VI
Après avoir exposé les règles du contrepoint simple à deux parties, autant du moins ùue le comportent les limites d'un article de dictionnaire, il est temps que nous abordions le contrepoint rigoureux de même espèce, à trois et à quatre parties.
Supposons un instant que nous vivons, non pas au xix* siècle, mais à la fin du xv% A cette époçue, il y avait un maître célèbre en Italie qui attirail autour de lui une foule d'élèves de toutes les contrées de l'Europe. Or, môlons-nous à la foule de ces élèves, et voyons comment l'habile professeur leur enseignait le contrepoint à plusieurs parties.
« De compositione diversarum partium conl trapuncti, (( Cantilenarum quœ tribus aut quatuor consonis partibus componuntur conlra-
Çunctus Hoc ordine consideratur : quum enor et Cantus octauam inuicem seruauerint, Cuntratenor in quintam supra Tenorem : aut in octaua sub Tenore deductus :. quam optime ac suauiter concordabit. Quod. si his tribus coniunctis partibus alium in cantilena Contratenorem in acutum coaptare tentaueris : in tertiam supra Tenorem. vel (quod suauiori attinet harmoniœ] in quintam poteris collocare. Verum si in tertiam supra ïenorem fuerit disposilys : ad grauiorem Contratenorem : decimara concordabit. Si autem in quintam ab ipso tune Baritonante per duodecimam distabit. Bacilonans enim intelligitur pars seu processus grauior in compositione cantilenœ qui et Contratenor graiiis dicitur a uari quod est graue, u mut'ata in 6, quasi grauiorera cantans cantilenœ partem : cuius con- Mais il fait judicieusement observer que sideralionis hoc proponitur exemplar :
CCS cadences ne s'emploient guère dans les , j i j .
compositions à deux voix; et même lorsque *■ j"cLj J I ||)|^, 1 f I "' I ' I
l'on voudra s'en servir, dit-il, il faudra les pla- '119 ^ Q rJ o ; Mj ti^ f] p^^j-— -^
cer au milieu, et non à la fin de la composition, «^ ^* '
àmoinsd'y être contraint parlanécessitérffMa
questc caden/e non si usano molto di lungo
nelle compositioni di due voci.... ; et quando
le vorremo porre, sempre le porrerao nel
mezzo, et non nel fine délia cantilena; et
quando la nécessita aciô fare neastringesse.)>
— Or, la nécessité dont parle ici Zarlino n'a
lieu que dans le contrepoint canonique.
Après ces indications, Vanneo intime aux contrapuntistes grégoriens l'ordre de ne jamais faire d'autres cadences que celles qui viennent d'être mentionnées. Ses paroles sont trop originales, pour n'être pas citées textuellement : — « Conaberis igitur.... non alias cadentias nisi eas tantum, quas attribuendas prœcepimus.inviolabiliter, nec extra illas in universo cantilenœ contexiu vagandum erit, ut iinperiti ac çenitus hujus artis ignari soient, suis ineptiis jaclabundi, qui rébus suis rectius consulerent, si doctiores audirent. »
Après un semblable langage, il est impossible qu'on s'avise jamais de violer la règle.
Zarlino, le plus célèbre des didacticiens du XVI* siècle, indique les cadences suivantes dans la troisième partie de ses Institutions harmoniques :
iS
Llpil
rni: