KOT«S
emissione, veHinguae loquelà* sed tfïutuâ rllàquâ se invicem excipiunt successione ,et vicissitudkue, quâ hominum utilitati inserviunt, qliâ tàm.aUum quodara modo exclamant, €t untver&um hominum genus illoruai voçem exaudiat. ifccienim sunt loquelce, neque ^ermones r ^Qrummon\ eamudiafdur vpces eoruoi : omnâs qutppè génies 1 et linguae dieî et noclis praeeoniahperGipiuntij namlingue&quidem aliquo inier.se discrimine diffèrunt un àvautem omnium natura eâdemexhisutilitate fruitur. ( Theodoretus, de Providentid, orat. i v.)
(53) Cœli enarranl gloriam Dei, «t opéra manuum ^jusannunlîatîfirmamentUm ; dies diei éructât verbîim, et nox «odi indtcat scientiain. Non sunt loqûeUe,; neque sermones^quomm. non audiantur voces eorum. (iV. xvin, ^ ; 3, 4»)
Ità ergo quasi radii quidam sunt Dei nature opéra divin» Providenti», «t ars universalitatis ejus ad comparatiooem ipsius substantise et natures. Quia ergo mens nostrâ ipsum per se Detim sicut est nontpotesbinlueri expiilfehritudiiie operum, et Betim creatararum parentem universitatis intelligit. (Origenesjde &rincipiù, iib:n i '^ > 6»)
Quo magis nu hi vident ur qui hune mundi tothis ornatumnoti di vinâ ratione perfectum volunt, sed frustis quibusdani tettierèHCohasrentibus cotigloba- ' tum, mentem, sensum, oculos deniquè ip603 non habere. Qnidténim potest esse tàm apertnro, tàm eonfessum tàmque porspicuuro, cura oculos'm eàblum susluleris, et iquae sont intrà circàque lustraquàm essd aiiquod numen praéstantissimae mentis, qiio omnis natura inspiretur, moveatur, atatur, ^ubernetur ? Cœiutn ipsum 'vide, quàm latè teiiditurî quàm rapidè voMtur; Tel quod in noctem astris drâtiiiguittir, vel quod in diem sole lustrât ut : jiam «cies quàm sit in eo summi mode-
ratons mira, lib ratio. (Minutius Félix Octavius, n. 17.)
Nemo cst enira tàm rudis, tàm .feris moribus, qui oculos suos.ih cœlum tolleavtaiwetsi nesciat cujus Dei providentiàregatur hoc/omne quod cernitur ;.non alkjuam tamen iitfelligat ex ipsà rerum raagnittidioe^ mcttu, disposition, consiaittid, .iitililate, pulehritudine , > teinperaiione* non .posse fieri qum id quod mirabUi «raûone constat, eonsiJio majori aliquo sit instruction. {Lactantiua, d *V. InsitL, lib. 1 , 1 cap. a *) ,
Si noncreditiô verbis, saltem oculis vestria crédite : et ex ccelorum elementorumque omnium servit u te, potestatem Dotnini cogitate» («S.iKr* ronymus. Comment, in Jsaiam, liber xi, cap. 40.)
Et quid est hoc? Interrogavi terrain, et dixit : Non sum : et quaecumqne in eâdem sunt idem confessa sunr. Interrogavi mare et abyssos, et reptilia anîmarufti vivarum^ el dixerunt : Norisumus Deus tuusf ; j quœre J snpet nos* Iutertfogavi auras flabitès, et inquit uni versus aër, eu m incolis suis: Fallitur Anaaimenes, non -Biinr Deus. Iàterrogavi ceelum, solem, lunam, Sellas : Neque nos sumus Deus queinquaeris, inqùiunt. Et dixi omnibus iis qui circumstant -fores carnis me» : Dixistis mihi de Deo meo quod vos non -estis ; dicite mihi de illo aliquid; et éxelamaverunt voce inagnâ : Ipse fecit *nos; (5. Augusiinus, Confess ?lib. x, cap. G, n. gi) Vïdi idem, sertno a*™, in Verbis ewwg., cap. n , n . 2 ; Enarr. irt psalm. ex li v, n . 1 3.
Dicente enim Prophelâ : Cœli enarrant gloriam BeL... quid est per quod veritae nobis non loquitur?'Ipsirw vocesin die, ipsius audienturiti nocte. Etpulchritudo rerum unius Dei opificio conditarum non desinit'cunctis auribus mogistram insinuare rationenvtf invisibilia 'Deipereaqnœfatu*
sunt intcUecta conspiciantur. ( S. Léo) sermo xvi! r in Jejunio decimi mensis, 8, caput 2.)
Dùm eriim quae siint creata eernimus, in Creatoris àdmiratibnem sublevamur. (S. Gregorius Mag., Moral., Ub. v, cap. 29, n. 5a.)
(S4) Système de la nature, tonu 1, chap.5.
(55-) Quae vides ipse feeit. Miraris mundum : quare non artifieem mundi ? Suspicis eœlura, et exhorrescis; cogitas uni versam terrain,, et intremiscis maris magnUudinem quando eogilatione occupas. Respice innumerabilitatem stellarum; respice tanta généra seminum, tantas diversi taies animalium.Quidquid natat in aquis, répit in terrâ, volitat in, aere, circuit in cœlo, omnia ista, quàm magna! quàm pulchra I quàm stupendal Ecce qui fecit haec. omnia, Deus tuus es. (S.Âugustinus, Enàrr. in psalm. cxlviii, n. 12.) - (56) Entre les diverses descriptions des merveilles de la nature, faites par divers auteurs pour prouver l'existence de Dieu, on peut voir, entre autres ! le magnifique discours que Cicéron met dans la bouche de Lqcilius Balbus, stoïcien (De Nat. Deor., tib. x 1, à eap.38 ad cap.6$); et le poème de la Religion, de Louis Racine, chant 1.
(5.7) Non licet magis ex cœlo et terrâ quàm ex nostrâ constitutione Deum agnoscere, et certè qui seipseprudenter scrutatus fuerit,utiaitPropheta: Mirabilis facta est screntia tua ex me : hoc est, ubi me ipse novi, praestantissimam tuam sapientiam ipse didici. («X* Basilius, in Hexameron, ho-* mil. ix 9 n. 6.)
In te ipsum superest ut ingrediare, et ex tuâ ipsius naturâ artifieem iiosce. Quodnam in tuo corpore reprehensione dignum oonditum est ? te ipsum contîne : nihilqué pravum ex omnibus membris existet.... Quis est qui ad liberorum proçrea?
trônera uleri cava praeparavit? quis Inariimatuni fœtum in ipso anima vit ? Quis nervis et ossibiis nos connexuit, prllrmque et carne ni circumduxitjsi*mul atque natus est infans ex uberibus lactis fon*tes exprimit? Quomod6 infans in puerum crescit; ex puero in juvenem; deindè in- virum; et idem rursùs in senem mutatur, nemine quid quâque die mutationis praecisè fiât deprehendente?*Quomodè alimentum partimquidem in sanguinem convertitur, partira veto in excrementum secernitur,partira in carnem transmutatur? Quis est qui indeficienti cor agitât motu, qui oculorum- turpitudinera palpebrarum amplexu tàm sapienter munivit ? nain de variâ et incredibili oculorum structuré, vix grandes medicorum sufficienter libri ederentur. Quis unicam respirationem in totum corpus distribuit ? Vides, homo, artificera; vides sapientera conditorem. (& Çyrttlas\ Hieronymus, catech. ix> %
(58) Sed assiduité quotidianâ* et consuetu-
dine, oculorum assuescunt anhni, neque admirantur, neque requiront rationes earum rerum quas semper vidént : proindè quasi novitas nos magis quâm magnitudorerumdebeat ad exquirendas causas excitare ! {Cicero, de Nat. Deor., lib. u, cap. 38.)
(5?) Quomodo autem potuisset aliquid perroanere,nisitu voluissesPaut quod à te vocatura non esset, conservaretur? [Sap. xi, a6.) •
Nec verô haec solùm admirabilis : sed nihiï majtis quàm qaod ità stabilis est muadus, atque ità cohaeret ad permahendum, ut nihil né cogitari quidem possit amplius. (Ciçero, de Nati Deor.,
lib. ii, cap. 45.) " %t ;
MagnificenHam Dei omnesliujûs qnoque mundi creâtiones indetautabili officiorum suoruraconstitutioné testant ur : cùm ità firmata, fundata> statu-
taque otnnia sint, ut perpetuis cujus manebunt constitutorum ab exordio tempomm cursibus persévèrent. (S. Hilarzus, tract, in psalm, cxxiii, lUu ia, n. 2.)
Inteiroga igitur dicenjtcm quodper se nata, orama perse subsistant. Si^brevchocetmodicura corpus, mçdicaminibus et rnedicinali scientiâ utens, «nimu in tenus ipsum» di$ponente r et,muUâ philo- «opbi^et innumerabilibus: ahis auxiliis^non semjier in bono statu perroanere valet, sed périt et corrumpitur, saepius turbatione in ipso factâ; quomodo tantus mundus, tantas habens eorporum rudes, et ex iisdem coinpositus elementis, nisi multâ frueretur providemi4, taoto tempore ioaperturbatus raanere potuiaset?Necenimcumratiooe fiet i posset ut providentiani quidem habens interiùs et cxteriùs, nostruiu corpus vix ad suî çonsérvaiionem sufficeretj tantus vero mundus, uullà fruens providentiâ, per tôt annos nibil taie pateretur, quale iiostram corpus. Quomodo ergo nullum horuo*eleœentorum,quaeso,proprios trangcendit terminos, jnec reiiqua omnia çonsumpsit? Quis vero ipsa ab^initio conjunxit ? quis devinxit? quis frenavit? quis usquèm tâutum teaipus continet? (S.Joann. Chrys. ad Pûp. Ant.,homiL x, u. %)
(60) Si simplex el uniformefuisset mundi, corpus non tara impossibilefuisset tjuod dickur. Quomodo autem tanta elcmentorum pugna fuit ab ini-
. tio? Quis tàm démens ut non puter, sine cogente, haec per se convenisse, et conjuncta mansisse? {S.JoannesChrysoH.ad Pqp t Ant.,homil> i f< p. %.)
(6 1) Cti/iias. Mque,aamjce ! facile est veritatem hanc ostendere, quod Dii sint. Atheniensis. Qua pacto ? Clinias. Primùra quidem. lerra, sol, sidera, ipsum que tiniver&um, temporumque ornalissiraa Tarietas^anftisnienflibusquedisUncta,idostendunt.
«Graecoruin pr»terea barbarorumque consensus, Deos e$$e fiatentium.(/Yafo, deLegibus, Ub. x.)
Quartam causant (notionis Deorum) esse, earaque vel maximam aeq ua biit tatemmo l us, con*ersionem /e<3di, solis, lunaè, sidemimque omnium distinctioaem, utilitatem, pulchritudinero, ordinem, quorum rerum aspect us ipse salis iodicanet ^non .essje ea fojrtuira. Ut ai quis in domum aliquam aut *» gyronasium, aul in forum venit, cura videat omnium rerum rafionem, niodum, disciplinara, oon posait ea sine cansà fieri judicare; sed esseali» quemiatelligat qui prœsit et cm pareator : multo magisin tantismotiofiibus lantrstfie yicissitudinibus, < ta ui) mu liant m rerum atque' tantarum ordini- ♦ bus, in quibus nihil uiiqiiàm immensa et inQnita yejtustas nientita ait, statuât necesse est ab aliquâ mente tantos naturse naotns gubernari; (CieerO) de Nat. &eor. x libitk % càp< 5^ nvmine sc/toIœStoïàorum.)
iHaec et philosophi nobilesquaesierunt,et exarte arlificem agnoverunt. ( 6\^4ugustinus 9 sermo gxlx inmerbisiEvang.) cap:ii r n.<i.)
Ecee perspicuè dicitPythagoras unum esse Deum ojTtmum principium, operatorem facultatum, lumen, laoimam et vitam universi, spherarumque omnium motum. Nihil enira à se ipso raovetur, sed omnia ab eo deducta, et motum à non esse ad esse sortira eernuntur. Aicx^ conL Julj lib. iA
(ôa)Fortuna etfgo perse nih il est : nec sic ha ben* du m est taoqirà m • sit in \ a liq u a sensu , si q ni dem fortuna est a cretd eji tittm re ru m subitHs atque inon pinatus eveattis.Verùm philosophi, nequandojion ernônbin restidlâ,voltïnt esse sapientes* qui Fortunée sexum mutant, eanrijué non Deam sicut vutgus, sed Deum esse dicunt; eamdem tamen interdirai oaturam,itrterdàm foçtunam voeant : Quod mutta y inquit* Cicero A ëfftciatinopinata nobis propter ob-
scuritalem ignorationemque causariêm^ Cùm igi— tur causas igndrent propter quas fiât aliquid, et ipsum qui faciat igtaorare necesse est. ( Lactarrtius, dip.Inst'. f lib. ni) cap.
- (63) Nec enim profecio casu ac temerè;' nec , fortuito ac rationis experte motu, tantum hune et . tàmsingularem ornatum extitisse, nec earn csecae ulli inconsullaeque naturœ hanc tàm ingentis tàm- . que perfecti operîs specièm esse tribuendam. ( jEiisebius, Prœpar. evang^ lib. vu, capi 10.) 1 (64) Quidquaeris, Carneades, cur haec ità fiant, au! quâ arte perspici possint PNescire me fateor : evenire autem te ipsura dico sidère Casu, induis? Itàne vero quidquam potest casu esse factura, quod hnbet in se numéros veritalis? Quatuor teïi jactlvenereum efticiunt; imne etiam centum venereos, si cccc telos jeceris, casu futuros putasfAdspersa teroerè pigmenta in tabulât oris linéaments effingere possrnit;nunc etiam veneriscosfe puichritudtnem eftingi posse adspersione fortuitâputasr? Sus rostro si*humi a litteram impresserit, nùm proptereà suspicari poteris Andromachen Enniiab eo posse describi ? (Cicero, deDivin., lib. i , t cap. i 4.) -> (65)'Nêque enim/procul dubio. casui fortunœque. hase vis; et facultas adscribenda est. Ut enim hoc demus casu omnia extitisse, cui tandem eorum constitution ac dispositio tribuenda erit? Atque ut hoc quoque ipsum, si ita habet, casui concédamus; cujusnain, quaeso, fuerit et juxta eas- rationnes quibus primùm creata suut, tueri atque conservare?,alteririsne cujusquam, an casés ? Alterius profecto, non casus. Hoe*utem quid tandem! àliud esse queat, quàra Deus? {S. Grtgarius Nazianz. crat. xxxiv.) ;< r > c ï^t s-- : •
, .(66) Voyez ci-dessus, chap. 1 , art.7, n. 1 7 et sui v. ( & 7) Voyez ci-dessus, çhàp: i f àrt.7, n.a5 et $u(y«
(68) Regem enim ipsum mundi totius et Jegislatorem esse confirmât, videlicet nutu ejus atque poteslate suam rébus omnibus essentiam uaturamque constare , ejusdemquë legihus ac terminis aptè atque ordiac, temporum cursus vicesque describi;
- at primùm quidem ex omnibus cœlum voce lege-
que divinâ firmitatem suam obtiuuisse; uno
verbo, naturam illam , coromunem parent em om-
* nium, Dei praepotcntiâ numini servientem, divinisque legibus cousilmque parère. (Eusebias, Prœpar. evang. , lib. vu, cap. 10 )
Cùm verô mundum et omnes partes ejus, ut videmus, mirabilis ratio gubernet; cùmcœli temperatio, et aequalis in ipsâ varietate.cursus astrorum luminumque cœlestium, temporum constans ac
. mira descriptio > terrarum varia fœcunditas, plana camporum munimenla , e^ àggeres montium ^viriditas ubertasque sylvarura, fontium saluberrima eruptio, Su min u m opportuna inundatio, maris opulenta et copiosa interfusio, ventorum divers et utilis aspi ratio, caeteraque omnia, ratione summâ constent; quis tàm caecus est, ut existimet sine causa esse facta, in quibuspira dispositio providentissinaaerationiseïucetPSi ergosinecausâ nec est nec fit onininocfnidquam ; et sic providentia summi Dei ex dispo&ilione rerum , et virtus ex maguitudihe, et potestas ex guberoatione , manifesta est. (Laer tantius > divin. Iris t., lib. vu, cap. 3.)
Magnitudinem gloriae suas opéra leslantur, cœr lum, terra, maria , œther, homo ipse, qui rationis particeps ad horum cognitionem perfectus est, ut perhaecvisibilia in visibilem Dei gloria m contueretur. (S.W/arius, tract, inps. cxxxvu, n. i3.)
Quin potiùs corum ope arque adjumento, nos ad id quod his supcrius est, cujusque beneficio hîec sunt, duxit. Quid enim tandem illud est quodcoftlcsT
356 NOfÈfc.
tia et terrestria quaeque, vel per aërem, Vel per aquam feruntur; vel potiùs ea quae his priora sunt, .cœium , terram , aërem * aquam , certojordine ctolio* cavit? Quis h«c miscuit ac sejunxit? Quœ rautua horum societas , natnraequeconcordia et conspiratio ? hoc enim vocabulura , Hcèt ho minis à religione nostrâ alieni, mihi roagnoperè probatur. Quis motum bis atttilit, ac perpetuo minimèque impedito cursu»ea moderatur? Ànnon eorum artifex, et qui' rébus omnibus rationem eamindidi tquâ universum fertur et gubernatur? Quis porro horum artifex? Annonis qui hase procréa vit, atque inrerum naturam produxit? (S.GregoriusNazianz., o/yi/.xxxiv.)
Et ideirco Deus certâ rations cuncta moderatns est , et jussit humanis usibus elementa serVire, ût hommes haec videntes intelligant esse providentiam, et timeant à faci^Dei, dùm ex rerum aequa- Htate, cursu, ordine atque constantiâ intelligunt ©reatorem. (S. Hitronymus , Comment, in Ecries. ,< cap. ni.)
(69) An cùm machinatione qusedam moyen vide^ mus, ut sphseram, ut horas,ét alia permulta , non dubitamus quin il la opéra sint rationis Pcùmautem impetum cœli admirabili eum celeritate moveri veriique videamus, constanttssimè ôonficientem vîcissiludines universarias, cum summâ salute et conservatione rerum omnium , dubitamus quin in ea non solùm ralione fiant, sed.etiam excellent quâdam divinâqueratione! ( Cicero, deNat. Deor.,. lib é ii 9 cap. 380
Quod si ingressus aliquam domum , omnia exouha^disposifa , orna ta vidisses, ufiquè praeesse eis oredefefs dominum , et illîs bonis-rebus esseraelforem • 1| * i in hâc mund i domo j cùm eœlum terram que petspicias, providentiam , ordin*m> legem crédeesse ; uni versïtat w dominum , pàrëriteraque,
«ipsis videris et totius mundi partibus pulchrio~ rem. (Minutius Félix 9 Octavius, xvm.)
Cùro fieri non posse cogitarent, ut yel mundi hujus universi tàm apte sapienterque conformata spcs cies>quaeque tantâ spirantium aaiipaliui%et raAione partimpra5dilorura,parlimcarentiura,multitudine abundaret, fortuit» ac tumultuariae causa? assignaretur, née rerum anima tarum iuaninaus, ratipne praeditarum rationis expers auctor et opifex slatueretur $ sed potiùs intelligerent , cùm neque 1 epeotè ac per sese domusulla unquàm ex.lignis el lapidir» bus coalescat , nec; vestk absque texloris industriâ perficiatur,nec,civitates aut respcublicae absque je* gum et priocipuro^ neque nayes absque, gubermto^ rum moderationecon&istimt ; nec minimum quidem arlis instrumenium sine artifices existât many; ner que navis ulla felicem ad poctum appejlet sapieniis raagîstri gitbernatione spoliata ; rauUo sanè minùs hanc elenaeetorura ex. quibus orbis isie confia tua est, expertemanimi ratioiiisque naturajro, si su m ma illa nuroinis sapientia seclodatur suiptevi, natûvà- <jae facultate, vilain simul et ralionem obtinere. ( EusebiuSy Prœpar. evangi, ,lib. xn 9 cap* 3. )
Etenim, quod Deus sity ac princeps/quaBçlàm causa quai >rep; omnes proçreârit atque coaseryet, rùm pculi ipsi^ naturaiis docetf : jlii^ ààm opérais in adspectum liadentibus aeiem ^efftgunt, easquet, ct putchrè 6xas,et slabiles es5ve > et progredi, atque immolé, ut ità diçam, moveri volviqueprospiciunt; baeo autem, dùm< per res oculis subjectas ac recto ordine eollocatas, auctorem^earum conjecturàcpiâdamcolHgit atque assequitur^Quonameqimirçiodo universa haec rerum moles, vel producta unquàm fuisset , vel consisteret, nisi Deus omnia in rerum naturam protulisset, atque conservaret? Quemadipodùm enim quispiam cilharam pulcheriimècon-:
3*8 NÔÎES.
fectam et elaboratam conspicîens , ejusque conclu*nitatem et constitutionem, aut etiam ipsius cithare ctntum audiens, n}hil aliud quàm ipsum cithare conditorem atque citharedum mente reputat, at- . que ad eum cogitatione fertur, etiamsi de facie ignotum : eodem quoque modo nobis is qui res effecit,^flfectusque movet, atque conservât, mamV festus est, etiamsi mente minime comprehenda— . tur. ( S. Gregorias Nazianz., ora*..xxxix. )
Per ea enim quae videntur, factorem invisibilem cogitamus : et quemadmodàm, cùm arcara aut scamnum videmus, non haec fabrum esse dicimus, sed fabri opéra nuncupamus; et navigium affabrè factnm cémentes , non illud solùm suspicimus, sed illius etiam opiBcem quamvis absentem, quàm maximè laudamus j et cùm moriile aliudve colli ornamentum videmus scitè elaboratum, artifici laudem deferimus : ità et in mundi fabricâ oculos intendentes,hujus quidem pulchritudinera magni-. ludinemque, et ex eâ manantem utilitatera, mira-, mur. Mens autem, his omissis, ad opificem illum procurrit, qui omnia sapienter extruxit. ( Théo-, doretus, sermoxu, de Angelis.)
(70) Système de la nat., tom.11, chap. 5. , ;
(71) Voyez ci-dessus, partie a,chap.n, ». 8 e$s., t Ità ordinantur omnia finibusi suis in puLchritudinem universitatis, ut quod horremus in parte, si in toto consîdercmus, <plurimum pteceret> (S. AugustinuSy de Verâ reUgione, n; 76.)
(73) Quispotest dicere: Curità facis ? Johv&j ia.).
Quis enini hominum poterit scire consilium Dei ?, aut quis poterit cogitare quid velit Deus? Cogitariones enim ihortalium timidae f et incertae providentiae nostrae. (Sap.m, i3, 1.4.)
Multa abscondrta sunt majora his ; pauca autem videmus operum ejus. ( Ec*l, xwu t 36. )
Non eniro cogitationes mém cogitation** vesrrae, neque vise me» viae vestrae*. dicit Dominus. Quia sic utexaltantur cœli à terrà, sic exaltatae sunt viae naeae à viis vestris, et cogitaiiones meae à cogitalionibus vestris. ( ls. xv, 8, 9.) <
O ahitudo diviliarum sapientiae et scientiae Dei ! Quàm incomprehensibilia sunt judteia ejus, et investigabiles vise ejus! Quis entra cognovit senstira Domini? (Âom.xi, 33, 340
Ad quos juslè quis dicat, quemadmodùm ipse homo suggerit : quatenùs super Deum extolliti? cogita tiones vestras inconsidératè elati. Audistis naensos esse cœlos in palnaâ; Dicite raihi mensuram, et enarrate multitudinem cubitorum ; expo— nite mihi plenitudinem circummensurationis; inilitim et finem, qua non inteliigit cor hominis et nonicoroprehenditi Verè enim magna surit thesau* rophylacia cœlestia. (S. Irenœus, contra hœret. y lib.iv, cap. 19, n. a.) 1 *
jQuis causas naturasque cœli hujus et superioriim stiat ? Quis corpoream aëris hujus, ut quidam putant, se disserere posse raentiatur? Quis terram âquâ porlari, an aquam terrae gremiocontinéri se nosse praesumat ? Quis spiritus aërios, quis Çugas ventorum,quis iatertnarinos aestus fluminum augmenta, quis dentquè opificium Douini Deique eonsilium se ideprchëadisse glociabitur? (S.Zeno Feroriijlib. 11, tract. 17, n. 1.) ; ?
Quandp enim Deus operatur aliquid, noli h\i~, manâ ratiocinatione ejus opéra exquirere. Transcendant eoiiti mentemaostram,et nunquàmpotest humana cogitatio altingere eteomprehendere feorum quae à Deo condila sunt ralionem. ( S. Joan-, nés Chry$ojst.;vi cap.yix Ge.n\,> homiLxxy^n.h-) \
Nofris increduU responderent Si vultis, ut cre- 4anius,dc singulis reddile rationem.Nosiiop posse
360 N.OTBS".
confitemur, eo qtiod. Mis et sinailcbus Dei operibus infirma iBOftalium ratio vincerelur : fixaro taipen apud nos esse r a tionem* ttoasinerationeomaipa* tentem/acere; undèanirnus humanus infiwmisra* tionem non potest reddére.iEt in muitis quidem rébus inoertum esseiquid velit. [S.Augustimts $ de Givit. Dà\ lib. xm 9 cap, 5^n. a.)
Mu 1 ta surit in dispema±iône<livinorum operum^ quorum, causis latent ibùs,soli monstrantur effectuai: ut càat pateatrquod geriiur, non pajteat ad quod geraturf negolio in médium deduclo, efc in occultum rationi suhducto, ut in eâdem re, et de mscrutabilibus prajsurnptio com prima tur, etf de manifcsiis faisitas treftuettir. ( Opus S. Leord . ad* jud. de Vocal* genUy libi 1 y cap. 14.)
(74)Nedicas ) quarehoc?autadquidhoc?Umim-' quodque utile est, etsi nos ira tionem ignoramusv Si eut enim si in medici offîcinam ingrediams* jet multa proposita videas instrumenta, varieUtera rastruipentorum admira ris, lie èt ipsorum non scias usus: sic et in créai nrâ iacias^etsi videas Jftulta ani-< malium, herbarum, plantarurn et aKafuirit renia» quanrrantuitates nescias^adrnirare ; ipsanira va*s rietatem, optimumque opificem, Deunr; quoniam nec omnta tibi nota suutjpec oi«hiavkicognitaiv No» 1 fdctt quippè onaaia incogoita, ne; dicas * esse mundurn sine provid*niià>; noo< permisit ; veri> tibi eognita esse ornniav we cognkiooTs magnitudo te in superbiam extollati (S. Joannes GÀryeaÈt., ad'Pop. *4nti, homU^i^n^.) "■ < • '
Si inlrares fortè m*oflfa>iwa»ti fabrifeirarii, tion auderes repreliendere folles* iiicudes, malleWi'Et' dafmperhum hominem,nescientemquid, quqre-fll^ et omnîa reprehendit. Sed si non ha beat péri ti a m amincis, et habeat saltem considerationem hominis, quid sibi dicit : Non sine causâ folles hoc loco
by VjOOqIc
NOTES. . 3g |
posili suht. Artifex novit quare, etsi ego non novi;
In officinâ non audes vituperarefabrum-et audés
in hoc mundo reprehendere Deum I (S.Augustinus
Ennar. in psalmiXzxLym, n. iq.)
(75) Summè bonus fecit orania^ sibi quidemimparia* sed ta m en bona, Bonum quippè, etiaronori summum, imô verô etiara infimora, nisi à summo bono esse non posset: Nam* autem><de Deo maïé sentit qui proptereà bonumessealiqmd negat, quia aequale Deo no» esse cognoscit.u Unus fcrgo atque idem Deus est rostitutor cœli et terne, *tellarum et herbarum. Quidquid mensw4, fwmâi ' ordine suo constat in cœlo et in terrâ, non solûm il)i à quo sunt condita, sed nec inter se essç oportëbat aequalia, et ideo sunt omnia. Nam si essent sequa* lia; unum génus bonorum essefynon ohinia. Nunc verèideè sunt omwabona, quia sut» *lii*atia meliora ; et boni tas inferioru m addit teiidibus inelio-^ rum, et in rerum bonarutn ioaôquâlhtfte 4psâ est jueunda gradatio , ubi minotfum: comparât** arapliorum est eommendatioi {S. Aupittitius^ contra adverse Legà eiBrbphtt^lib. i, cap.iv, n. 6.) Fid. idetri, de Genesi, > cont.* Munich^ W; xi, cap. ao; n.43.)
(76)l9tudia> bis rébus vitium veherftertter inésse Effugfere erporem vitareque prsemetitentur, Lumina ne facms oculwum dard oreata, ' Prospicere ut possimusy et ut proferre vînY
lïcari;
— , « |^vr»« v tqhwo cAdpia lacerns
Es^toànusque datas utrâque ex parte mhrislras, Ut facere ad vitam possimus quœ foret nsus.
Caetera dégénère hbc inter ^useriumque fruantur, Omnia 1 përvemâ <praeposrera sunt rtrtiéne 5
Wihil «tfeè qnonratn n»rum est in corpore,'ut uti
Possemus; sed quod natura est, id procréât usunrç N*c fuit antè videre oculorum lumina nostra , Nec dictis orare priùs quàm Hngua creata esl} Sed pot'tùs longé linguae praecessit origo Sermooem, rautoque creatae sunt priùs aures, Quâmsonus est auditus; et oraoia deniquèmembra Antefuêre, ut opinor, eorum quàin foret usus; Haud igitur potuêre ulcndi crescere causâ.
(Lucretius, Ub.iv, vers. 821 et seq.)
(77) Dictionnaire philos., Causes finales , sect. a.)
(7Ô)Exposui ferè, non philosophorum judicia, sed delirantium somnia. ( Cicero, de Nat. Deor. 9
lib.t, cap. 16.)
(79) Voyez ci-dessus, chap. n, art. a, n. 9,
note 6 1 • 1 -
(80) Profecto nullus eorum ab adolescentiâ us«-
què ad senectam in hâc opioione, quod Dii non essent, perseveravit. (Plato, de Legibus, lib. x.)
(81) Vid % Cicero^ de Nat. Deor n lib. 1, cap. 16 et 17, et lib. «, cap. 2. t
(8a) Itaque ex lot generibus nulluni est animai prêter hominero, quod habeat notitiam aliquam Pçi. Ispisque in horainibus «lia est gèiis tànfi im^ mansueta, tàmque fera, quae non, etiamsi ignoret qualecn habere Deum deceat, tamen habendum esse non sciât. ( dceroj de Legibus, lib.i, cap. 8.)
(83) Multùm dare solemus praesumptioni omnium honiimini. Apud nos veritatis argumentum est aliquid omnibus videri. Tanquàm Deos esse sic çplligmus, quod omnibus de Diis opinio insita sit : nec ulla gens usquàra est adeô extra leges moresque projecta, ut non aliquos Deos credat. \Seneça y JEpistéCxyiu)
(84) Et si terras obeas, invenire possis urbes, mûris, litterfe, legibus, domibus, opibus, numismate carentes,gymnasorium et theatrorum nescia*;
NOTE». Cfôg
\irbem templis Diisque carentem, quae precibns jurejurando, oraculo non utatur, non bonorum causA sacrifice!, non mala sacris avertere nitatur, nemo unquàm vidit. (Plutarchus, adv. Cohtem.)
(85) Humana ante oculosfœdè cùm vita jaceret In terris oppressa gravi sub relligione, Quaecaput è cœli rcgionibus ostendebat Horribili super aspectu mortalibus instans; Primùm Graïus homo mortaleis tollere contrà Est oculos ausus, primusque obsistere contrà.
[Lucreliusy lib. i, vers. 63 et seq.)
(80) Vid. Lucianus, Jupiter tragœdus, n. 41 et seq .
(87) Al ex gentibus, illis tàm afferatis et inhumanis, non oportet ab aequis judicibus conyicium fieri naturae humanae. (Porpftjrrius, libro de Absti* nentiâ.)
