XXXV

Nec enim alind arrai Dei, et aliud ipse. Sed an ni Dèi aeternitas Dei est': aeternitas ipsa Dei substantia est, qurc nihil habet m'utabile. Ibi nihil est prxteritum, quasi jàm non sit; nrhil est futurum, quod nondum sit. Non est ibi nisi est. Non est ibi fuit, et erit. Quia, et quod fuit jam non est, et quod erit nondum est : sed quidquid ibi est, non nisi est. Augustinus, Enarr. in jjs. ci, sermo 2, n. 10.) Vid. idem } Enarr. in ps. 1 1, n. 6, 9 et 1 1 ; Confess. lib. ix, cap. i3, n. ïoj in Joan. evang.y Tract, xxxix, n. 10; de diversis Quœst. lxxxiij, quœst. 19; de Civitate Dei, lib. x, cap. 6 et 21, et ib f xn, cap. 1 2.

Artifice in summo sine tempore temporis opdu est.

Inquc Deo vemm non variât séries.

iEterao Auctori simul adâuntomnia semper

Curo quo in fadorum est ordine quiquid erit.

(S. Prosper, epigr. lvi.) V\ ici., epigr. xli.

At quomodq apparet ibi tempus, ubi aeterna sine tempore rcs dpnatur? Sicut temporalitatem tempus altujit, sic exçlusit aeternitae teropus. (S. JPetrus Chrysplog,, sermo xxxiv.)

Fuisse, vel futurum esse, œjternitas non habet, eut nimirùm nec praeterita transeunt, nec qqa? futura sunt eveniunt ; quia cuucta per pressens videt. (S. Gregorius Mag. MoraL lib % iv, cap. 29,

n. 56.) ibid - lib - 1 f > ca P- *°f n ^4; Ub. ix,

cap. 47, n. 72; lib. xvi, cap. 43, n. 54, 55,

(1 9) Sic enim reçtè discernuntur aeternilas ettenipus, quôd teropus sine aliquâ oiQbili mutabilitate non est; in aeternitate autena nulla mqtatio est. Quis non videt qupd tempora non fuissent, nisi cregtura fieret, q«ae aliquid aliquâ qaolionq routa* ret; cujus motionis et rautationis, çùm aliud at-

* que aliud quae simul esse non possunt, cedit atque succedit, in brevipribos vel projductioribus morarum intervailis tempus sequeretur? (S. Augustirnts, de Cm t. Dci t lib.xi f cap + 6.)

(20) Sed etiam temppris spatium creaturse temporali concreatum est : aq per hoc et ipsum sine dubio creatum est. Ne^ue enjni ulla tempora, vel sunt, vel esse potuerunt, quorum Deus non sit creator. («S. Augustinus, de Gçnesi qd lit., lib. iv, cap. 2o,n. 37.)

Faclae itaqne creaturae motibus çœperunt currere teropora. Uiulè ante çreaturani frustrà teropora requiruntur quasi possintinveniri ante tem-r pora teropora. Motus enim si nullus esset ,vel spi-

ritalis, Tel corporalis creaturae, quo per praescns praeteritfsfutura succédèrent, nul lu m esset tempus ©mnino.Moveri autem creaturanon utique posset, si non esset. Poiiùs ergo tempus à creaturâ, quàm creaturâ cœpit à tempore : utrumque autem ex Deo. Ex ipso enim, et per ipsura,et in ipso sunt omnia. Nec sic accipîatur quod dictum est, tempus à creaturâ cœpit, quasi tempus crealura non sit ; cùm sit creaturae motus ex alio in aliud consequentibus rébus, secundùm ordinationem administrants Dei cuncta quae creaTit. (S. Augustinus, de Genesi ad lit . 9 lib. y, cap .5,n. i^.)Fid. idem, de Genesi contra Manich., lib. i, cap. 2, n. 4; de Genesi, lib. imper/. , cap, m, n. S ; de Civ. Dei, lib. xii, cap. i5, n. 2*

Qui miro modo praecessit muudum, et tempus (nullius enim horae spatium fuit antè mundum); et tamen semper erat sine initio. Non enim erat tempus antè tempus; tempus autem cum mundo concreatum est. Si igitur tempus ab initio mundi cœpit currere, antè mundum factum non erat.

Ideoque nullo tempore, ut praediximus, praecessit Déus tempora, et mundum eis coaevum, imopaulo eis priorem : ejus enim motus cœperunf, cùm quidquid movetur suum motum praecedit. Ineffabili enim aeternitate praecessit Deus mundum, non tempore, cujus tempus antè mundum non erat. (S.Patricius, de Tribus habitaculis, cap. v.)

(ai) J.-B. Rousseau, Ode au prince Eugènç,

(22) Tu autem idem ipse es, et anni tui non déficient. (Ps. ci, 28.)

Ego Dominus, et non routor, [Malach. m, 6.)

Apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio. (Jac. 1, 17.)

Non demutatur quod sit aeternum, amissurum scilicet quod fuerat, dùm fit ex deroutatione quod non erat, sinon esset aeternum ; Domimim vero

aeternum aliud esse non posse quàm quod est sem-

per Sed œlernitas amitti non potest : quia nisi

amitti non possit, aeternitas non est. Ergo nec demutationem potuit admisisse, quia si aeternitas est, demutari millo modo potest. ( Tertuilianus contra Hermogenem, cap. i a . )

Si legisset inter Prophetarum testimoniaistud Davidis, Tu autem ipse es, et illud Malachiae, Ego sum et non mutor, vidisset uullum è nostris tribuere Deo mutationem, aut facti aut cogitationis. Nam idem ipse manens, mutabilia pro eorum naturâ administrât. ( Origenes, contra Celsum,

lib. vi, n. 62.)

Potestas enim, vel virtus absoluta, retinet suam propriam firmitatem. Id autem solidum aestimandum est, cuinihil decedere; id perfectum,cuinihil potest accedére. (Lactantius, Divin. instit. 9 lib. 1, cap. 3.)

Non, opinor, demutabilis Deus est, neque in aeternitatem cadit, aut vitium, aut emendatio, aut profectus, aut damnum : sed quod est semperest; hoc enim Deo est peculiare. Quod semper est,habere aliquando in naturâ non poterit ut non sit. ( S. Hilarius, de Trinit. , lib. m, n. 1 3.)

At inscriptio pro his qui mutabuntur hune mihi videtur habere sensum, solam divinam naturam omnis conversionis et mutationis expert em esse. Non enim est ad quod mutatione utatur, cùm in universum non sit capax mali; ad id verà quod melius est transmutari nequeat.Nam nullum bonura est propter quod in eum mutatio cadat. Non enim reperitur ullum bonum ad quod transeat, melius illo quod ipse habet. ( S. Gregorius flfyss., tractatus alterin psalmis, cap. 19.)

Deus enim neque defectionem aut diminutionem patitur, neque adjectionem capit. (Sanc-

» NOTES. v 327

tus Ambrosius, de Cain et Abel, lib. i, vtrp. 2, n. 8.)

Si mutationem admiserit, imo mutationem in pejus, quomodo Deus fuerit? Nam mutari longé est ab immortali illà naturâ. Quapropter Propheta dicebat : Ornnes sicut vestimentum veterascent, et sicut opertorium mutabis eos, et mutabuntur : tu au te m idem ipse es, et 'anni tui non déficient. Haec quippè substantia omni mutatione superior est; neque aliud quidpiam illo nielior est, ut proficiendo possit ad illud pervenire. Quid dico me- Jiùs? nihil ei par est, vel tantillùm ad eum accedit : sequitur ergo ipsum in pejus mutatum esse, si muta tus sit. Hoc autem non potest Deus esse. (S. Joannes Chtysost. in Joan.homil. xi, n. 2.)

Jàm verô Angélus, et in Angelo Dominus, dicebat Moysi quaerenti nomen suum : Ego sum qui sum. Qui est misit me ad vos. Esse nomen est incommutabilis. Omnia enim qoae mutantur desinunt esse quod eranf, et incipiunt esse quod non erant. Esse verum, esse sincerura, esse germanum non haber, nisi qui non mutatur : ille habet esse, cui dicitur : Mutabis ca, et mutabuntur; tu autem idem ipse es. Quid est : ego sum qui sum, nisi : aeternus sum ? Quid est : ego sum qui sum, nisi: mutari non possum ? ( S. Augustinusj sermo vu de lect. Exodi, 11. 7.) Vid. idem de Moribus Ecoles, cathol., lib. 1, cap. 10, n. 17.

Vera œternitas, et vera immortalitas, non est nisi in deitate Trinitatis, cui quod est esse perpetuum est; et neque per initium, neque per incrementum, neque per defectum, ullam recipit mutabilûatem. (S. Prosper y Expos, in psalm. 11, versu 28.)

Firmata enim, «tfque slabilita est Dei natura in propriis suis bonis; et immutabiliter in suo statu

permanet. Natura eniro creata quaeque tempore ad esse traductaest, mutationiobnoxia est; verèqueid de hujusmodi dici polest.Nam quidquid existendi principium accepit,eietiàm quodam modo insiUim est ut mutari possit. Deus verô, qui omnem inteblectum superat, et existentiam ab ortu atque înteritu liber ara habet, otnni mutationi superior est. (S. Cyrillus Alex. y dial. viîi, de incarn. Unigeniti.)

Esse enim Dei est aeternum hune atque incommutabilem permaftiere. Nam omue quod mutatur desinit esse quod fuit, et incipit esse quod non fuit; Dei vero esse est dissimiliterunquàmesse.(«S.Gregorius Ma g. in Ezech.y lib. i, ho mil. a, n. ai.) Fid. idem, Moral, lib. v, cap. 38, n. 68, et lib. xviii, cap. 5o, n. 8a.

(a3) Système de la Nature, tom. n, chap. 4.)

(a4)Nequeenim Deus cogitât sicut homines, ut aliqua ei nova succédât sententia. (S. Ambrosius, de Noe et Arcâ> cap. vi, n. 9.)

Non ergo Deus m u ta t u r, q ui semper est immu tabilis; sed nos eum nostrâ conversione mutamus. ( S. Hieronymus, Comment, in Amos, lib. m, cap. 9.)

Num dicetis esse falsa qua mihi veritas voce forti in aurem interiorem dicit de verâ aeternitate Creatoris, quod nequaquam ejus substantia per tempora varietur, ut ejus voluntas extra ejussubstantiam sit ? Undè non éum modo velle hoc, modo velleillud, semel et semper velle omnia quae vult; non iterùm et iterùm, neque nunc ista nùnc illa, neeveilequod posteà nolebat,autnolle quod priùs volebat; quiatalis voluntas mutabilis est, et orone mutabile aeternum non est : Deus autem noster œtertius est. ( S. Aagustinus, Confess., lib. xn, cap. 1$, n. 18.) Fid. ibid. xu*?cap. 16, n. 19; et de Cirilate Dei, lib. xxn, cap. 2, n. i.

Nulla quœin hoc mundo hominibus ûunt, àbsque omnipotentis Dei occulta consilio veniunt ; nam cuocta Deus secutura praescicns antè saecula, decrédit qualiter per saecula disponantur. (S. Gregorius Magn. Moral \ lib. xn, cap. n , n. i.)

(a5) Non enim sunt multa? Dei voluntates, ut tu existimas. Non enitn, quia diversa sunt opificia, divers» sunt voluntates. {S. Aihanasius, de S. Trinit. dial. iï, n. 6.)

Apud te rerum omnium instabilium sunt causa?; être ru m omnium mutabiliumimmutabiles manent origines, et omnium irrationalium et temporalium serapiterna? vivunt ratïones. (S.Augustinus, Conf. lib. i, cap. G, n. 9.)

Multùra est au te m vel tenuiter sapere quomodo commutabilia , et teraporalia, non commutabilibus et temporal ib os creatoris motibus, sed aeternâ et stabiii virtute condantur. (Idem, epist. ccv, ad Çonsentium, capitul. m, n. 17.)

Pœmtuit dictum est; quia sententiam quâ eos punit ur os videbatur in misericordiam vértit : quod Deas sine commutatione sui consrlii fecit; quia) etsi apud nos quaedam ipsius judicia et opéra varientur, apud ipsum tamen omnium rerum exitus praescientcm nil novâ disposilione agitur, qui fecit quae futura sunt. (S. Prosp., Expos, inps. cv, versu 45.)

Omnipotens quidem Deus in semetipso habet sine mutatione mutabilia disponere; sine diversitatesui diversa agere, sine cogitationum vicissitudine diversa formare. Longé ergo dissimiiiter operatur, minquàm sibi dissimilis Deus. (S. Gregorius Mag. in Ezech., lib. n, homil. 5, n. 10.) Vid. idem, Moral, lib. 1, cap. ao, n u 35 et 37 ; lib. n, cap. ao, n. 34 » Kb. xvi, cap. 3*7 et 46.

- (a6) V. ci- dessous, seconde part., c. vm, n. 5 et s.

(27) Si quâ verô nos de naturâ Dei et nativilate tractantes coin para lion u m exempla afferamus, nem© ea existimet absolu tae in se rationis perfectionem continere. Comparatio enim terrenorum ad Deum nulla est ; sed infirmitas nostrae intelligentiae cogit species quasdam ex inferioribus , tanquàm superiorum indices, quaerere; ut, rerura familiarium consuetudine admonente, ex sensûs nostri conscientiâ ad insoliti sensûs opinionem induceremur. Omnis igitur comparatio homini poiiùs utilis habeatur, quàm Deo apta; quia intelligentiam magis signiticët, quàm expleat. («S 1 . Hilarius, de Trinit. 9 lib. 1, n. 19.)

(a8) Quod si Deus, cui non aliundè est quod Deus semper est, profectum habeat, ut plus sit aliquando, non potest tamen ad id pervenire ne sibt nihildesit; quia cui naturae profectus est reliquus, nunquàm inlelligitur sinealiquo incremento residuo profecisse, dùm natura ad profectum spectans, proûciens licèt semper, semper tamen pateat ad profectum. Quod autem in plenitudine perfectâ raanet, semper- «què est. Non sibi reliquit ut pleniùs sit; quia accessionem plenitudinis perfecta plenitudo non capit. Et hsec quidem de Deo ità inopinandi piae intelligentiae species est, Dèo nihil déesse, plenumque esse. [S. Hilarius , de Trinit., lib. xi, n. 44»)

Deum enim in omnibus perfectum esse credendum est, Secundùm illam servatoris vocem : Pater vester cœlestis perfectus est. Perfectus in vivendo ; perfeclusih potestale; perfectus in magnitudine; perfeclus in prasnotioue; perfectus in bonitate; perfectus in justitiâ; perfectus benignitate; non determinatus in loco, sed locorum opifex; in omnibus existens, et à nullo circumscriptus. {S. Cy~ rillus Hieros.; Çatech. v, n. 8.)

:ïotes. 331

Constat ergo quod omnes oportet credere Deum non solùm esse potentem, sed et juslum, bonum, et sapientem, et quidquid ad id quod est melius fert cogitationem. ( S. Gregorius Nyss. , Catechetica orat. x cap. xx.)

Etideo bonum Deum,sempiternum, perfectum, omnipotentem,verum debemus credere; ut in Lege accepimus et Prophetis, Scripturisquediviniscaeteris : quia sine his Deus non est. Non potest enim bonus non esse qui Deus est, eùm in naturâ Dei plenitudo bonitalis sit. Neque ex tempore Deus potest esse, qui fecit tempora. Neque potest imperfeclus Deus esse; qui enim minor est, imperfectus utique est, cui* desit aliquid quod majori possit aequari. Hacc igilur praedicatio fidei: Deus malus non est; Deo impossibile nihilest; Deus temporalis non est; Deus minor non est. (S. Jinbrosius, de Fide y lib. i, cap. 2, n. 14.

Solus Deus est itaque principium, qui ex se ipso dédit sibi ipsi principium. Solus ante omnia , et post omnia, quoniam in ejus manu inclusa sunt omnia. Ex se est quod est; solus sibi conscius quantus et qualis est; solus perfectus, quia non potest illi aliquid addi nec minui; solus omnipotens, quia ex nihilo universa constituit, virtule régit, majestate custodit; solus indemutabilis, ac semper sequalis, quia in se non admittit aetatem ; solus sempiternus, quia immortalitatis est Dominus. (S. Zeno Feron. lib. 11, tract, a.)

Unum esse, universorum principium, et vêtus, et nova docet Scriptura,Deum universorum et patrem Domini nostri Jesu Christi, ingenitum, ab interitu liberum, œ ter nu m, infinit um, incircumscriptum, indeterminatum, ipcompositum, incorporeum, iuvisibilem, simplicem, bonum, justum, lucem intelligentes, potentiam quae nullâ mensurâ

coguoscitur, sed solâ di vinâ voluntate mensuratur : omnia enim quae vult, potest. ( Theodoretus, Hœretic.fabul.,(ib. v, cap. i.)

Yera seternitas, et vera immortalitas, non est nisi in deitate Trinitatis, cui quod est esse, perfectum est; quia natura initio carens, incremento non indigens, sicut nullum tinera, ità nullam accipit mutabilitatem. (*S'. Gregorius Mag. in psalm. pœnit., ps. v, n. 37.)

(29) Nihil quippè Deo impossibile est, praeterquàm mentiri. (S. Clemens, papa, epist. ad Corinth.y cap. 127.)

In quantum ad potentiam quidem Dei omnia possibilia sunt , sive justa, siveinjusta, quantum autem ad justitiam ejus, qui non solùm potens est, sed etiam justus, non sunt omnia possibilia, sed ea sola quae justa sunt. (Origenes, in Matth. comm., séries, n. 9,5.) ride idem contra Celsum, lib. v> n. a3.

Quod Deus facere potest, id eura velle posse di^ cendum ; et quod velle potest, id posse facere; idque eo dignum esse. {Athenagoras , de Resurrect. mort., n. 2.)

Dominus omnium dixit : Non possum ego à me facere quidquam. Alibi lego : Negare se ipsum non potest. Non potest utiquè : non per infirmritalemj sed per integritatem; non per impossibilitatem faciendi, sed per observantiam judicandi. Quid non potest qui . omnia potest, nisi quod posse nolit? Non vult posse quod damnet;non vult posse adversùs fidem; non vult posse adversùs veritatem. (S.Ambrosius, in psalm. cxviu, sermo ao, n. 37.) V . idem , epist. L. Chramatio., n. 1.

Sed quoniam dixi hoc solùm, Omnipotentem non posse quod non vult, nequisme temerèdixisse arbitretur aiiquid Omnipotentem non posse. Hoc

et beatus Apostolus dixit : si non credimus , ille qui fidelis permanet, negare se ipsum non potest, quia et vejle non potest. Non enim potest justitia velle facere quod injusîum est 5 aut sapientia velîe quod stulttimest; aut veritas velle quod falsum est. Uodè admonemur Deum omnipotentem, non solùm, quod ait Apostolus, negare se ipsum non posse, sed multa non posse. Ecce ego dico et ejus veritate dicere audeo, quod nega/e non audeo: Deus omnipotens non poteat mori ; non potest routarijnon potest Cal li ; non potest minore fieri; «on potest vincii Haec, atque hujusmodi, absit ut possit Omnipotens : ac per boc ostendit veritas Omnipotentem esse quod ista non possit» sed etiam cogit veritas Omnipotenlem non esse qui haec possii. Yolens enim est Deus quidquid est. JËternus ergo, et incommutabilis, et verax, et beatus, et insuperabilis, vojens est. Si ergo potest esse quod non vult, omnipcHens non est : est antem omnipotens : ergo quidquid vult potest, et ideo quod non vult: esse non potest, qui proptereà dicitur omnipotens, quoniam quidquid vult. potest. (S. Augusiinus, sermo cexiv, n. 4.) F. idem de Symbolo ad cateçh., cap. 1, n. a.

Maxime quidem si quispiam à quodam veritati calumniam struere conanti inlerrogetur, omniane Deopossibiliasint; illeque respondeatità,acdeindè ipse inférât : ergo etiam mala; dignus erit cujus inscitia mexito rideatur,non qui respondit,sedqui interrogavit. Neque enim inter omnia quae Deus potest, mala recensentur.Nam ubi Deus nominatur, bonum firmiter ac certo sequitur ; née quisquam mente praeditusijlud unquàmrn animiun admiserit mala Deo possibilia esse; nec quisquam irobecillitatem appellaret mala per pet rare non posse. Quidnami tandem hoc? Nugari enim solént, ac dicere:

Nùmetiam hocinDei potestate situraest, ut quod factum est infectum reddatur? nùm hoc rursùs cassum, atque irrita m est? Nihil porro cassum atque irritum, in divinâ potentiâ usurpatur. Supervacaneae itaquè sunt, et demonstratae sunt eae calumniae quae adversùs ejusmodi serraonem intentaotur. Caeterùm ne has rursùm excita re, atque audientium aures labefactare possiut, si ex nobis quae rat ur an omnia Deo possibilia sint ; respondeamus eum omnia haec posse quae ipsius naturae consentanea sunt : atque ità inutilis oranis quaestio «olutaerit. Potest enim omnia, vult autem optima. (S. Isidorus Pelus. Ub. n, episU 117.)

Orthodoxus. Multa etiam hujusmodi reperire est quae similiter sunt impossibiiia. Nec enim quod «eternum est, fuerit in tempore; nêc quod increatum, cieatum atque factum; nec quod infinitum, finitum ; et quae fais sunt similia. Eranistes. Nihil horum esse possibile. Orthod. Mùlta igiturinvenimus quae omnipotenti Deo sunt impossibiiia. Eran* Verè. Orth. Sed horum nihil posse, non infirmitatis, sed immensae potentiae signum est; posse autem, non potentiae, u tiqué, sed impotentiae. Eran. Quo sensu hoc dicis? Orthod.Quia u mini quod que Deu m immutabilem, et alteratione liberum esse docet. Quod enim is qui bonus est malus fieri non possit, excellentiam bonitatis significat; et quod qui justus est injustus fieri nunquàm possit, nec mendax qui verax est firmam ac stabilem veritatem, justitiamque déclarât. ( Theodor. s dlal m, Irnpatibilis.)

(30) Voyez Système delà Nature, tom. 1, chap.i, et tom.VLychap.^ 5 et- 6. 1

(3 1) Ego Deùs omnipotens. (Gen. xvn, 1.) Omnipotens nomen ejus. (Exad. xv, 3.) Sermo illius potestate plenus est : nec dicere ei

quisquam potest : Quare ità facis? (EccL vm, 40

Et passim multis in locis S. Script urae.

Qui simul ut cogitât, ità perficit id quod voluit. (lrenœus contra Hœr. y lib. i, cap. 12.)

Hàc ratione erit aliquid difficrleDeo; id s ci lice t quodcumque non fecerit, non quia non potuerit, sed quianoluerit : Dei enim posse velle est, et non posse nolle. Quod autem voluit, et potuit, et ostendit. ( Tertullianus, contra Praxam, cap. xi.)

Soli Deo congruit omnia facere quae velit, sola enim perfecta virtus in nullo impeditur quominùs quod velit et faciat, et ei ex quo omnia suntnihii difficultatis occurrk. ( S. Hilarius, tract, in psalm.

cxxxi, n. 10.)

Deo enim velle pro facto est. (S. Âmbrosiûs, de Fide resurr., lib. 11, n. 11 4-)

Absit hoc de omnipotent! credere, quod iri aliquoimpotens sit. (S.ffieron., epist. lix ad Oceanum.)

Haec autem omnia fient, quia Dominus locutus est; etillius jussisse fecisse est. (Idem, Comment, in j4bdiam > cap. 1 .)

Homo aliud est quod est, aliud quod potest.

Aliquando enim est homo, et non potest quod vult. Aliquando autem sic est homo ut possit quod vultiltaque aliud est esse ipsius, aliud posse illius. Si enim hoc esset esse illius quod est posse illius, cùm vellet posset. Deus autem, cui non est alia substantia ut sit, alia potestas ut possit; sed con- *ubstantiale illi est quidquid ejus est, et quidquid est, quia Deus est, non alio modo est, et alio modo potest: sed esse et posse simul habet, quia velle et facere simul habet. (S.Augustinus, in Jôan. evang. tract, xx, n. 4.)

At nihil est omnino, uti dixi, quod âb eo qui omnia potest perfici nequeat, nec impunè cuiquam erit si quod facere dicitur non crediderit; tametsi

putet illud esse minùs verosimile. (S. Cyrillus Alex, contra JuL 9 lib. vin»)

Neque enim rébus creatis mensuratur pot estas Dei, sed soîâ voluntate. Omnia enim> inquit, quœcumque voluit Dominus fecit. Non quaecumquepotuir, sed quaecumque voluit : poterat enim mulèo plura facerej fecit au te m quae convenir e judicavit. ( TheodorettiS) in cap. xl Isaïœ.)

(3 a) Voyez ci-dessous ^ a - partie r chap.ix 9 n. 19 et suif.

(33)Sirailiter igitur,si omnia quae sunt, èquibus cuncta constant, mutabilia sunt, uullum corpus potest esse non mutabile : mutabilia autem sunt illa ex quibus omnia constant, ut vobis videtur: omne igitur corpus mutabile est. At si esset corpus aliquod immortale, non esset omne mutabile. ltà efficitur ut omne corpus mortalesit.Etenim omne corpus, aut aqua, aut aër, aut ignis, aut terra est, aut id quod est concretum ex his, aut aliquâ parte eorum. Horum autem nihil estquin intereat. ( CicerOy de Naturâ Deorum, lib. m, cap. 12.)

Deindè quemadmodùmDeus, quatenùs ingenitus, etiam imniutabilis est ; ità et materia si esset ingenita,immutabilis quoque etDeoaequalis forek quod enim genitum çst, verti et mutari potest; ingenitum autem nec verti potest, nec mutari. ( Thebphilus, ad Autol.j lib. ix, n. 4.)

Quœcumque autem initium sumpserunt, et dissolutionem possunt pereipere, («R Irenœus contra Hœr., lïb, in, cap. 8, n. 3.)

Si et, materia eâdem ae terni tatecensetur, neque initium habens„ neque finem, eâdem ratine? non poterit pati disperditionem et demutaliooero, quâ • nec Deus. In aeternitatis consortio posita partiçipet cura illo necesse est, et, vires et conditiones aeteruiutis, (Tertidl. adv . Hermpgenem y cap. xxxix.)

v pore accipit seternam vim ; qwod accipit vim* dis T solubileiest^quod dissoLvitin?; intérim quod iulerit, orlum sit necesse est; quod ortum est, habwk. fontero undc oriretur, id esl,ffactyr<3m aliquem, sentientenv providuro^ peritUrt>qu^ faciiendi...*,, Matmaveroawrqier fuis8e t n©0 ( p0t©si, ( quia muta* tiotieit no» cap ère t, si fuisse ti {Lqd«niiu$ , Div.

(34) In loeo ergo matériau si in loco , ergo intra locum; si intra locum, ergo determînatur à loco intra quem est ; si delerminâtur; babet lineam extremam, quam, tanquàm propriè pictor, agnoscis finem esse omnis rei cnjus linea extrema est. (Tertul/ianus, adv. Hermogenem, cnp.xxix.)

(35) Voyez ci-dessus, n. a.

(36) Ecce perspicuè dixit (Pylhagoras) unum esse umversi Deum, omuium principium, operatorem facultatum, lumen, animam, et vilam uni-

rillus Alex, contra Juhanum^ lia. i .)

:ii 1 f\ Il Ji fi r- \ «. : ;

(37) Excepto Deo, quidquid aliud est in naturâ rerum, factum esta Deo. (S. Augustinus , Enarr. inpsalm. xxxxn, n. 2,) ■ . ^

Rerum naturam diligentius examinantes , Deum videmus, et créa turam;praît ère à nihi! : quodcumque enim Deus non est naturâ sua, nec iitiquè créa* tura est; et quod sub creationem cadere non pot«st , omnino necesse est hoc «sse Deum. (<j.'Cprillus Alex., Comment, in Joannis E vang.)

(38) Dixisti,etfactasunt; misistispirilum tuum, et creata sunt; et non est qui résistât voci tuœ, (Judith, xvi, 17 )

338 N0IÉS -

Ipse dixit, et facta sunt; ipse mandavit, et crèatasunt, (P5.xxxu, 9 .) .

Qni vivitin seteraum, creavit omma simui. ^cei.

Omnia-per ipsum facta sunt, et sinè ipso fac-

Lu!

IN Oïl tSim** — * ■

Deus; née Deo, «t principii expers, parem habet potestatem : verùm creata est, née ab al.o > factay. sed à solo uBiTCTSotum opifice producta.

tinus, contra Gnpcosorat., cap.v.) ,

Fecit qùemadmodùm voluit!, omnibus consonantiam, et ordiuem suum, et ipitium création.* donans, spirituaubûs quidem smrilualem,et in. visibilem? super.coslest.bus poelestem, ,et Aogelo. ZeUcam , e t^nimalibus animalem , et uatanubus aauatilem, et terrigenis terrigenam, omnibus ap- ,1 quaiitatis substantiam. Omnia autem qu» acta

suntVatig*ili Vérbo fecit. (S. Irenœus, contra

Hfieres,,lib. u, cap, a,n. 4>) , . ,

TJnici Dei status hanc regulam.vind çat, non aliter «nid ,nisi quia solius; non aliter sohus , nisi nuia nihil cum Mo ; sic et primus, quia omma post i lum; sic omnia -post illum, quia omma ab illo; sic ab illo, quia ex ^o. X^rtullianus, contra

Uoufest Deus, qui pnmia creavit atque composât} quique, ciim nihil esset, fecit esse nntvcrsa. ( Origines, de Principai, lib. ^prœfat.,

" Non artis igitur usùril, née vikutis expendit, qui mémento su* voldntatiâ majéstatem tant* operationisimplevit, utea quœnon erant esse faceret; tain velocîter ut, nequé voluntas opération! prse entrer*, heque operaiio *oKiotati; {S. -Ambronus, Pexameron, Ub. i , cap. 3, n. 9. }

NOTES, 38fr

X&m ergo constat quod cernitur, aut sentitur, alienae opis , ut consistât et maneat, indigere, non potest ambigi aliundè etiam ut crèaretur èguissë. Quod cùm ita sit, orania à Deo orta fateamur necesse est; quia, nisi profanis, in dubium venirenon potest mundum Deo auctore confectum.i (S.Paulinus, rpist. xvi, Jovèo. )

Quamcumque creaturam aspexerimus, fuJgurat Dei notitiam, dùm ex creaturis freator àgnoscitur. ( Hieronytnus+ Coiriment. in Ezech. iib.j,' eap. l 2.) r- .; ; . » . ^ .

Mementote ità credere ortmipotentem Deum, nt ntfîte omnino nalura sit, quamipse non condidk. f S. Jugustinusy scrmo ccsciv, m 2.) !

Omnibus li<juetquôd non solùm ea quae sub cœlosunt, sediipsa quoquequae super cœl os condita, cœleatia vocantur, ejus vojuntati serviunb à quo se creata esse meminerunt. ( S. Gregorius Mag; 4 Moral, lib. xxxnr, cap. 22 , a. 40.)

(39)Greavit enim, ut essent orania. (Sap. 1,

Peto, nate, ut aspicias ad cœlum et terrain t et ad omuia quae in eis sunt ; et intelligas quia ex nihilo fecit illa Deus. ( u Machak six,*8. ) (

Atque illud etiam fiecessarium est, ut mihi qui* dem videtur, auimadvortere> non créât orem illum à Platone, sed opificem appellari Deoruro; «ùm ïnter utrumque plurimum sit, ipsius Platonis judicio, discriminis : creator enitn.tiMllâ s re alià indigens, suâ virtute et potèstate id quod sit.efficit^ opifex vero acceptâéx materiâ cwdendi facukate, opus sutinv construit, ( S. Justinuf, Coàptfl ad &rœcos f cap. xxu.) r , , (i *

Quid autem magnt esset, si Deus ex. materia subjeciâ mundum facerct ? Opifex enim apud nos, cùm raateriam ab aliquo àcceperit, ex eâ (juidfjuid

ulactiQvit éffingit; Dei autem potenlia in eo,3pectatur, ut ex nihilo faciat quaœumque voluerit* ( Tàeophilus, ad Autol., lib. n, n. 4.)

Hominès quidemde nihilo non possunt aliqui4 facere ? Deu$ autem quàra homines hoc prin» melior* eo quod matériau fabrications suae,cùmantè non esset, ipse adinveait. ( S. Jrenams, contra Heures., Ubi u, tapi 10, n* 4.)

Tertio illade* quo.undè , tapquàm ex pweexisr, tendi materi* , oriantur alia principium e^istiman* illi qui materiara ingenitam astruunt; secùs vero âpudnosest, qui credimus ex *on entihusDaim entia fecîsse. ( Origenes^ in Joan. -, toimi , n.*6. )

Faber sine ligno nihil) aedificabU , quia ligouin ipsumfacere nonpotest- Non posse autem imbeeil- Utatis est hunrçn». Deus <mtem fecit sibi ipsemateriam, quia potest. Ponse enim Dei est; nam si no» potest, Deus nom est. Homo fecit ex eo quod est, quia per mortalHaKwimbecillis est, pçr>imbecilhtatem définit» et modic* potestatisy Deus autem facit ex eo quod non est, quia per aelernitar tem fortis èst* per fort ttudioeo} potestatisimmens», qu« fine et modo cacety sicut tita faptoris; iQuid ergo mirum? si faclurus mundum Deus, priits ma* teriam de quâ faceret praeparavit,tet prœparayit ex oo quod non «i*t q*ua nefas, est Deum aUundè aliquid mutuari, cùmin ipsoet ex ipso siitf tfiimia. ( Lactantius, divim Instit. Ub. 11, cap. .9*) - i' A,ucto*em enim Angelorum ei Dominatioiuim et Potestatum facile intelligiin;us , eum qui mpiiiçnto inftptim«ui hanc**ntam pulcbritudinei» muadi ex nihilo fecit esse <j«*> non erftt^, et non de extantibus aut rébus, aut causis, (Jonavit habere sr u ' stontiam. ( Sï Ambrosiuss Hfinameron., cap. ^ n, 9^) ' . « ' • '

QùapropUr fmirwssiroè credimus omnia De

JT0TB8. 341

fecisse denihilo,qoia etiamsi de atiquà materià factus est raundus, ipsa materia de nihilofecta est, ut ordinatissimo Dei munere prima capacitas forma*rum fierct, deindè formarèntur quaecumque formata sunt. ( S. Jugustinas , de Fide et Symbolo , ctip.i ii , u. a. ) fid. Canjess. iib, %i caps 5 y n: 7, et lib. xn, cap. 7, n. 7.

Ad imitationem Dei creatoris, homo eondit ci fabficatur domos, pari êtes, ci vit at es, porttis, naves, navalia, currus, et alia infinita, velu ti imagines cœli, sol is, lunae et steliarum^ item hominum •et «nimalium irrationalium formas. Infinita Jamep est in ratione condendi diversitas; nam Deus omnium ex iisquae sunt el'non sunt -créât, idque sine labore et tempore, quta simula Lque voltierit pro~ ducit quod ei placuerit : homo verô opus habetmar teriâ, indiget i os t ru mentis, consilio etcogitatione, tempore et labore, ac cagteris artibus, ad opus eoiTstruendum. ( TJieodoretus , Quœ&t.inGenesimy inter.xx.)

(40) Dei autem potentia in eo spectatur, ut primo quidem res è nihtlo creet, deindè ad arbfc* trium suum creet. ( Theopkilus, ad AuioUyiib. 11^

Si quisquam in errore versa bit un ut, de artificum nos tror u m more cogi tans, danduitéesse nege t Deu m res universas mdlirt posse,iiisi materiam quamcfam ortu carentem pra* manibus habucrit/ cùm neque statuarius absque aere, nec faber lignarius sine lignis, nec architectes sine Iapidibus*useeptutn«pu6 elaborare possit; de potestateDei quaerendiim èx illo est utrùm Deus, ubi quidquid ipsi placuierit,* molirï statuent, nullâ difficuttate vitn ejus voluntatis inhibente, quod visum fuerit perficere grossît ( Origenesp Selecta? in GcNesitn. )

Deus solus cùm esset , nihi Ique sibi co»vum b*~

béret , voluii raundum efticere. Et mundum cogitans, et/volens et dicens effecit, oontinuoque extitit, et factus ut votait; et sicut voluit, perfecit. ( Hippolytus , contra Uœreseos noct. , u. x. )

Audi verba Dei : Fiat , dicit : jubentis est, non aestiraantis r imperat nature, non possibilitati obtempérât mon mensuras colligit,non pondus examinât. Voluntàs ejus mensura rerum est, scrmo ejus finis est operis. (SiJmhrosùis , Hexameron, cap. vi, n. Mv)

Omnipotens non est qui quaerit adjuvari aliquâ materiâ, undè faciat quod velit. Ex quo est consequens,ut, sccundùm (idem nostram, omniaquae Deus fecit, per verburn sûum et sapientiam su a m de nihilo fecerit. Sic enira legitnus : Ipse jussit, et^facta sunty ipse manda vit y et creata sûnà. ( S. Augustin us , eonlva Fortunatum , Manick. dispui. i, n. i3.j

(4 1 ) Voyez le- commencement / de cette dissertation, n, a.

