K0TI

dîne m cœli et terra, aut quod superat supra haec, in ipso pones cœlum et terram, lapides, et omnia quae suDt. Si enim ut corpus coextensum est corporibus, primo quidem abstrahe omnia ut locum ha beat Deus. Si enim corpus est magnum, egestatem dico pauperum, non implet omnia: nullus alius habet locum. Omnia enim prevenit Deus; et sicut repletum vas fuerit, eô qui prœcesserat replente, non est locus ut supermittatur aliquid aiiud. Ità si Deus corpus est, praecessit autem omnia; non habeat cœlum locum ut faciat, neque terra locum ; praecessit enim Deus. Si autem est cœlum, et terra, et mare, et aër, nullus locus est vacuus, neque ex naturâ corporum qui insunt, neque ex praescientia Dei, qui per corpora penetrans adest. (Eusebius, de Incorp. et invisib. Deo.)

(i3a) Système d« la nature, tom. i^chap.% tom. 11, chap. 6, et ailleurs.

(133) Sommes-nous en état d'expliquer la communication du mouvement d'un corps à un autre? (Système la nature, tom. i, chap. 8.)

(134) Voy. ci -dessus, chap. i, art. 7, n. 24.

(135) Voy. ibid., n. 33.

( 1 36) Spatia locorum toile cor poribus, nusquàm 'erunt; et quia nusquàm erunt, nec erunt. {S. August n Eptst. CLXxvi,tfrf Dardanum,cap.6 9 n. 18.)

(x37> Hominum iste sensus est nihîl nisi corpora r valentium cogitare, sive ista crassiora, sicut bumor atque humus; sive subtiliort, sicut aëris et lucis; sed tamen corpora, quorum nullum potest esse ubiquè totum : quoniam per innumerabiles partes aliud alibi habeat necesse est; et quantumcumque sit corpus et quantuluraquodque corpusculum loci occupet spatium, eumdemquc locum sic impleat ut in nullâ ejus parte sit totum : ac per hocdensari et rarescere, contrahi et dila-

tari, ut roinutim deleri et grandescere in modem , non nisi corporeum est. Longé aliud est animas natura qaàrn corporis; quantô raagis Dei, qui Creator est animas et corporis. Non sic Deus dicitur implere mundum, velut aquse, veli^t aër, velut ipsa lux, ut minore suî parte minorera mundi impleat partent, et majori majorem. Novit ubiquè totus esse, et nullo contineri loco. (S. Augustinus, Epist. cxxxvii, ad V oiusianum, cap. ii, n. 4.)

Stultum est concipere in loco id quod est incorporeum. (S. CyriUus Alex., Comment, in Joannis Eçang.)]

(1 38) Mens vero, ut moveatur, vel operetur, non indiget loco corporeo, neque sen&ibili magniludine, vel corporali habitu, àut colore ; neque alio ullo prorsùs indiget horuna qu» corporis vel materiae propria sunt. {Origenes, de Principe lib* i 9 cap. 1, n. 6.)

Deus non alicubi est : quod enim alicubi est coati netur loco; quod contînetur loco, corpus est : Deus autem non est corpus; non igitnr alicubi est: et tamen quia est, et in loco non est In illo sunt potiùs omnia, quàna ipse alicubi. Non tanien ità in illo ut ipse sit locus ; locus enim in spatio est, quod longitudine, et latitudine, et allitudine oor-? ports œcupatur. Nec Deus taie aliquid est ; et omnia igitur in ipso sunt, et locus non est, (S.Augustinus, de Div. Quœst. xxxiii, quœst. *o.)

Non est autem in loco, siçut anteà diximus, nec in eum cadit motus localis; id enim proprium est corporum : sed omnia implet ut Deus. (S. Cy* rilàts Alex., Comment, in Joannis Evang.)

