime vero ubi Ecclesiam Catholicam appellat iis verbis : « Tu pueriliter pueros, forliter juvenes. quiète senes, » prout cujusque non corporis tantum, sed et animi » aetas est, exerces ac doces. Tu feminas viris suis » non ad explendam libidinem, sed ad propagandam » prolem, et ad rei familiaris societatem, casta et » fideli obedientia subjicis. Tu viros conjugibus, non » ad illudendum imbecilliorem sexum, sod sinceri » amorislegibus prœficis. Tu parentibus filios libéra » quadam servitute subjungis, parentes fîliis pia do-
» minatione praeponis Tu cives civibus, tu gentes
» gentibus, et prorsus homines primorum parentum )) recordatione, non societate tantum, sed quadam » etiam fraternitateconjungis. Doces regesprospicere '• pepulis. mones populos se subdere regibus. Quibus >> honor debeatur, quibus affectus, quibus reveren- » tia, quibus timor, quibus consolatio, quibus admo- » nitio, quibus cohortatio, quibus disciplina, quibus » objurgatio, quibus suppliciuni, sedulo doces ; os- » tendens quemadmodum et non omnibus omnia, et » omnibus caritas, et nuUi Jebeatur injuria 2. « — Idemque alio loco maie sapientes reprehendens politicos philosophos : « Qui doctrinam Ghristi adver- » sam dicunt esse reipublicœ, dent exercitum talem, » qnales doctrina Ghristi esse milites jussit, dent » taies provinciales, taies maritos, laies conjuges,
1. S«cr. Imp. sd Cyrillam Alexand. et Episcopos metrop. — Cfr. Labbenm CoUect. Conc. T. III.