(4n*) Si autem aliquîs non inveneril causam omninm quae requinmtnr, cogitet quia homo est in inûnitum ininor Deo. (iS. iPenœiis montra Hœres., lib. n, cap. a5, n. 3.)

Sunt istiusttiodi in Deo potestates , quarum, cùtn ratio intelligehlïœ nostra? inçomprehensibilis est , fidés laraen per verilatem efficaciae in absoluto est. (S. Hilarius y de Triniu, lib. m, n. 5.)

Nec divinae magnitudinem pot esta lis htimauîs viribus metianmr. ( S. jémbrosius, de Fide resurr,, lib. ii , n. i5.)

Vis te adhuc ad faciliora duoam , quae quotidiè fieri soient ? Attamen ne de his quidem rationem reddes. Panem quotidiè comedimus : quomoda igitur, quaeso, panisnatura in sanguinem vertitur, ia piluitam, in bilem,,et in reliquos humoresk....

Quomodo igitur haec fiant, rhtioném reddas vtflim; sed minquàm possis. Ergone tu qui eibi quotidiè imniutati rationem reddere nequis , à Deo peractae creationis rationem à me répètes? Annon extrempe démentis fccrit? (S. Joarines Chrysost. in Geriesim, sermo i, n. 3.) Vid, idem in cap, i Gènes*, hoiniL u , n. a, e/ /io/wr/. vm> n. 6. :

Hic, si ratio quaeritur, non erit mirabile; si exemplum poscitur, non erit singulare. Demus Deum alkjuid possequod nos fateamur investigaTe non posse. In talibus rébus tota ratio facti est voluntas facientis. {S. Augustinus, epist cxxXvn, ad Volusianumj n. 8. )

Deum tamen bon uni, et summum bonum, fecisse cuncta quae cernimus, et quae meliora non cernimus, quamvis modns quo ea fecerit coniprehendi humanà mente non possit, dubitare fas non est.(Idem 9 contra advers. Lcgisl. et Prophet., lib. î, .cap, io, n. iî.)

• (43) Ab utroque autem sciscitur cur mundi fâbricatores repentè extiterint * innunierabilia ante saecùla dormierint. (Cieero'ï de NaL Deorum,lib.xv, cap ». 9. ) " '

' (44) Voyez ci-dessus, art: iv, n. 2. :

(45)Namquiaiilisquidquid novi faciendumnovo consilio facrunt (mutabiles enim mentes gérunt) pcofecto, non Deum quem cogitare non possunt, sed seipsos pro illo cogitantes, non illum, sed seipsos, nec illi, sed sibi comparant... Potest ad ojius Rovum, non novum, sed sèmpiternum adhibere consilium non pœnitendo, quia priùs cessaverat, cœpit facere quod non fecerati'sed et , si priùs ce4savit,et posteriùs operatusé£t'(quôd nescio quemadmodùm ab homine possit inteUigi) ; hoc procut dubio quod dicitur priùs et posteriùs, in rébus priùs non existentibus et posteriùs existefttibus fuit. Ta

344 y NOTES*

illo autem non altéra m praecedentem altéra sub*sequens abstulit aut mutavit voluntatem ; seduoâ, eâdemque sempiternâ et immutabili vQluatate, res quas condidit, ut prias non essent egit quamdiù non fueraot^ et ut posteriùs essent,. qu£mdo>e$$c cœperunt. (S, Aagustinus , de ,Ciwt. Dei r lib. Xkt y cap. 17, n..a. ) Vid. i&id. cap. \l± > et Ub. cap. iv, n. 2. ,.*«,,

(46) Ut puta si qui$ interroget : Antequàm num~ dam faceret Deus, quid agebat ? Dicimus quoniam ista responsio subjacet Deo. Quoniam autem mundus hic fa et us est, apertè aetas à Deo temporale initium accipiens , Scripturae nos edocent. Quid autem an t<e hoc Deus sit opéra tus, nulla :scriptura manifestât. Subjacet ergo heçc rosponsio Deo.. ( S. Irencç&s, conlra, Uœres, , Mb. u t nap. a&> n. 3.)

(47) Eccerespondeodicenti:QuidfaciebatDôu5 antequàm faceret cœlum et terram? respondeo, non illud quod quidam respondisse perhibetur joculariter, eludens quaesUonis violentiam :>Alta, inquit, scrutantihus gehennas parabat Aliud est videre, aliud ridere; haec non respondeo : libenliils enim responderim : Nescio quodneseto, quàm illud undè irridetur qui alta ioterrogavit, et lau^ datur qui falsa respondit; sed dico te, Deus noster, orauis creaturœ creatorem. Et si eœlioet tercaç nomine omnis creatura intelligitur, aud enter dico : Antequàm faceret Deus cœlum et terraro^non^fa*ciebat aliquid : si enim faciebat, quid nisi creaturamfaciebat? Et utinam se ta m quidquid utiliter scire çupio, quemadmodùm seio quod nulla &e bat creatura,. antequàm ûeret nulla creatura ! At si cujusquam volatilis sensus vagatur per imagines rétro temporum, et te, Deum omnipotentem, et omnicreantem, et omnhenentem, cœli et terras

artificem ab opère tanto, antequàm id faceres, per innumerabilia s#cu!a cessâsse miiwtur, evigilet, atque attendat quia falsa miratur. Narnundè poteruntinnumerabilia saecolu praeterire, (|uae ipsenon feceris;cùra sis omnium sœculorufo auctor et conditorPAut qu»lemporaifuissent,quaeabstecondita non essentPAu t quomodopraeterirent, si nqnquàm fuissent ; cifcnr ergo sis opersaior omnium temporum? Si fuit aliquod tenapus antequàra faceres cœlum et terram, cundicitur quod af) opère cessabas? Idipsum enim terapuslu feceras ;nec prseterire potuerunt tempora, aniequâm faceres ienw pora. Si autem ante cceltma et terram nu Uumerat tempus,curquaeritur quid tune faciebas? Non enim erat tune, ubi non erattempus.,(jS. Augustùms, Coafess.U% mi y cap. 1 1 e t i a , n. i 4 \*t i ; 5 . ) A

(48) Det consilium humaua vota non c<ipiimt.