(i3f)) Proridentia quidena continet omnia quU bus pvovidet, et ea comprebendit ; aed non ut cor^ pus continens id quod etJp&um corpus est; sed ut poteetas divine q U » compleclittir qnidquid

ipsâ cofflpreheadUur. (Origenes, montra Celwm, lib. vi, n. 1 1 .) /

(i4o) Etentm cùna partes non habet f quomodo potest loco ciromnscribi? Est enim locus cxiremitas contînentis, qtiatenùs continet id quod coatiné tu r. Quod si quis dixerit : Romse igUur, et Alexandri«,€t uhiq»è est anima mea; fugit ipsum ^uod rursùs locum désignât. Enimvero Alexandrie, et oniniao faie vel illic, locus atqne in loco prorsùs non est ; aed in situ» Nam probatum est non posse contineri loco. Itaque cùm id quod in~ teliigentiâ percipUur in situ fuerit, aut negotio quodam in loco existent, aJbuMvè et ûguratè dicimiu hoc ipsum ibi esse, propter operationera eju$ <\\xo ibi est, locum pro situ et actiope sumentes. Nam eu ni dicendum fuisse t, ibioperatur 9 dicimus, ibi est. (S. Gregorius Nyss., de Jnimd.)

(i 4 1 ) Voyez ci-dessus, partie i « chap. i , art. 6; et ii* partie, chap.

(*4a) Deus qui, et ubiquè, et in omnibus est, totus audit, totus videt, totus effiçit. (A HUarius, tract, in psalm. cxix, n. 3.

(i43) Voyez ci-dessus, part. cfiap. j, ar(.6.

( 1 44) Incircurascriptam solam esse diviuam naturamdicimus; quippè quae increata sit, ut principe expers et aetcrna» Quae enim esse cœperunt, habent illa prorsùs esse circumscriptum. {Theodoretusy Quœst. in Genesi, interr. 3.)

(x45)Nam et credere Deum loco aliquo, quamvis infinito, per partes quantitatis quaecuroque spatia contineri, quàm sit stultum docetur, et de loeo in locum, vel ipsum, vjel aliquam ejus partem moveri atque transire arbitrari, nefas habetur. Jàm vero aliquid ejus substantif, vel naturse, commutationem, vel conversion^m quolibet modo pati posse si quis opinètur, mire dementiaet, ini-

m WOTE8.

pietatisque damnabitur. (S. Jugustinus, de Moribus Eccl. cathol.y lib. i, cap. 10, n. 17.)

(146) Numquid non cœlum et terram ego.impleo ? dicit Dominus. ( Jercm> xxm, a A .)

Spiritus Domini «replevit orbem terrarum.

Undè Deus longé est, cùm omnia cœlestia, terrenaque, et quae extra istam orbis provinciam sunt, Deo plena sint. Ubique non tantùm nobis proximus, sed infusus est. ( Minutius Félix, Octavius, cap. xxxii.)

Nullus sine Deo, neque ullus non in Deo locus est. In cœlis est; in inferno est; ultra maria est ; inest interior; excedit exterior. Ità, cùm habet, ipse habetur; neque in aliquo ipsé, neque non in omnibus est. (S. HUarius, de Triait., lib. 1, n. 6.)

Et ne arbitremur cœlo quoque et terrâ Dei magliitudinem metiendam, in alio loco legimus : Qui tenet cœlum palmo, et terram pugillo;per quae ostenditur Deus, et forinsecus, et extrinsecus, et infusus y et circumfusus. (S. Hieronymus, Comment, in Isaïam, lib. vin, cap. 66.)

Capiunt ergone te cœlum et terra, quoniam tu impleasea? An impies, et restât, quoniam te non capiunt, et quo refundis quidquid impleto cœlo et terrâ restât ex te? Annon opus habes ut quoquatn continearis, qui contines omnia; quoniam quae impies, continendo impies ? Non enim vasa quae te plena sunt stabilem te faciunt; quia etsi frangantur, non effunderis. Et cùm effunderis super nos, non tu jaces, sed erigis nos; nec tu dissiparis,sed colligis nos. Sed qui iipples omnia, te ipso impies omnia. An quia non possunt te totum capere omnia, partem tuî capiunt, et eamdera partem omnia simul capiunt? An singulas singula, et majores majora, minores minora capiunt? Ergo est aliqua

pars tuî major, alia minor. An ubiquè totus es; êt res nulla te totum capit? («$• Jugustinus, Confèss.y lib. i , cap. a, n. 3.)

Etsi autem dicatur in cœlo habitare Deus,nihil tamen in eocorporale intelligendum est. Non enim in locoet circumscriptione divinitatém esse dicimus, quod ea simplex sit et incôrporea, ac iropleat omnia. (S.Cyrili.Alex., Comment.in Isaïam,lib.v.)

Nuno enim ubiquè est per essentiam; habet enim essentiam quae non potest circùmscribi. ( Theodoretus,in Epis 1. 1 ad Corint., cap. xv, vers. a8.)

Creator quippè omnium in parte non est, quia ubiquè est. Et tune minus invenitur, quando is qui totus ubiquè est in parle quaeritur. Incircumscriptus quippè spiritus omnia intra semetipsum habet; quae tamen et implendo circumdat, et circumdando implet, ac sustinendo transcendit, et transcendendo sustinet. (S. Gregorius Ma g., Moral., lié. xxvi, cap. 3i, n. 38.)

(147) Deum quidem circumdat nihil : circumdat autem Deus omnia, non corporaliter. Virtute enim incorporali adest omnibus : ubiquè praesens est, et ab omnibus séparât us est. Non enim ut perroisceatur adest, aut ut copuletur, aut ut jungatur; sed liber et separatus adest. Adest auiem non divisus, aut scissus, aut segregatus; neque pars quidem adest, pars autem abest; neque hùc quidem pars alia, alia autem pars alibi. Ista enim omnia corporum sunt vitia, et passiones, et divisiones, et partit iones. (Eusebius, de Incorpor. et invisib. DeOj lib. 1.)

Deus ubiquè est, et totus ubiquè est; à quoquis potest separari r cùm in eo sint omnia. {S.Hieronymus, Comment, in Epis t. ad Ephàs., lib. \ ,cap. a.)

Sic est Deus per cuncta diflusus,ut non sit qualités mundi, sed substantia creatrix mundi, sine la-

3S0 ÏNOTES.

bote regens, et sme onere côntinens mundum. Non tamen per spatia locorum quasi mole diffusa est, ità ut in dimidio mundi corpore sit dimidius, et in alio dimidio dimidius, atque ità per totum totus ; sed et in solo cœlo totus, et in solâ terrà totus, et

in seipso ubiquè totus Sed non negligenter in*

tuendum quod diximus in seipso esse ubiquè totum. Non ergo in eis, quia alii plùs eum capiunt, alii minùs : ideô enim ubiquè esse dicitur, quia nulli parti rerum absens est ; ideo totus, quia non parti rerum portera suam praesentem praebet, et alteri parti alteram partem, aequalem œqualibns, minori vero minorera, majorique majorera. Sed non solùrà univers» créature, verùm etiam cui-> libet parti ejus totus adest».... Quomodo enim ubiquè, nisi in semetipso? ubiquè scilicet, quia, nusquàm est absens; in seipso autem, quia non continetur ab eis quibus est praesens, tanquàm sine eis esse non posset. (S. JugusL, EpisU cutxxvix, ad Dardànum, cap. nr, v et VI, n. i4, 17, 18.) fid. idem, in Joan. Eçang., tract, vin, u. %;et sermo lu, de Verbis evang., cap. v, n. i5.

Per quam Judaeorum princepscognosceretDeum non movendum lôcis, non ilinere ducendum, non trahendum praesentiâ corpqrali; sed credendum quod Deus sit ubiquè praesens, ubiquè totus, ubiquè semper. (S. Petrus Chrysol., sermo xxxiii.)

Quia enim ipse manet intrà omnia, ipse extrà omnia; ipse suprà omnia, ipse infrà omnia; et superior est per potentiam , et inferior per sustenta* tionem; exterior per magnitudinem, et interior per stibtilitatem ; sursùm regens, deorsùm côntinens ; extrà circumdaos, interiùs penetrans : nec aliâ ex parte su perior, aliâ inferior, aut aliâ ex parte exterior, atque ex aliâ manet interior; sed un us idemque totusubiquè, prwsidendo sustinen^sustinendo

jfrœsidcns, circumdaudo penetrans, penetrando . circumdans ; undè superiùs prasidens, inferiùs sustinens, et undè exteriùs ambiens 9 indè interius replens; sine inquie radine superiùs regens, sine labore inferiùs sustinens ; interiùs sine extenuatione penetrans, exieriùs sine extensione circumdans. Est haque inferior et superior sine loco, est amplior sine ktitudine, est subtilior sine extenuatione. (Greg.- Magn., Moral., lib. ip, cap. ia, n. ao.)

(148) Haec si pro viribus nostris, quantum Dominus adjuvit, rectè tractavimus, quandà Deum ubiquè pnesentem non spaths distantibus, quasi aliquâ mole vel distensione difïusum, sed ubiquè totum cogitare te extendis, averte roentem ab omnibus imaginibua corporum, quas humana co~ gitatio volvere oonsuevit. (S. Aug., Epist. lxxxvii, ad Dardahum y cap. x3, n. 4*»)

(149) Non quidem facile est hoc eliquere: quia et non corporalem, sed spiritalem Dei praesentiam r quœ congruit ejus substantif, negari non potest adesse conditis rébus, mirabili videlicet et vix paucis intelligibili modo. (S.Augustinus, Enarr. in psalm. lxxXtii, n. a. )

(150) Quocircà quisquis intelligere conatur quemadmodùm verè aeternus , et verè immortalis atque inconftmutabilis Deus, ipse nec per tempus nec per locum motus, moveat temporaliter et localiter creaturam suam, non eum assequi, nisi priùs intellexerit quemadmodùm. anima, hoc est spiritu créât us, non per locum, sed tanlùm per. tempus motus, moveat corpus per tempus et locum. Si eniin quod in seipso agitur capere non potesr, quanto minus illud quod suprà est. (S. Augustinus, de Genesi, ad lit., lib. vin, cap. a, n. 49O

(151) .Sapientia attingit à fine ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter» (Sap. vin, x.)'

(i5a) Sapientiam Dei praecedentem omnîa qui$ invesligavit ? (EcclL i, 3.)

(i53) Apud ipsum est fortitudo et sapientia.

{Job xii, 16.) #

Dominus possedit me (sapienliam) ab initio viarum sua ru m, antequàm quidquam faccret à principio. Ab aeterno ordinata sum et ex antiquis antequàm terra fieret. Nondùm erant abyssi, et ego jam concepta eram; necdùm fontes aquarum eruperant, necdùm montes gravi mole constiterant. Ante colles ego parturiebar. Adhùc terram non fecerat» et flnmina, et cardines orbis terrae. Quando praeparabat cœlos, aderam; quando certâ lege et gyro vallabat abyssos, quando aethera firmabat sursùm, et librabat fontes aquarum , quando circumdabat mari terminum suum, et legem ponebat aquis ne transirent fines suos, quando appendebat fondamenta terrae, cum eo eram cuncta componèns.

(Prov. vin, aa-3o.)

(i54) Doniinus sapientià fundavit terram; stabilivit cœlos prudentiâ; sapientià illius'eruperunt abyssi. [Prov. 221, 'ad.)

Magnalia sapientiae suas decoravit qui est ante saeculum. (Eccli. xlii, ai.)

Ergà Deum autem virtus simul, et sapientia, et bonitas ostenditur : virtus quidem et boni tas, in eo quod ea quae nondùm erant voluntariè constituent et fecerit; sapientia vero, in eo quod apta et consonantia qujaé sunt fècerit. (S. Irenœus, contra Hceres., lib. iv, cap. a8, n. 3.)

Nam si mundum cum omnibus quae sunt in eo contemplari velis, intetliges profecto quantùm Dei opusbumanis operibus antestét. Ità quantùm inter opéra divina et humana interest, tantùm distare intér Dei hominisque sapientiam necesse est. (Zactantius, Dw. inst. t lib. vu, cap. a.)

Geterùm qui eam intelligenliam tribuit ut ex minimis rébus creatis magnam opificis sapientiam condisceremus , trîbuat etiam ut ex magnis majora de Creatore sentiamus, concipiamusque :

quaraquàm couditoris comparatione sol et luna culicis et formicas rationera obtinent. Notio siquidem quae Dei universorum magnitudine digna sit, ex eisdem desumi non potest ; sed ex parvis quibusdam et tenuibus indiciis per ipsa, quemadmodùra et per singula minutissima anima lia, aut etiam per minutissimas herbas incitamur. (S. Basiliits, in Hexameron, homiL vi, n. 1 1.)

(155) Système de la nat , tom. n, chap. 4.

(156) Voyez ci-dessus, l re part., chap. 11, art. 3, n. a5.

(157) Voyez ci-dessus, 1** partie, chap. x tp , art. 8, n. 49; chap. 11, art. a, n. i5; art. 3, n. 25.

(158) Quidquid ergo hic accidit contra voluntatem nostram, noveritis non accidere nisi de voluntate Dei, de providentiâ ipsias, de ordine ipsius, de naturft ipsius, de legibus ipsius. Et si nos non intelligamus quid quare fiât, demus hoc providentiœ ipsius, quia non fit sine causâ, et non blasphememus. (S. Auguste Enarr. in psalm . cxlviii, n. 1 a.)

(159) Voyez ci-dessus/ II e partie, chap. 11, n. 19 et suiv.

(160) Non est sanctus ut est Dominus. ( 1 Reg. 11, 1.)

Rectus Dominus Deus noster, et non est iniquitas in eo. (Ps. xci, 16.)

Clamabant alter ad alterum : Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus exercituum. ( Is. vi, 3.)

Scriptum est : Sancti eritis , quia ego sanctus sum. (/ Petr. 1, i5.) Et alibi passira.

( 1 6 1 ) Non est Deus quasi homo ut mentiatur, nec ut filius hominis ut mutetur. Dixit ergo, et non fa-

394 IfOTEtf*

ciet?Locutus est, et non iroplebit. (Num. xxm, rg.)

Omnes via tu» Veritas. [Ps. cxvm, i5i.) .

Est autem Deus veraxj; omnis autem homo mendax, sicut scriptum est. (Rom. m, 4-)

(162) Justus es , Domine ; et omnia judicia tua justa sunt. ( Tob. ni., 2.)

Justus Dominus, et justhias dilexit; œquitatem vidit vultus ejus. [Ps. x, 8.)

Induet pro thorace justitiam, et pro galeâ judir cium certum. (Sap. r, 19.)

Justus es, Domine, qui es et qui eras sanctus, qui haec judicâsti.... Etiam, Domine Deus omnipotens, vera et justa judicia tua. [Apoc. xv, 5-7.) Et 'alibi mullolies.

(163) Deus enim non est vocandus temperans, aut fortis, aut alia ejusmodi; siquidem supra humauanV virtutem est. Ètsi enim dicitur justus; aliter quàm nos dicitur. a ( Titus Bostrcnsis^ contra Manich.f, lib. 11, n. a.)

Quid est quod dicis, homo qui multùro desipis? Quanloestcelsior,tantoinscrutabiliordiTinaquàm humana jusiitia, tantèque haec ab illâ dtstantior. Quis enim homo justus sinit perpetrari scelus quod habet in potestate non sinere? Et tamen sinit haee Deus incomparabili^ justis omnibus justior, et cujus potestas est incomparabiliter omnibus potestatibus major. Haec cogita, et nolt judicem Deum judicibus hominibus comparare; quem non dubi~ tandum est esàe justum, etiam quandô facit quod videtur hominibus injustum , et quod homo si faceret esset injustus. (S. Augustinus, Opus imperf. contra JuUanum, lib. m, n. 24»)

( 164) Quinetiam est ipsiusmet Dei jusiitia, quas omnem transcendit intellectum, quaeque ineffabilia est, omnique creatae nature incomprehensibilis. [S. Basilius , Homil. in psalm. vu, n. i5,)

(i65) Illud autem , quijudicasjustitiam, id dicîc quod est Deo consuetura, et est ejus substantif principium. la hominibus enim non licet hoc dicere. Non judicant enim justitiam, etsi millies justi sint; ut quialiquandopropterinscitiam, aliquando propler socordiam, quod justumest ignorant.Deus verô , qui ab his omnibus liber est, et sciens et volens justam fert sententiam. (S.Joannes Chrysost, Expos, in psalm. îx, n. 3. )

(x66) Dominator Domine Deus, misericors et clemens, patiens, et multae miserationis, ac verax ; qui eu stodis misericordiam in millia, qui aufers iniquitatem, et scelcra, atque peccata. (Ex.xxxiv, 6.)

Tu autem, Deus, propitius, clemens, et misericors, longanimis, et multae miserationis. (HEsdr.

Miserator et misericors Dominus, longanimis et multùai misericors. (Ps. en, 8.)

Unus est bonus Deus. (Matth. xix, 17.) Et alibi.

(167) V. ci- dessus, part. 7, chap. i,art.6, n. i3.

(168) Nec cogeris invilus ad aliquid, quia voluntas tua non est major quàm potentia tua \ esset autem major, si tu ipse te ipso major esses : voluntas enim et potentia Dei,Deus ipse est. (4$. Augustinus, Coafess., lib. vu, cap. 4, n. 6. )

(169) Neque enim vel démens quisquam dixerit Deum posse peccare. Àt tu dicere audes Deum liberum arbitriumnon habere.Dei ergo, non nihili, munus est liberusi arbitrium. Sed in ipso Deo summum est liberum arbitrium, qui peccare nullo modo potest. Quoniam si injustus esse posset, Deus utiquè non esse possei. Si enim Deus est, consequentissimè justus est; jèt ideo summè maximèque babens liberum arbitrium. Peccare tamen non potest Deus. JLngelus vero, vel harao, proptervei poewe potuit, id est proptereà i$ta Dei

munere quod est liberum arbitrium malè uti potuit, quia non est Deus : hoc est de nihilo fa et us est à Deo, non de ispso Deo. Intellige, et tace; aut quod intellexeris,non autem quod uon intellexeris loquere. (S.Àugustinus, Opus imperfect. contra Julian., lib. v, n. 38.) Vide ibid., lib. i, a. 100.

(170) Animaejusquodcumque voluit, hoefecit.

{Job. xxni, i3.)

Omnia quaecuraque voluit Dominus fecit, in cœlo, in terrâ, in mari, et in omnibus abyssis. (Ps. cxxx, 6.)

Tu, Domine, sicut voluisti (ecistï.(Jonas, i f 14.)

{171) Non omnia quae fecit facere coactus est : sed omnia quœcumquc voluit fecit. Causa omnium quae feçit voluntas ejus est. (S. Augustinus, Enarr. inps. cxxxiv, n. 10.)

(172) Nihil Deo coaevum : sed cùm sibi ipse loeus sit, nec ullâ re egeat, ac saeculis antiquior sit, hominem facere voluit, cui innotesceret. Huic horoini mundum praparavit. Nam qui creatus est multis rébus eget; increatus autem nullâ omnino. (Theophilus ad AutoL, lib. n, n. 10.)

(173) Non decet autem eum qui super omnia sit Deus, cùm sit liber, et suae potestatis, necessitati servisse dicere,ut sitaliquid secundùm côneessionem praeter sententiam ejus. Àlioquin necessitatem majorera et dominatiorem faciet quàm Deum :

quando id quod magis potest antiquius sit omnibus. (S.lrenœus contra hœres., lib. 11, cap. 5 , n. 4.)

Liber tas, non nécessitas Deo corn petit. (Tertullianiis adv. Hermogenetn, cap. xvi.)

i(i74) Voyez ci-dessus, partie I,chap. 11, art. 1, n. 9 et suir., et art. 3, n. a3.

(175) Voyez ci- dessus, partie IJ, chap. 11, n. 1 1.

(176) Quidquid casu fit temerè fit; quidquid teraerè fit, non fit prqyidentiâ. Si ergo casu aliquo

aliqua fiunt in raundo, non providentiâ uni versus mundus administrais. Est ergo aliqua natura atque substantia, quae ad opus.providentiae non pertineat.(& Âugust.,de Divers, quœst., quœst. xxxiV.)

(177) Sunt enim philosophi, et Aierunt, qui omninô nullam habere censerent humanarum rerum procuratores Deos. Quorum si vera senteutia est, quaepotest essepietas, quae sanctitas, qu® religio? Haec enim omnia purè et castè tribuenda Deorum numiai ità sunt, si animadvertuntur ab his, et si est aliquid à Diis immortalibus hominum generi tributum. Sin autem Dii nec possunt nos juvare, nec volunt, nec omnino curant, nec quid agaraus animadvertunt, nec est quod ab his ad hominum vitam permanare possit, quid est quod ullos Diis immortalibus cul tus, honores, preces adhibeamus? In specie autem fictae simulationis, sicut reliquae virtutes, ità pietas inesse non potest, cum quâ simul et sanctitatem et religionem tolli necesse est ; quibus sublatis, perturbatio vitae sequitur, et magna confusio. Atque haud scio an, pietale adversùs Deos sublatâ, fides etiam et societas humani generis, et unà excellentissima virtus, justitia, tollatur. (Ciceroy de Nat. Deor., lib. 1, cap. 9.)

Si quis euim haec Deura curare neget, vel eum non esse astutè profitebitur; vel si sit, pravitate gaudere, aut lapidi similem manere dicet : nec quidquam esse virtutem et vitium, sed solâ opinione haec ab hominibus bona aut mala judicari : qu» sanè maxima iniquitas, et injustitia est. (S. JustinuSy Apol. 1, cap. 38.)

Causa autem tanlorum scelerum illa est, quod putaverunt providentiam non esse super terram, nec Deum curare mortalia. (£. Hieronymus, Comment, in Ezech.> lib. m, cap. 10.)

(178) Ne dicas : Non est providentiâ. [EccU v, 5.)

Tua autem , Pater, providentia gubernat. (Sap. xiv, 3.)

Quae qui videat, non indè est, solum, verùm etiam impie facit, si Deos esse neget. Nec sanè multùm interest utrùm id neget , an eos omniprocuratione atque actione privet. Mihi enim qui nihil agit esse omnino non videtur. {Cicero, de Nat. Deor., lib. xn, cap. 16.)

Oportet ut qui creatorera hujus mundi admittunt Deum, ejus sapientiae et justitiae operum omnium custodiam et providentiam assignent, si quidem in suis principiis permanere velint : et cùm de his ità senti an t nihil omnino, nçque in cœlo, neque in terra, gubernationis expers existiment; sed ad omnia latentia, sive extantia, sive magna, procurationem creatoris permeare cognoscant. Egentenim res creatae omnes creatoris procuratione; sigillatim autem quaeque, prou t à naturâ instituta est, et ad quod instituta est. {Athenagqras , de Resur. mort., n. xvni.)

Epicuri doctrina haec est, imprimis nullam esse providentiam; et idem Deos esse non abnuit; utrumque contra ralionem. Nam, si sunt Dei, est igitur providentia ; aliter enim Deus intelligi non potest, cujus est proprium providere. Nihil, inquit, curât; ergo non modo humana, sed ne cœlestia quidem curât. Quomodo igitur, aut undèesse illum affirmas? Exclu sa enim providentia curâque divina, consequens erat ut nou esse omnino Deum diceres. Nunc, cùm verbo reliquisti, re sustulisti. (Lâctantius , Epitome div. inst. cap. xxxvi.) Vid. idem, de*lrâ DcL, c€ip. ix.

(179) Elhoicorum quidem , qui minus illecebris et voluptatibus servierunt, et non in tantum superstîtione idolorura abducti sunt, providentia ejus moti, licèt tenuiter, tamen conversi sunt ut dicerent

fabricatorem hujus uni versitatis patrem omnium , providentem, ét disponentera secundïira nos mundum. (S. Irenœus, contra hœres. lib. iu> cap. i5 } n. i .)

Prima incidit quaestio : sitne alkjua providentia, quae aut fecerit, aul regat muodum ? Esse nemini dubium est; siquidem omnium ferè philospphorum,preter schoiam Epicuri, una vox, una sententia est, uec sine auctore constare. Itaque, non: solùra à doctissimis viris, sed et omnium mortalium testirnoniis, ae sensibus , redarguitur Epicurus. Quis epim de providentiâ dubitet, cùm videat ceelos terramque sic disposita, sic temperata esse universa, ut non modo ad pulchritudinem ornatumque mirabilem, sed ad usum quoque hominum, cae- • terorumque viventium commoditatem , aptissimè convenirent. [Lactant^ Div. inst. cpitom., cap. i.)

(180) Quemadmodùm anima in bomine non videtur, sed, cùmfugiat humanos visus, ex motucorporis intelligitur; ità et Deushumanis oculis videri non potest, sed ex providenti» operibus videtur et intelligitur. Quemadraodùra enim navera quisip mari instructam et currentera videns, et ad b'ttus appellentem, procul dubiogubernatorem in ea esse judicabit à quo gnbernetur ; ità JDêus omnium gubernator intelligendus est , quarovis non videatur carnis oculis. (Theophilasadj4utol.,Ub.i 9 cap. 5.)

Est igitur divina providentia, utsenseruntii homines quos nominavi , çuj>s vi ac potestate omnia quse videmus, et facta sunt , et reguntur. Nec enim tanta rerutn magnitudo, tanta dispositio, tanta in servandis ordinibus temporibusque constantia, aut olim potuit sine provido artifice oriri, aut constare tôt sœculîs sine incolâ potenti, aut in perpetuum gubernari sineperito ac scntiente rectore. Quod ratio ipsa déclarât : quidquid enim est quod babet rationem, ration* sit ortum necessc est ; ra-