(88) Quantùm videtur occurrerecogitationibus nostris, perpauci sunt j et difficile est occurrere in hominera qui dicat io^orde suo : Non estDeus. Ta m en sic paûci sunt, ut inter m 11 U os timendo hoc dicere, in corde suo dicunt, quia ore dicere Don andent. ( S. August. y ^narr. in psalm./Lw, n. a.) > -
(89) Opinionum commenta delet Diis; natura»
judicia confirmât. (Cicero y de Naturâ Deor^ lib. 11, cap. 2.)
Omni in re consensio omnium gemium lex naturae putanda est. [Idem, Ttcscul., Hb. 1, cap. 3.)
(90) Essai philosophique concernant l'entendement humain, liv. 1, chap. 3, paragr. 9.
(91) Notionem Dei suggessit primùm conspecta omnium quae in mundo sunt pnlchritudo. Nihil «nira pulchri temerè et fortuito hascitur, sed ab
arte atiquâ nascitur. {Platarchus, de Placitis philos,, lib. i, cap. 5.)
Nam de innascibili Deo,nemotàin a mon s est qui, cœlum contuens, Deum esse non sentiat.
(S. Hilariusj tract, in psalm. cxxii, n. a.)
Et undè notum est, ô Paule! quod Deus ipsis cognitionem indiderit? Quia, inquit, quod notum est ejus manifestum est in illis. At hoc sententia est, non demonstratio. Tu verô mihi proba, et ostende cognitionem Dei manifestam fuisse illis, sedspontè illos praetermissise.Undèergo manifesta erat ?Vo- / cemne illis emisit ? Minime. Verùm id effecit quod
magis illos quùm vox quaelibet attrahere poterat. Creatum orbem iu medio posuit; ità ut sapiens^ idiota, Scytha, barbarus, ex solo visu visibilium edoctus,ad Deum conscendere posset. (S.Joannes Chrysost.) in Epis t. ad Rom.,homil. m, n. a.)
Hesterno die vobis insinuavimus sapientes gentiura, qups pbilosophos dicunt, ipsoi qui in eis ex— celleniissimi fuerunt, scrutatos fuisse naturam, et de operibus artiacem cognovisse. Prophelas non audterunt; legem Dei non acceperunt; sed eis Deu§,qu,odam modo silens, ipsins mundi operibus loquebatur ; ét eos ad quserendum artificem rem m mundi species invitabat. Nec potuerunt in animum induoere ccelumet terrera sine aùctoreconstare (S. Auguste sçrrno ccxt j > in dithus Pasch. xi%, cap. i, n. i .)
Cujus notiliam homines primùra adepti sunt ab eorunxqqae nobis apparent pulchritudine, conjecturam capientes niliil pulchri temerè et fortuîto fieri, sed ab aliquâ opificis arte. {S, Cyrillus Alex, contra Jullanum, lib. n.)
(93^. Praetereà cœli rationes ordine certo Et varia a nn or uni cernebant tempora verti; Nec poterant quibus id fieret cognoscere causis.
Ergo perfugium sibi habebant omnia divis Tradere, et illorum nutu fâcere omnia verti.
{Lucretius, lib.v, vers. 1 18a et set/.) Ignorantia causarum conferre Deorum Cogit ad ; im péri u rares* eteoncedere regfium < Quorum operura causas nullâ ratioue videre Possunt, et fieri divino numine rentur.
(Idem, lib. vi, vers. 53 seq.)
(93) Tanlô major unicuique apparet Deus, quanto sublimiorem homo creaturarum contemplationem fuerit assecutus. Cùmque animum majori contemplatione subvexerit, majorem quoque de Deo notitiam ac speciem informât. (S. Cyrillus Hieros., Catech. ix, n. a.)
(94) Caetera quae fieri in terris cœloque tùentur Mortales, pavidis c&m' pendent raentibu' saepè Efficiunt animos humileis formidine divûm, Depressosque premunt ad terram.
(LucretiuSf lib. vi, vers. 49 et seq.)
(95) Dictionnaire philos,, art. Abdas, rem. B.
(96) Voyez ci-dessous, part. 1 1 , chap. 10., n. 1 .
(97) Voyez le commencement de cette dissertation, n. 2 et 3-
(98) Quod nôsti colis, an quod ignoras ? Si responderimus :Quod cognoscimus hoc colimus; cito ab illis occurritur : Quaenam est essentia illius quod colitis? Quod sinôs ignorarc fateamuressentiam, rétorquent denuo : Igitur quod ignoratis Jioc colitis ? Nos vero dicimus illud sc/re muhipliçem habere sententiam. Nam dicimus. à nobis cogeosci majestatem Dei et potentiam, et sapientiam,etbonitatem, et providentiam qui nostrî curam gerit, et justitiam illius judicii, non ipsam essentiam. ïtaque captiosa interrogatio. Non enim qui se essentiam non «ôsse dicit, confessus est sç Deum igno-
rare, cùm ex multis quae recensuimus colligalur Dei notio. (Basiiius, Epis t. cxxxiv, contra Anomœos.)
(99) Invisibilis quidera poterat eis essepropier eminentiam; ignotus autem ncquaquàm propter prOvidentiam. ( S. Irenœus, contra Hœres., lib. 11, cap. 6, n. 1.)
(100) Tametsi comprehendi nequeat quid sit Deus, dici tamen potest quid non sit. (S. Athanasius, Epis t.. ad Monachos, n. 2.)
(101) At dicat qutsquam : Si incomprehensibilis est divina substantia, quid est quod tu de his pronun tias ? An vero si totum fluvium bibere nequeam, ne id quidem quod mihi congruens est cura modo sumam ?Num quia solem totum oculorum capacitate complecti non queo, neque ad meura usuin quod satis sit aspicere licebit ? Aut quouiam in amplum hortum ingressus omnem fructuum substantiam coraedere non possum, vis tu omnino esurientem abire ? («S, Cjrrillus Hieros., Catech. vi, n. 5.)
(102) In eo autem omne quod dîcitur id ipsum est. Neque enim inDeo aliud potestas,et aliud prudentia, aliucf fortitudb et aliud justitia> aut aliud castitas. Quidquid horum de Deo dicis, neque gliud et aliud intelligitur; et nihil dignè dicilur. (S. Augustinus y sermo cccxli, Dico quodChristus, cap.6, n. 8.) Vid. idem, de Trinité lib. xv y cap. i3, n.î.J
(103) Non ignora mus autem ad res divinas explîcancîas, neque hominum elocutionem, neque naturae humanae comparationem, posse sufficere* Quod enim enarrabile est, id significantiaealicujus finem et modum non habet; et quod spiritale est, id à specie corporalium exemploque diversum est. Tamen, cùm de naturis cœlestibus sermo est, îl!a ipsa quae sensu mentium continentur, usa communi, et naturae, et sermonis, sunt eloquendài
non utique dignitatt Dei congrua , setl ingenii nostri imbecillitati necessaria, rébus scilicet verbisque nostris, ea quae et sentimus et intelligimus, locuturi. (S. Hilarius, de Trinit., liber iv, n. 2.)
Nomina vero ab iis quae posteriùs sunt, et ab ii& quae post Deum, et inventa et assumpta sunt. Et quoniam non est invenire no m en dignum Deo, ab his quae scimus nominamus; Deum habentes in intellect^ quoniam non propriè nominamus, necappellamus Quemadmodùm dicimus : Vivit Deus,intelligit Deus. Proindè ac nostris actionibus nominamus actiones Bei, existente tamen iilo super omniu. (Marias Victorinus, de Gêner. V erbi Dei, n. 27.)
(104) Sunt autera humanae formas apud Deum multae et aliae ; née proptereà Deum hominem esse aestimamus. Exetopl* causâ, si faciem audimus, oculosquê, et pedes et manus; neque de Deo dicere vuli quàd in cœlo velut ia sede sedeat ; neque quod terra, ceu pedtim ipsius scabellum, modo eorporeo calcetur ; sed quod divinae poteslati sub~ jecta sit. Sic rursùs, si uterum de Deo audieris, ne eonturberis tanquàm corporeum quid cogitans; sed spiritale quidquam intelligent, aliquid melius dicturus es; nimirùm ipsam vim generativam libi ex ipso palàm revelatam esse. Sic iterùm cùm nianus audis Dei, eam quam habet vim faciendiapcrtè eognosce; aurem vero, eam quâ praeditus est audiendi facultalem; oeulos, videndi; alas, protegendi potestatem; atque alia ompia singulatim servant pariter propriam et rectissimam de Deo intelligentiam, maximè apud eos qui reclè credunt. («£, BasiliuSy mdç. Eunomium, lib. v, n. 4.)
Non enim Deus passioni patet ut irascatur, cùm sit impassibilis; sed quia vindicat, videtur irasci. Nobis hoc videtur,quiaipsi cum commolione vindicare consuevimus. (S. Ambros. } w p&. xxxvii,n. 19^)
Quando furorem de Deo audieris) uihil humant suspiceris. Sunt enim yerbaquibus se ad captura no&truin deraittit; Deus enim ab his omnibus liber est. Ità autem toquitur, ut ifecrassiorem cadatinteiligentiam; Nain nos quoque, quando loquimur cum barbaris, illorum linguâ utimur ; et si cum puero loquiraur^ unà cum eo balbutimus ; et; ut sapientissimi sinius, ad hurniiitatem i41ius nos demktimus. Et quid mirum si hoc in verbis facimus, quando etiam idin rébus fit à nobis ? ut qui et m an us mor deamus > et iram simulamus, ut infantem corrigamus. Itàetiam Deus, crassioresafficerevolens, talibus verbis ususest. Non enim prosuâdîguitate loqui studuit, sed pro auditorum utilitate. (£. Joannes Chrysost. , Expos» in psalm. vi , n. i . ) Vid. id. , de capto Eutropioy et Div. vanit i? n, 7.
Fuforem autera, oblivionem, irara, j5œnitudinem ità in Deo debemus accipcre, quomodo pedes > manus,oculos,aures et caetera membra quaehabere dicitur incorporalis et invisibilis Deus. Non quo his pateatperturbaiionibus,quieasdonogratiaesuseextinguit in nobis; sed quo per nostra verba Dei erga nos intelligamus affeclum. (S. Hieronytnus, Comment, in Isaiam, lib. xvm, cap. 65.) Vid. ibid. lib. vint cap. a4, et Corn. inArnos, lib. 111, cap. 7.
Divin» Scripturae terreno et humauo sensu ad ccel estem nos erigentes,usquè ad ea verba descenderuntquibusintersëstultissimoruinettamutiturconsuetudo. Itaque earura etiam affectionupa noraina, quas animus noster patoitur, quas longissimè à Deo esse sejunctas jàm qui meliùs sapit intelligit, non dubitârunt illi viri per quos Vocutus est 8 pi ri fus Sanctus opportunissimè in Itbris ponere. Ut, verbi gratiâ, quonram difticHlimum est ut homo aliquid vindîcet sine irâ, vindictam Dei, quae omniuô sine istâ perturbatione fit, iram tamen vocandam judi-
