DE SANCTO MARTIALE APOSTOLO
Episcopus civitatis Collis Vallis Elz» , in Etruria , videns in festo sancti Martialis per clerum et canonicos illius cathedralis celebrari officium sub nomine «postoli, reprehendit dictum clerum , asserens beatum Martialem tantum sub nomine episoopi et confessoris coli debere. Verum canonici dicunt ex ad verso hoc sibi Itcérc ex antiqua iUius Ecclesi» consuetudine , quia populus illius civitatis sacro baptismate ab eodem Alartiale renatum se profitetur, dum idem sanctissimus vir,«aissus usancto Petro in Gallias, illac pertransiens , Austriclinianum comitem,admoto ei baculo ab eodem Petro recepto, a mortuis revocavit : in cujus rei testimoniura faabent, eitra civitatem , circa milliarium, antiquissimam ccclesiam in honorera dicti sancti , prope flumen El»e^ et in eodemmet loco ubi simile miraculum visum dkitur, et de quo aperte testatur, inter alios ,%urelianus , successor dicti Martialis , in ejus hisloria, sub illis verbis : « Gontingil ut beatus Austriclinianus, unus e comilibus , migraret a s«culo in loco qui Elzse dicitur, etc. » — quia etiam tota Gallia eumdem beatissimum Martialem eodem apostolatus honore prosequitur.
Sed»his et aliis rationibus non acquiescente pr<edicto reverendissimo episcopo , coacti sunt super hoc consulere in urbe Roma sacram Rituum congregationem , qu» sub die septima ànno millesimo sexcentesimo decimo scptimo, totam hanc dissentio-
Dem ad illustrissimum domioutn cardinalem Itellarminum remisit : cui illustrissimo pro parte capituli fuerunt porrects rationes sequentes :
« Illustris&ime. qaandoquidcm cootroversia — aD sanctus Marlialis, cpiscopas I.emovicensis , eliam sub nomine apostoji a quibusdam cleri fidelibys cQli possit -^ fuudaineDtum sumere videtur a duobas aliis qusestionibus , 1> : An fuerit unus de discipulis nomiai ; 2> : An ab ipso beato Petro fuerit in Gallias ad prcdicandum Christi fîdem missus, in primis ^ao videntur breviter prsmittenda.
1** Igitur Martialem fuisse unum de discipulis Domini testa tur Antonius Démochares , doctor Sorbonicus, De Sacrificio I^issœ, ex antiquis monumentis Ecclcsiie Lemovicensis : ponit enim fuisse ex duobus et septuaginta discipulis, cui successit Aurelianus; — Guillelmus Eysengrensis (Ceniuria 2", dût 3^); — S. Antoninus (T. Il , C XXV, § 2) idem confirmât late ejus vitam describens; Petrus Galesinus (in Annotât, ad Martyrol.» sub die 30 junii); — idem testatur Martinus Polonus in suo Chronico (in sancto Petro) ; — Franciscus Maurolicus (in Catalogo Apottolorum et Discipulorum); •— Baronius (T. Il Annalium, anno 3 Yespasiani); — P^lrus ( omestor ( in Historia. scoliistica , cap 74) ; — Petrus Huberti , episcopus Sancti Papuli (lib. de CuUu Vineœ Domini, parte VU , cap. 3) ponit Alartialem primum in ordine discipulorum Domini ; — et idem innuere videtur S. Anselmus (super Matthœum, cap. 18) ; — sanctus Thomas (ibidem) ; — Nicolaus de Lyra (eodem loco) ; —Petrus Blesensis, arcbidiaconus Cathoniensis in Anglia (Sermo lil in festo sancti mcolai.)
2" Martialem fuisse in Gaîlias missum scribit idem Demochares ex antiquis monumentis illitts Ecclesi» et ex antiquis breviariis Galliarum , in qua très babentnr lectiones ; — Yincentius Bellovacensis (L. IX . cap. 39) ; — • Guillelmus Eysegrensis (Cent. 2«, dist 3«); — CarolusSigonius, in Notis adSacrqm Historiam SulpUii, L. II, ac Lemovicensem episcopum fuisse; — idem testatur S. Antoninuff, in ejus Vita (loco supra citato) ; — • Petrus Galesinus (ubi supra) ; ~ Martinus Polonus , in dicto ejus Chronico (in sancto Petro) ; — Maurolicus , in dicto Catalogo Apoftolo^ rum et Discipulorum ; — et alii. -
Duobus sic prcmissis ,' facile deveniri potest ad apostolatum Martialis. Circa quod videtur supponendum intelligi p jsse triplici modo apostolatum : 1** per electionem ab ipso Cbristo, prout de Petro et aliis numéro xii legitur ; 2° per missionem factam ab ipsis apostolis ad conversionem gentium ; 3* per comparationem , quando quis prin^us ante omnes.aliqtiam sedem alicybi fundaverit.
Licel igitur Martialis primo modo apostolus inter duodecim apellari non possit , tamen quum ab ipso Petro apdstolo fuerit in Gallias missus, vel certe primam illam Lemovicensem fundaverit , utique a simili apostolatus honore non videtur eximendus, prout Angli Gregorium Magnum et Augustinum eorum apostolum vocant,. et Indi nostris temporibus beatum Franciscum Xaverium eodem honore prosequuntur. Unde non mirum si in eadem senlcntiam de Martiall tôt tantique gravissimi auctores.
Nam Petrus Cluniacensis » L. VI , epist. XIII et IX ( Tractatu contra Petrobru^ êianos hmreticos, quod basilica et altare fieri debeant) in bibliotheca Clunîaceosi in lucem édita , expresse ipsum apostolum vocat. — Petrus Galesinus , in Notalio^ nibus ad ilfarryro^oflritim, sub die 30 junii, more Grascorum appellari dicit apostolum , cum aliis quos sequitur Baronius (in Annal,, T. II) , sub Yespastano imperatore , anno tertio. — Petrus Comestor, in Historia scolastica , cap XC Hist. Evangel. — Petrus Blesiensis , arcbidiaconus Bathoniensis in Anglia (Sermone III
iiO APPENDICE.
•in Viiam S. Nicolai), Bpostolam vocat et episcopum LemoviceDsem. ~ An^iquum Breviarium Romanum idem' tenet, et ejus officium célébrât Kcclesia Gallicana , ei \eluslo Breviario obi de ipso très recilaDtur lectîodes , et talis ritus est in viridi observdDtia per Galliam.
Suit une réfutation de Grégoire de Tours et de Sulpice-Sévère. On montre que. à Pégard de'saint Trophîme d'Arles , saint Paul de Narbonoe çt saint Denis de Paris , Grégoire de Tours est en contradiction avec un grand nombre d'autorités, telles que le Martyrologe romain , les Martyrologes de Bède , d'Adon , d'Usuard , de Raban- Maur, de Nolker, Pierre de Cluny, Vincent de Beauvais, Pierre des ^oels, saint Antonin, etc. On montre ensuite, contre Sulpice- Sévère, que la foi n*a pas été précbée tardivement dans les Gaules, «t Ton cite, à ce sujet, des autorités qui font remonter au temps des apôtres la mission de saint Maximin d*Aix , de saint Front de Péri- ^eux , de saint Julien du Mans , de saint Eutrope de Saintes. On continue ensuite :
Tandem, quidquid sit de laudata pueritia Evangelii Joann. VI» et Mattfa. XTIIT, minus tollit proposite qoestionis inteotionem. Nam sive laus illa tribuiitar Martiali, «ive non , satis nobis probatur habetur Martialera vere unum ei discipulia Domini , et ab ipso Petro io Gallias missum , et jure apostolum a quampiurimis appellari. Sed nihilobstat qqin, ei communî scriptor<am ecclesiasticorum opinione, etatis illa qualttas triboatur Martiali , non respectu quidem annorum, sed ob simplicitatem et €<ordis faumilitatem : ita enim eiponit illa verba Evangelii Nicolaus de Lyra * super ifaC/Aaum ; sanctus Anselmus ; Petrus Blesensis, archidiaconus Bathoniensis in Anglia , 5érm. /!/ m feito S. Nieolai ; Petrus Comestor, 'in Hittcria scotattiea, cap. LXXIV; Petnu Hoberti , episcopus Sancti Papuli, de Cnltura Vineœ Domini, L. Vll , C III, el saoctus Tbomas super Evangelia , cum pluribus ».
Canonici Collis Vallis Elz» miserunt supradicta ad reyerendissimum episcopum LemovicéDsem Henricum de La Marthoniï* et canonicos Sancti Martlalis, cum Litteris. *
Nota 1* flumen quod Elia vocatur nasci prope civitatem Collis, circa duo milliaria, qiiod percnrrens per alia viginti milliaria vallem , ioter diversos Hetruric colles , dat ei nomen, ut Vallis Elias ubique dicatur, et civitas supradicta pari modo Collis di Val d^Elza idiomate italico appellatur ; tandem , Bêlas versus , Arnum ingreditur, ibique proprium nomen amittit (i).
Nota 2* quod nondum innotuerat illi episcopo, neccanonicis ecclesis cathedralis Elzensis, concilium Lemovicense celebratum anno 1029 sub Jordaoo de Laron, epifcopo Lemovicensi, et comprovincialibusepiscopis , nbi statutum est , post multas
(l> Ces détails sur le cours de V^Xmm , donl on ne verrait pas le motif dans uac Dissertation faite par les chanoioes de Colle, nous donnent i croire que ces remarques ont été ajoutées par Técrivain limousin qui , au xvii' siècle , a transcrit cette pièce. Nous avions pensé ^ à première vue , 'qu'elles faisaient partie de la Dissertation elle-m'éme.
APPENDICE. 24 i
hinc et inde disceplationes, celebrandum officium de sanelo Martiale quasi de apostolo. IgDorabatur etiam Decretalis Joannis' X[X direrta ad Jordaniim et episcopos Gallicanos qua jubet ut sanctus Martialis habealur pro apostoIô , in cujiis hoDorem etiam altare exstruxit in ecclesia Sancti Pétri, ut tanti, ait, apostoli nomen et gloria illustrius toto orbe celebretur. Ignorabatur eliarti -î'-ulla démentis VI (1343), qua jubet celebrari pfficium et fe$tum de sancto Martiali ut de apostolo , cum ofYicio duplici , per Âquitaniam. Ignorabatur sanctum Aiartialem apud Hispanos (sic) m litaniis inter^apostolos censeri. Porto concilium Lemovicense cum decretis suis ad summum pontificem missum, a quo et conGrmatum est cum decretis.'
Nota 3* totam hist^iriam de conversione populi Eizensis ad Senas in Iletruria ad Elzam , de mora ibidem facta a sancto Martiale , de morte et suscitatione sancti Âustricliniani, et aliis ad ea pertinentibus, scriptam et editam fuisse a Gregorio Lombardelli , theologo dominicano, italico idiomate, et impressam Florentin, anno 1595, apud Georgio Marescotti , et dedicatam démenti VIII.
( Ce qui suit est d^une écriture différente.)
Nota episcopum Cabilunensem , qui florebat circa annum 1450 (1), in
litteraL, et in catalogo discipulorum numerare S. Martialem, quem ait insuper fuisse consobrinum sancti Stephani ; qui etiam facit mentionem de sancta Valeria ; virgine et martyre, etc., in hase verba : a Lemovicum GaUi® Aquitanie : Hic Martialis diseipulus , consanguineus Stephani protomartyris • a Petro baptizatus , et in Galliam destinatus , prédicat , et , anno Domini 74, migrât confessor , hic Valeria virgo pro castitate pugnat martyr ». Et in catalogo : « Martialis, Lemovicensis episcopus , ex tribu Benjamin , consanguineus sancti' Stephani protomartyris. perbibetur fuisse ille puer qui habebat quinque panes hordeaceos et duospisces, quibus Dominus satiavit quinque millia hominum ( Joann. F/), et qui Domino, discipulorum pedes lavanti, aquam in pelvim ministrabat, et postea, a Petro missus, LemoYicibus prsfuit, ubi quievit pridie calendas julii , anno Dni centesimo ectayo {sic) Vespasiano 3, episcopatus sui 28 •. Liber titulum. babet : Mappa mundi spirilualis et topograpMa sanctorum martyrum : excusus est Venetis , apud Juntas, anno 1570. j»
EcIaircissemeiUs sur le texte de sainl Jérôme relatif aux Eglises qui existaient au H' sièele en Aquitaine.
Nous avons cité (page 484) un passage de saint Jérôme qui suppose que, dès le second siècle , il y avait dans les pays arrosés par la Garonne , c'est-à-dire en Aquitaine , des Eglises déjà infestées par les erreurs de Marc-le-<jnostique , que saint h*énée a flétri dans son
(l) Cet évèque se nommait Je m Germ-ria. Voir, dans le Galiii Chris'ltaa , une notice sur ce prélat et sur ses ouvrges.
Traité contre les hérésies. Ce passage a besoin de quelques éclaircissements.
Saint Jérôme, écrivant une lettre de condoléance à la veuve Théodore, dame espagnole qui venait de perdre son époux, la félicitait de ce que Lucinius ne s'était pas laissé séduire par Thérésie de Priscillien , qui ravageait alors l'Espagne ; et , à celte occasion , il lui faisait en cesteriAes Thisloire du priscillianisme : « Saint Irénée, évêque de Lyon, homme des temps apostoliques, et disciple de Papias, auditeiur de Jean PEvangéliste , rapporte qu'un certain Marc, issu de la racQ de Basilide-le-Gnostique , vint d'abord dans la Gaule, et infecta de sa doctrine les pays arrosés par le Rhône et la Garonne, puis, passant par les Pyrénées, pénétra jusqu'en Espagne (1).
Cette citation , que saint Jérôme emprunte à saint Irénée , n'est exacte qu'en partie : le saint évêque de Lyon ne dit pas que Marc ait infesté de son hérésie les pays où coule la Garonne , ni qu'il soit allé en Espagne : il se borne à dire que cet hérétique répandit ses erreurs dans les pays qu'avoisine le Rhône (2). Toutefois saint Jérôme pouvait savoir d'ailleurs ce qu'il ajoute au texte de saint Irénée; et ce qui prouve combien c'était chez lui une idée arrêtée que Marc, le Gnostique du second siècle, était l'auteur du priscillianisme espagnol, c'est qu'il revient sur celte origine dansson Commentaire sur le prophète Isaïe , et qu'il s'exprime à peu près dans les mêmes termes que nous avons cités plus haut [3).
Cet exposé de l'origine du priscillianisme, ainsi fait par saint Jérôme , semble devoir inspirer d'autant plus de confiance que ce
(1) Refert Ireneus, vir apostolicorum lemporum , et Papis auditoris Evaogelist» Johannis discipulus , episcopusque Ecclesis Lugdunensis , quod Marcus quidam , de Basilidis Gnostici stirpc descendens, primum ad Gallias venerit, et eas partes per qaas Rhodanus et Garumna fluuot sua doctrina maculaverityinaximeque nobile» feminas, quœdam in occulto mysteria reproroittens, hoc errore seduxerit.. Inde, Pyreneum transiens, Hispanias occuparit , et hoc studio habuerit utdivitum domus» et in ipsis feminas maxime appeteret. [Epist. LXXXV ad Theod. : Pafrolog., T. XXII, col. 687.)
(*2) In iis quœ secundum nos sunt regionet Rhodanemes multas seduxit mulieres. [Contra Ilœreses , G. IX.)
(3) De quibus diligentissime vir apostolicus scribit Ireneus , episcopus Lugdunensis et martyr, mullarum origines explicans hœreseon , et maxime Gnosticorum , qui, per Marcum Egyptium Galliarum primum circa Rhodanum , deinde Hispaniarum nobiles feminas decepernnt. (In Uaiam^ G. LXIV : Patrolog., T. XXIV, col. 623.) -^Voir encore sa Lettre à Hébidia. (Epist. CXX, quaest. X : Patrolog,, T. XXIl, col. 908.)
père de PEglise , un des plus savants de son siècle, était contemporain de Priscillien ; qu'il avait résidé à Rome auprès du pape Damase, devant qui les priscillianistes cherchèrent vainenient à se disculper; qu'il parle, dans sa Lettre à Ctésiphon, des plus célèbres fauteurs du priscillianisme, le rhéteur Elpidiuset Agapé; qu'il avait de fréquents rapports épistolaires avec des chrétiens d'Espagne , tels que Lucinius , etc. ïl semble donc qu'on doit accepter avec confiance ce qu'il dit sur l'origine de cette hérésie.
Cependant deux écrivains contemporains de saint Jérôme , Sulpice-Sévère et Itace, évéque espagnol, donnent à entendre que Marc4'Egyptien , l'auteur du priscillianisme, vivait au iv* siècle; ce qui suppose qu'il était différent de Marc-!e-Gnostique , dont parle saint Irénée. •
D'abord Sulpfce-Sévère dit que Ma rc-l' Egyptien , qui porta le gnosticisme en Espagne , eut pour auditeurs une matrone nommée Agapé et le rhéteur Elpidius, qui furent les maîtres de Priscillien (1). Ce mot auditeur dit suffisamment que Marc-l'Egyptien vivait du temps d'Elpidius et d'Agapé , c'est-à-dire au iv« siècle.
Itace , évêque espagnol dont parle saint Isidore dans son Livre des Hommes illustres, avait composé une réfutation de Priscillien , dans laquelle il montrait qu'un certain Marc , de Memphis , très-versé dans la magie, avait été le disciple de Manès et le maître 'de Priscillien (2). Comme Manès vivait au iii« siècle, ce Marc , auteur du priscillianisme , était différent de Marc-le-Gnostique dont parle saint Irénée.
Il paraît donc certain que saint Jérôn^e s'est trompé en confondant le second Marc avec le premier. L'identité de nom et de patrie, l'analogie de doctrine et de conduite rendaient facile cette confusion. Mais , quand même il se serait trompé en confondant les deux
(!) Tum primum infamis illa Gnosticorum hœresis intra Ilispanias deprehensa , superslitio exitiabilis, arcanis occulta ta secrelis. Origo islius mali Oriens ac /£gyplus. Sed quibus ibi iniliis coaluerit haud facile est disserere. Primus eam intra hispanias Alarcus iDtulil, iEgypto profectus, Memphi ortus. Hujus auditores fuere Agape quaedarn non ignobUis mulier et rhelor Elpidius. Ab bis Priscillianus est iosti tutus.... {IHsL Sacra , L. II, G. XLYI : Patrolog,, ï. XX , col. 153.)
(â) Ltacius, liispaniarum episcopus, cogoomento et eloquio clarus , scripsit quemdam librum sub apologctici «pecie, in quo detestanda Prisciiliani dogmala, et maleficiorum ejus artes, libidinumque ejus probra demonslrat , ostende.ns Marcuru quemdam Memphi ticum, magîcœ ariis scientissirnuiii, discipulum fuisse Manis et Piiscilliani magisirum. (S. Isidor. Hispal.,^ De Virit illust., G. XV : Patrolog,, ï. LXXXllI , col 1092.)
Marc , il n'en est pas moins constant que saint Jérôme , au iv* siècle, supposait comme une chose avérée qu'il y avait des Eglises chrétiennes en Aquitaine dès le second siècle , et cVst là le fait important que nous tenons à signaler.