(S.Jmbrvsius, Expos, evaog. secundùm Lucam, lib. v,<n. 43.)

Qui quaerit quare voluerit Deuémundum facere, causam quaerit volun tatisDei. Sed omnis causa efiiciens est ; < omne» autem efliciensraajus est! quànx id quod efticitur : nihit autem iimjus est voluntato Dei; non ergo éjtisxausa quaerenda est (S.Augustinusy de Div., quœst. xxviu.) Fid. idem , de Genesi, contra Manich., lib.x , cap, a, n. /,.

Secret a ej us sapientiae pauci valent linquirere, sedmillus invenire : quia quod -super nos de m obi s ab iromortali sapientiâ non injaàtè disponitûrj justum profecto est ut/à nobis tfdhuc inortalibus igiioretnr, (&< Gregom*-Mag*.> Moral, lié. *, cap. 6/ n. 7.) • ! ; :

(49) Quae si hotainibus soli* nota sont, ho*n> mim facta esse eausâ jndnoancfc sunt. ( Cicew^, de, Naturà Dcorum, lib. 11, cap. 62.) Fïcf y ibid. et&rj^»usi iib.iïïcap. 8.:. 1 -i'

i Non frustrà mundum à Deo conditum esse dicimus; sed propter huraauum gênas. (S^Justiaus, ÂpoL 2, capsk.)

Fecit crgo. Deus mundum propter hominem.

Hoc qui non vider, non multùrn dislat à peGude. Quis cœlum suspicit, nisi homo? quis solem, quis astra, quis opéra Dei miratur, nisi homo? Quis colit terra m, quis exeâ fructumcapit, quis navigat mare; quis pisces, qûis vôlatilia, quis quadrupèdes habet in potestate, nisi homo? Cuncta igitur propter hominem Dèus feeit, quia usui hominis cnncta cessêre. Viderunt hoc pbilosophi. (Lactantius, Epitom., cap. lxix.) Vid. idem } de Ird Dei, caput xiii.

, Deus igitur ex quo omnia sunt, nullo eorum' indiget quibus id quod sunt esse largkus est. Omnia vero ad profectum eorum qui gignerentur, créa vit. (S.Hitarius,tractatùs in psalmis, n,n. 14.)

Mundus propter hominem est. Sol splendidissirois fulgoribus micat; seduthomini luceateffectus est : et omnia animalia ut nobis serviant constitua sunt ; herbae et arbores, ad usum nostrum creatae. Bona opiûcia omnia; sed nulium eorum imago Dei prœter hominem. (S. Cyrillos Hicros*, Catech. xvi, n, 1 3.) ,

Licèt diversa eveniant,^t non possit justUsscire quid ei futurum sit, nec singularum rerum causas rationesque coghoscere tamen scit à Deo-

cuncta in utilitatem homioum fieri. (S.Hiefon. 9 Comment, in Eccles., cap. xn.)

Quippè propter nihH aliud haec omnia produxit, quàm propter hominem, quem non roulto post, quasi regem et principe m, omhibuà à se conditis prsefecturus erat. (&./oannes Ghysost., in Genesim> * ho mil* Yi,.n. 5.) ,■*.«• *-.*

(5o) Émile, liv. iv, Confess. du Vie. savoyard. ,

(5r) Qui ftcit terram in fortitudine suâ, préparât orbem in sapientiâ suâ; et prudentiâ suâ extendit cœl es. (Jcrem. x, 12.)

Si ex magnitudine et pulchritudine creaturarum, proportione quâdam Creator agnoscitur, quantô roagis creatarura rerum pûlchrîtudinem magnitudinemque contemplablimur, tàntô magis adipsius opiûcis notitiam adducemur. (s.Joarin. Chrysost., in Gènes., sermo 1, n. 1.)

(52) Ità silentes gloriam et honorera Deo deferunr, et hanc vocem audiunt omnes; quand© enim haec percipi auditu non possunt, sed aspect u et contemplations Aspect us porro unus est omnibus, tametsi linguâ ait differens, et barba rus; ScytKse, Thraces, Mauri et Indi vocem istam audiunt; hoc est, miraculum cémentes, pûlchrîtudinem. obstupescentes, splendorera, magnitudinem, alia omnia quae ad cœlum pertinent, qui recta sapiunt, gloriam et laudem oflerunt Deo. (S. Joannes Chrysôst.i in illud Isaiœ : Ego Dominus feci lumen; n. 2.) Fid. ad Pop. anlL homil. ix,tî. 2.

Mundus ipse ornatissiioâ suâ mobilitate, et mu*tabilitate, et visibilium omnium pulcherrimâ specie quodammodo tàcitus, et factura se esse, et non nisi à Deo ineffabiliter atque invisiiiliter pulchro fieri se potuisse proclamât. (S.Augustinus, deCvwV. Dei+lib. xi, cap. 4, n. 2.)

Verè enim et oierito haec animis nostris volvimus : si tanta est operum magnitudo et pnaestan-; tia, quantus est ulique ipse operum conditor; et si tanta ; est rébus conduis elegantia, quantamsapientissimi illius omnium Creatoris pnlchritudinem esse convenit? Sic, inqnam : Cœttenârrantgioriam Dei, opus veromanuum ipsius anwntiatfirmamentum. Sic dies diei éructât verburn, et nox nocti annuntiat scientiarn : ne quidem aliquâ vocis: